Кіріспе

Үлкен ғылым – ғалымдар мен ғылым тарихшыларының екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін индустриалды елдерде болған ғылымдағы өзгерістерді сипаттау үшін пайдаланатын термин. Бұл өзгерістер ғылыми прогрестің ұлттық үкіметтер немесе үкіметтер тобы қаржыландыратын ірі жобаларға көбірек тәуелді болуымен байланысты. Жеке немесе шағын топтардың жұмысы, яғни шағын ғылым, бүгінде де маңызды, себебі жеке авторлардың теориялық нәтижелері айтарлықтай әсер ете алады. Алайда, көбінесе эмпирикалық растау үшін, мысалы, Үлкен адрондық коллайдер сияқты құрылыстарды қолданатын тәжірибелер қажет, олардың құны 5-тен 10 миллиард долларға дейін жетеді.

Даму

Ғылым мен технология әрқашан маңызды болған және соғыспен дамыған болса да, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғылымды әскери қаржыландырудың артуы бұрын-соңды көрілмеген масштабта болды. Джеймс Конант 1941 жылы «Химикалық инженерлік жаңалықтарға» жазған хатында Екінші дүниежүзілік соғыстың «химиктердің емес, физиктердің соғысы» екенін айтты. Бұл фраза соғыстан кейінгі талқылауларда осы ғалымдардың жаңа қарулар мен құралдарды, атап айтқанда, жанама оқшаулағышты, радар және атом бомбасын әзірлеуде атқарған рөлін бекітті. Осы екі іс-шараның көп бөлігі жаңа типтегі зерттеу орталықтарында жүргізілді: үкіметтің қолдауымен жұмыс істейтін, мыңдаған техниктер мен ғалымдарды жұмысқа алған және университеттер басқаратын зертханалар (осы жағдайда Калифорния университеті және Массачусетс технология институты). Әлемдік саясатта маңызды рөл атқаруға ұмтылған кез келген ел үшін күшті ғылыми зерттеу базасының қажеттілігі алғашқы атом қарулары пайда болғаннан кейін анық болды. Манхэттен жобасының табысынан кейін үкіметтер ғылымның негізгі демеушісіне айналды, және ғылыми ортаның сипаты бірнеше маңызды өзгерістерге ұшырады. Бұл әсіресе АҚШ және Кеңес Одағында, бірақ басқа да көптеген елдерде аз дәрежеде байқалды.

Сын

Үлкен ғылым дәуірі ғылыми әдістің негізгі қағидаларын жоққа шығарады деген сындарға тап болды. Үкімет қаржыландыруының артуы көбінесе әскери қаржыландырудың өсуімен байланысты, ал кейбірлердің пікірінше, бұл ғылымның Ағарту дәуіріндегі білімді таза іздеу ретіндегі идеалдарын бұрмалайды. Мысалы, тарихшы Пол Форман Екінші дүниежүзілік соғыс және Ұлы Суық соғыс кезеңінде қорғанысқа байланысты қаржыландырудың үлкен көлемі физиканы негізгі зерттеулерден қолданбалы зерттеулерге қарай ықпалдастырды деп санайды. Көптеген ғалымдар қаржыландыруды арттыру талабы ғылыми қызметтің көп бөлігін гранттарға өтініш беру және басқа да бюджеттік бюрократиялық жұмыстармен айналысуға бағыттайды деп шағымданады. Сондай-ақ, академиялық, мемлекеттік және индустриялық мүдделердің тығыз байланысы ғалымдар өз зерттеулерінің нәтижелері олардың демеушілерінің мүдделеріне қайшы келген жағдайда толыққанды объективті бола ала ма деген сұрақ тудырады. Бұған қоса, ғылыми білімді кеңінен тарату негізгі және қолданбалы ғылымдардың қарқынды дамуы үшін қажет. Алайда, деректерді бөлісуге түрлі себептер кедергі келтіруі мүмкін. Мысалы, ғылыми жаңалықтар әскери мүдделер үшін жасырын немесе корпоративтік мүдделер үшін патенттелуі мүмкін. Гранттарға қатысу, тақырыпқа қызығушылықты арттырса да, ғалымдар арасында құпиялылықты күшейтеді, себебі өтінімдерді бағалаушылар жаңалықты бірлескен зерттеуден гөрі жоғары бағалауы мүмкін.

Үлкен ғылымның тарихшылығы

"Үлкен ғылым" терминінің танымал болуы көбінесе 1961 жылы "Science" журналында жарияланған, сол кездегі Оук Ридж ұлттық зертханасының директоры Альвин М. Вайнбергтің мақаласына байланысты. Бұл Дуайт Д. Эйзенхауэрдің қоштасу сөзіне жауап ретінде жазылған. АҚШ-тың кете жатқан президенті өз сөзінде "әскери-өнеркәсіптік кешен" деп атаған қауіп-қатерлер туралы ескертті және "федералдық жұмыспен қамту, жобаларға қаржы бөлу және ақшаның күші арқылы елдің ғалымдарының басымдығына" алып келуі мүмкін екенін айтты. Вайнберг 20-ғасыр ғылымының кең ауқымдылығын ертедегі өркениеттердің кереметтерімен (пирамидалар, Версаль сарайы) салыстырды:
Тарих 20-ғасырды қарағанда, ғылым мен технологияны оның басты тақырыбы ретінде көреді; ол "Үлкен ғылымның" ескерткіштерінде – алып зымырандарда, жоғары энергиялы үдеткіштерде, жоғары интенсивті зерттеу реакторларында – біздің заманымыздың символдарын табады, дәл Нотр-Дамда орта ғасырдың символын тапқандай. Біз ғылыми шындықтың атынан ескерткіштер тұрғызамыз, ал олар діни шындықтың атынан тұрғызды; біз "Үлкен ғылымды" елдің беделін арттыру үшін пайдаланамыз, олар өздерінің шіркеулерін қалаларының мәртебесін көтеру үшін пайдаланды; біз бұрынғы президент Эйзенхауэрдің үстемдікке ұшырауы мүмкін деп айтқан ғылыми элитаның қалауын орындау үшін тұрғызамыз, ал олар Изида мен Озирис дінінің жұртшылығын қуанту үшін тұрғызды. Вайнбергтің мақаласында "Үлкен ғылым" дәуірі ғылымға кері әсер ете алатынына қатысты сын-пікірлер келтірілді, мысалы, астроном Фред Хойлдің ғылымға артық қаржы құю ғылымды жалқау және тойған етеді деген пікірі. Соңында Вайнберг "Үлкен ғылымды" ұлттық зертханалар жүйесімен шектеуге және оның университеттерге енуіне жол бермеуге шақырды. Вайнбергтің мақаласынан кейін "Үлкен ғылымның" әсеріне қатысты көптеген тарихи және әлеуметтанулық зерттеулер жүргізілді. Осы мақаладан кейін көп ұзамай Дерек де Солла Прайс 1963 жылы "Кішкентай ғылым, Үлкен ғылым" деген атпен бірнеше лекцияларын оқыды. Кітапта "кішкентай ғылымнан" "үлкен ғылымға" тарихи және әлеуметтанулық өту және екеуінің арасындағы сапалық айырмашылықтар сипатталған. Ол ғылымтану саласын дамытуға және басқа салалардағы ірі ғылымға жаңа көзқарас қалыптастыруға ықпал етті. Гарвард тарихшысы Питер Галлисон "үлкен ғылымның" қалыптасуына арналған бірнеше кітап жазды. Кітаптардың басты тақырыптары: тәжірибелік жобаның эволюциясы, үстел үстіндегі тәжірибелерден бүгінгі күнгі ірі масштабты коллайдерлік жобаларға дейін; дәлелдеме стандарттарының өзгеруі; және сараптамасы тек ішінара ғана жапсарлас зерттеушілер арасындағы дискурс үлгілері. Галлисон пиджиндерді зерттеуде қолданылатын "сауда аймақтары" тұжырымын енгізді, бұл топтардың қалай өзара әрекеттесетінін сипаттау үшін пайдаланылды. Басқа тарихшылар бұрынғы дәуірлерде "Үлкен ғылымның" көптеген "алғышарттарын" болжады: Тихо Брагенің Ураниборгы (онда практикалық мақсаты жоқ үлкен астрономиялық құралдар жасалды) және 1904 жылы Хайке Камерлинг Оннес құрған үлкен криогендік зертхана "Үлкен ғылымның" ерте мысалдары ретінде келтірілді.