Кіріспе
130 000 жыл бұрын басталған мұз аралық кезең. Соңғы мұз аралық, басқа атауларымен бірге (Сангамония, Ипсвич, Микулино, Кайдак, Вальдивия және Рис-Вюрм) Эем кезеңі деп те аталады (көбінесе еуропалық контексте қолданылады). Бұл кезең соңғы мұз дәуірінің соңында, шамамен 130 000 жыл бұрын басталып, соңғы мұз дәуірінің басында, шамамен 115 000 жыл бұрын аяқталған мұз аралық кезең. Ол теңіздік изотоптың 5e сатысына сәйкес келеді. Бұл қазіргі мұз дәуіріндегі екінші соңғы мұз аралық кезең, ал ең соңғысы – қазіргі күнге дейін жалғасып келе жатқан Холоцен (соңғы мұздық кезеңнен кейін). Соңғы мұз аралық кезеңде атмосферадағы көмірқышқыл газының мөлшері шамамен 280 миллионнан бір бөлік құрады. Соңғы мұз аралық – соңғы 800 000 жылдағы ең жылы кезеңдердің бірі болды, температурасы қазіргі Холоцендік мұз аралықпен салыстырылатын және кейде одан жоғары (орташа есеппен 2 градус Цельсийге дейін) болды. Теңіз деңгейі қазіргі деңгейден 6-9 метрге дейін жоғары көтерілген, сондай-ақ, жалқы мұз көлемі Холоцендік мұз аралықтан кішірек болған болуы мүмкін. Соңғы мұз аралық Ұлыбританияда Ипсвич, Ресейде Микулино (кейде Милукин деп те жазылады), Чилиде Вальдивия және Альп тауларында Рис-Вюрм мұз аралықтары деп аталады. Сангамония кезеңінің Солтүстік Америкадағы анықтамасына байланысты, Соңғы мұз аралық кезең оның толық немесе бір бөлігімен сәйкес келеді. Бұл кезең Орта палеолитке жатады және анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамдардың эволюциясы үшін қызығушылық тудырады. Осы кезеңде Батыс Азияда (Шхул және Кафзех гоминидтері) және Оңтүстік Африкада қазіргі заманғы адамдардың алғашқы популяциялары пайда болды (митохондриялық L0 гаплогруппасымен байланысты), олар қазіргі уақытқа дейін сақталған.
The Last Interglacial, also known as the Eemian (primarily used in a European context) among other names (including the Sangamonian, Ipswichian, Mikulino, Kaydaky, Valdivia and Riss Würm) was the interglacial period which began about 130,000 years ago at the end of the Penultimate Glacial Period and ended about 115,000 years ago at the beginning of the Last Glacial Period. It corresponds to Marine Isotope Stage 5e. It was the second to latest interglacial period of the current Ice Age, the most recent being the Holocene which extends to the present day (having followed the last glacial period). During the Last Interglacial, the proportion of in the atmosphere was about 280 parts per million. The Last Interglacial was one of the warmest periods of the last 800,000 years, with temperatures comparable to and at times warmer (by up to on average 2 degrees Celsius) than the contemporary Holocene interglacial, with the maximum sea level being up to 6 to 9 metres higher than at present, with global ice volume likely also being smaller than the Holocene interglacial. The Last Interglacial is known as the Ipswichian in the UK, the Mikulino (also spelled Milukin) interglacial in Russia, the Valdivia interglacial in Chile and the Riss Würm interglacial in the Alps. Depending on how a specific publication defines the Sangamonian Stage of North America, the Last Interglacial is equivalent to either all or part of it. The period falls into the Middle Paleolithic and is of some interest for the evolution of anatomically modern humans, who were present in Western Asia (Skhul and Qafzeh hominins) as well as in Southern Africa by this time, representing the earliest split of modern human populations that persists to the present time (associated with mitochondrial haplogroup L0).
Әлемдік температура
Соңғы мұз аралық климат қазіргі Голоценнен жылырақ болған деп есептеледі. Соңғы мұз аралық кезеңнің температурасы кезеңнің алғашқы бөлігінде, шамамен 128 000 жылдан 123 000 жылға дейін, шыңына шығып, кезеңнің соңғы жартысында төмендеді. Жердің орбиталық параметрлерінің бүгінгіден өзгеруі (көбірек көлбеулік және эксцентрицитет, перигелий), Миланкович циклдері деп аталады, Солтүстік жарты шарда маусымдық температураның үлкен ауытқуына әкелген болуы мүмкін. Соңғы мұз аралық суығанда, pCO2 тұрақты қалды. Солтүстік жазда Арктика аймағындағы температура 2011 жылмен салыстырғанда 2–4 °C жоғары болды. Арктикалық соңғы мұз аралық климат өте тұрақсыз болды, температураның айқын өзгеруі Гренландия мұз ядроларының δ18O ауытқуларымен анықталды, бірақ Гренландия мұз ядросының жобалық жазбаларынан алынған тұрақсыздықтың кейбіреулері соңғы мұз аралық мұздың алдыңғы немесе кейінгі мұз аралықтарымен араласуының нәтижесі болуы мүмкін. Соңғы мұз аралық кезеңнің ең жылы шыңы шамамен 125 000 жыл бұрын болды, сол кезде орман Солтүстік мысқа дейін, Норвегияға дейін жетті (қазіргі тундра) Солтүстік поляр шеңберінен жоғары, ал қарағай мен емен сияқты қатты ағаш ағаштары солтүстікке дейін өсті, Оулу, Финляндия. Соңғы мұз аралық кезеңнің шыңына жеткенде Солтүстік жарты шардағы қыстар қазіргіден әдетте жылырақ және ылғалдырақ болды, бірақ кейбір аймақтар қазіргіден сәл салқын болды. Гиппопотам солтүстікке қарай Рейн мен Темза өзендеріне дейін таралған. 8,2 киложылдық оқиғаға ұқсас, бірақ дәл ондай емес, суыту оқиғасы Бекентиннен Емианның E5 фазасында, мұз аралық орманның пайда болуынан кейін 6,290 жыл өткеннен кейін тіркелді. 2018 жылы Финляндияның солтүстігіндегі Соклиден алынған топырақ үлгілеріне негізделген зерттеуде шамамен 120 000 жыл бұрын Солтүстік Атлантика ағымдарының өзгеруіне байланысты суық шабуылдар тіркелді, бұл жүзделген жылдарға созылып, температураның бірнеше градусқа төмендеуіне және осы аймақтардағы өсімдіктердің өзгеруіне себеп болды. Солтүстік Еуропада қысқы температура соңғы мұз аралық кезең ішінде көтеріліп, жазғы температура төмендеді. Күннің ең жоғары температурасы 133 000 - 130 000 жыл бұрын болған кезде Днепр мен Волганың еріген суы Қара және Каспий теңіздерінің қосылуына себеп болды. Соңғы мұз аралық кезеңнің ортасында әлсіреген Атлантикалық оңтүстік айналым (AMOC) шығыс Жерорта теңізі аймағын салқындата бастады. Бұл кезең температураның қазіргіден салқын және құрғақ жағдайларға дейін төмендеуімен аяқталды, шамамен б.з.д. 116 000-да Орталық Еуропада 468 жыл бойы құрғақшылық импульсі болды, ал б.з.д. 112 000-да Оңтүстік Норвегияда мұздықтар қалыптаса бастады, жаңа мұздық кезеңнің басталуын белгіледі. Эмиан Оңтүстік Еуропада Солтүстік Еуропаға қарағанда 1,500 жылдан 3,000 жылға дейін ұзаққа созылды. Kaspar және басқалар. (GRL, 2005) Еуропадағы соңғы мұз аралық температураны қайта құрумен байланысты жалпы айналым моделін (GCM) салыстырды. Орталық Еуропа (Альп тауларының солтүстігінде) қазіргіден жылырақ болған; Альп тауларының оңтүстігінде жағдай бүгінгіден 1–2 °C салқын болған. Модель (көзделген парниктік газ концентрациялары мен Соңғы мұз аралық орбиталық параметрлерді пайдалана отырып жасалған) әдетте осы байқауларды қайталайды, бұл факторлар Соңғы мұз аралық температураны түсіндіруге жеткілікті деген тұжырымға әкеледі. Еріген судың 2B импульсі шамамен 133 000 жыл бұрын Үндістанның жазғы муссонын (ISM) едәуір әлсіретті. Ағаштар солтүстікке қарай Канаданың Арктикалық архипелагындағы Баффин аралына дейін өсті: қазіргі уақытта солтүстік шекарасы Квебектің солтүстігіндегі Кууджуакта оңтүстікке қарай орналасқан. Жағалаудағы Аляска мұзды мұхит мұздықтарының азаюына байланысты жаз бойы жеткілікті ыстық болды, сондықтан Сент-Лоуренс аралында (қазіргі тундра) боралдық орман болды, бірақ жауын-шашынның жеткіліксіздігі Алясканың ішкі бөлігінде және Юкон территориясында орманның қысқаруына әкелді. АҚШ-тың Ұлы жазықтарындағы далалық орман шекарасы Техас штатының Любок қаласына жақын батысқа қарай орналасқан, ал қазіргі шекара Даллас қаласына жақын орналасқан. Антарктидада мұз аралық жағдайлар солтүстік жарты шарда әлі де жылылық кезінде аяқталды.
Теңіз деңгейі
Теңіз деңгейі ең жоғарғы шегінде қазіргіден жоғары болған, Гренландияның үлесі, жылулық кеңею және тау мұздықтары, сондай-ақ Антарктиданың белгісіз үлесі болған. 2007 жылғы зерттеу Гренландияның мұздық өзегі – Dye 3 соңғы мұз аралық кезеңде мұзбен жабылғанын көрсеткен, бұл Гренландия теңіз деңгейінің көтерілуіне ең көп дегенде үлес қосуы мүмкін екенін білдіреді. Батыс Антарктика мұз қалқасының жағалауындағы теңіз шөгінділерінің сыналары соңғы мұз аралық кезеңде мұз қалқасы ерігенін және мұхит суының ғасыр сайын 2,5 метрге дейін көтерілгенін көрсетеді. Жалпы орташа теңіз бетінің температурасы Голоценге қарағанда жоғары болған деп есептеледі, бірақ теңіз деңгейінің көтерілуін тек жылулық кеңею арқылы түсіндіру жеткіліксіз, сондықтан полярлық мұз қалпақтарының еруі де болған. Соңғы мұз аралық кезеңнен бері теңіз деңгейі төмендегендіктен, тропиктерде, әсіресе Кариб теңізінде және Қызыл теңіз жағалауларында қазба корал рифтері жиі кездеседі. Бұл рифтерде соңғы мұз аралық кезеңде теңіз деңгейінің айтарлықтай тұрақсыздығын көрсететін ішкі эрозия беттері жиі болады. Испанияның Орталық Жерорта теңізі жағалауында теңіз деңгейі қазіргі деңгейге ұқсас болды. Скандинавия Фин шығанағы мен Ақ теңіз арасындағы аймақ суға батқандықтан аралға айналды. Солтүстік-батыс Еуропа мен Батыс Сібір жазығының кең аумақтары су астында қалды.
Соңғы мұз аралық кезеңнің анықтамасы
Соңғы мұз аралық кезең алғаш рет Нидерландының Амерсфорт қаласы маңындағы бұрғылау жұмыстарынан Питер Хартинг (1875) тарапынан анықталған. Ол осы қабаттарға «Système Eémien» деген ат берді, бұл атау Амерсфорт қаласы орналасқан Ем өзенінің атына байланысты. Хартинг теңіз моллюскаларының жиынтығының қазіргі Солтүстік теңіз фаунасынан өзгеше екенін байқады. Соңғы мұз аралық қабаттардағы көптеген түрлер бүгінде Дувр бұғазының оңтүстігінен Португалияға дейін (Лузитандық фауналық провинциясы) және тіпті Жерорта теңізіне дейін (Жерорта теңізі фауналық провинциясы) дейін кеңірек таралуды көрсетеді. Молюскалар жиынтығы туралы толыққанды ақпаратты Лори (1887) және Спайнк (1958) берген. Нидерландыдағы соңғы мұз аралық қабаттар олардың табылғаннан бері негізінен теңіз моллюскаларының құрамымен, стратиграфиялық орнымен және басқа палеонтологиялық мәліметтермен анықталады. Бұл жердегі теңіз қабаттарының астында көбінесе Саалиан дәуіріне жатқызылатын және Вейхселиан дәуірінен келген жергілікті тұщы су немесе желмен әкелінген шөгінділермен жабылған жартастықтар орналасқан. Мысалы, Даниядағы кен орындарынан айырмашылығы, типтік аймақтағы соңғы мұз аралық қабаттар ешқашан жартастықтармен жабылған немесе мұз жылжытқан жерлерде табылған емес. Ван Вуртхуйсен (1958) типтік учаскеден форманифераларды сипаттаған, ал Загвийн (1961) осы кезеңді тозаң сатыларына бөліп, палинологияны жариялаған. 20 ғасырдың соңында типтік учаске ескі және жаңа деректерді пайдалана отырып, көп салалы тәсілмен қайта зерттелді (Cleveringa және басқалар, 2000). Сонымен қатар, Амстердам мұздық алабындағы Амстердам терминалды бұрғылауында парастратотип таңдалды және көп салалы зерттеулерге арналды (Van Leeuwen және басқалар, 2000). Бұл авторлар сондай-ақ осы бұрғылау орнынан алынған соңғы мұз аралық шөгінділердің U/Th жасын 118 200 ± 6300 жыл бұрын деп жариялады. Голландиядағы соңғы мұз аралық зерттеулерінің тарихи шолуын Bosch, Cleveringa және Meijer (2000) ұсынған.