Кіріспе

Оңтүстік Американың орталық Андтардағы тілдер отбасы

Аймаран (сондай-ақ Жақи немесе Ару) – Кэчуа тілдерімен қатар орталық Андтардағы екі үлкен тілдер отбасының бірі. Бұл отбасыға Боливияда кеңінен таралған аймара тілі, сондай-ақ Перуде құрып бара жатқан жакару және кауки тілдері кіреді. Хардман (1978) бұл тілдер отбасы үшін Жақи деген атауды ұсынды (1978), Альфредо Тореро Ару – «сөйлеу», ал Родольфо Серрон Паломино Аймаран, оның екі тармағы бар: Оңтүстік (немесе Альтиплано) Аймаран және Орталық Аймаран (Жакару және Кауки). Отбасының басқа атаулары – Джақи (кейде Хаки деп те жазылады) және Аймара. Кэчуа тілдері, әсіресе оңтүстіктегі тілдер, аймара тілімен көптеген сөздерді бөліседі, сондықтан олар көбінесе Кечумаран деп топтастырылады. Дегенмен, бұл ұсыныс даулы, себебі ортақ сөздер ұзақ мерзімді байланыс нәтижесінде қарқынды түрде қарызға алынған болуы мүмкін.

Тілдік байланыс

Жолкески (2016) кечуа, кунза, леко, уру чипая, аравак және пукина тілдері отбасыларымен байланыс нәтижесінде лексикалық ұқсастықтар болатынын көрсетеді.

Әуелі дауыстылар

Аймара тілдерінде тек үш фонемалық дауысты дыбыс бар, олар аймара және жакару тілдерінің көптеген нұсқаларында ұзындығымен ажыратылады. Ұзындық әдетте аймара тілінде діакритиктік белгілермен, ал жакару тілінде ұзындық белгілерімен көрсетіледі.

Қосындылар

Аймара тілдері дауыссыз дыбыстар жиынтығы бойынша әртүрлі болғанымен, олардың бірнеше ортақ белгілері бар. Аймара және Жакару тілдерінің екесінде де ерін, тіл ұшы, тіл ортасы, жұмсақ таңдай және көмейлік артикуляция нүктелерінде фонемалық жарықсыз дауыстар кездеседі. Бұл жарықсыз дауыстар шығарылымды және демімен айтылатын белгілерімен ажыратылады. Сонымен қатар, екеуінде де тіл ұшы, тіл ортасы және жұмсақ таңдай үнді дауыстары, сондай-ақ бірнеше орталық және бүйірлік жақын дауыстар бар.

Морфофонология

Аймара тілдері кечуа тілдерінен ерекшеленеді, себебі барлық этимологиялық және атау түбірлері міндетті түрде дауысты әріппен аяқталуы керек, тіпті қарыз сөздерде де: мысалы, испан тілінен алынған "habas" ("бұршақ") сөзі аймара тілінде "hawasa", жакару тілінде "háwaša" болып өзгерген. Бұл ерекшелік басқа анд тілдерінде кездеспейді. Кечуа тілдері сияқты, аймара тілдері де жоғары деңгейде агглютинативті. Дегенмен, олардың арасындағы айырмашылық – көптеген агглютинативті жұрнақтар алдыңғы түбірлердегі дауыстыларды жояды. Мысалы, "алу" мағынасындағы "apa" сөзі "ap su" ("алып шығу") түріне өзгереді, яғни соңғы дауыстысы түсіп қалады.