Кіріспе
Үлкен ғылым – ғалымдар мен ғылым тарихшыларының екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін индустриалды елдерде болған ғылымдағы өзгерістерді сипаттау үшін пайдаланатын термин. Бұл өзгерістер ғылыми прогрестің ұлттық үкіметтер немесе үкіметтер тобы қаржыландыратын ірі жобаларға көбірек тәуелді болуымен байланысты. Жеке немесе шағын топтардың жұмысы, яғни шағын ғылым, бүгінде де маңызды, себебі жеке авторлардың теориялық нәтижелері айтарлықтай әсер ете алады. Алайда, көбінесе эмпирикалық растау үшін, мысалы, Үлкен адрондық коллайдер сияқты құрылыстарды қолданатын тәжірибелер қажет, олардың құны 5-тен 10 миллиард долларға дейін жетеді.
Big science is a term used by scientists and historians of science to describe a series of changes in science which occurred in industrial nations during and after World War II, as scientific progress increasingly came to rely on large scale projects usually funded by national governments or groups of governments. Individual or small group efforts, or small science, are still relevant today as theoretical results by individual authors may have a significant impact, but very often the empirical verification requires experiments using constructions, such as the Large Hadron Collider, costing between $5 and $10 billion.
Даму
Ғылым мен технология әрқашан маңызды болған және соғыспен дамыған болса да, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғылымды әскери қаржыландырудың артуы бұрын-соңды көрілмеген масштабта болды. Джеймс Конант 1941 жылы «Химикалық инженерлік жаңалықтарға» жазған хатында Екінші дүниежүзілік соғыстың «химиктердің емес, физиктердің соғысы» екенін айтты. Бұл фраза соғыстан кейінгі талқылауларда осы ғалымдардың жаңа қарулар мен құралдарды, атап айтқанда, жанама оқшаулағышты, радар және атом бомбасын әзірлеуде атқарған рөлін бекітті. Осы екі іс-шараның көп бөлігі жаңа типтегі зерттеу орталықтарында жүргізілді: үкіметтің қолдауымен жұмыс істейтін, мыңдаған техниктер мен ғалымдарды жұмысқа алған және университеттер басқаратын зертханалар (осы жағдайда Калифорния университеті және Массачусетс технология институты). Әлемдік саясатта маңызды рөл атқаруға ұмтылған кез келген ел үшін күшті ғылыми зерттеу базасының қажеттілігі алғашқы атом қарулары пайда болғаннан кейін анық болды. Манхэттен жобасының табысынан кейін үкіметтер ғылымның негізгі демеушісіне айналды, және ғылыми ортаның сипаты бірнеше маңызды өзгерістерге ұшырады. Бұл әсіресе АҚШ және Кеңес Одағында, бірақ басқа да көптеген елдерде аз дәрежеде байқалды.
Сын
Үлкен ғылым дәуірі ғылыми әдістің негізгі қағидаларын жоққа шығарады деген сындарға тап болды. Үкімет қаржыландыруының артуы көбінесе әскери қаржыландырудың өсуімен байланысты, ал кейбірлердің пікірінше, бұл ғылымның Ағарту дәуіріндегі білімді таза іздеу ретіндегі идеалдарын бұрмалайды. Мысалы, тарихшы Пол Форман Екінші дүниежүзілік соғыс және Ұлы Суық соғыс кезеңінде қорғанысқа байланысты қаржыландырудың үлкен көлемі физиканы негізгі зерттеулерден қолданбалы зерттеулерге қарай ықпалдастырды деп санайды. Көптеген ғалымдар қаржыландыруды арттыру талабы ғылыми қызметтің көп бөлігін гранттарға өтініш беру және басқа да бюджеттік бюрократиялық жұмыстармен айналысуға бағыттайды деп шағымданады. Сондай-ақ, академиялық, мемлекеттік және индустриялық мүдделердің тығыз байланысы ғалымдар өз зерттеулерінің нәтижелері олардың демеушілерінің мүдделеріне қайшы келген жағдайда толыққанды объективті бола ала ма деген сұрақ тудырады. Бұған қоса, ғылыми білімді кеңінен тарату негізгі және қолданбалы ғылымдардың қарқынды дамуы үшін қажет. Алайда, деректерді бөлісуге түрлі себептер кедергі келтіруі мүмкін. Мысалы, ғылыми жаңалықтар әскери мүдделер үшін жасырын немесе корпоративтік мүдделер үшін патенттелуі мүмкін. Гранттарға қатысу, тақырыпқа қызығушылықты арттырса да, ғалымдар арасында құпиялылықты күшейтеді, себебі өтінімдерді бағалаушылар жаңалықты бірлескен зерттеуден гөрі жоғары бағалауы мүмкін.
Үлкен ғылымның тарихшылығы
"Үлкен ғылым" терминінің танымал болуы көбінесе 1961 жылы "Science" журналында жарияланған, сол кездегі Оук Ридж ұлттық зертханасының директоры Альвин М. Вайнбергтің мақаласына байланысты. Бұл Дуайт Д. Эйзенхауэрдің қоштасу сөзіне жауап ретінде жазылған. АҚШ-тың кете жатқан президенті өз сөзінде "әскери-өнеркәсіптік кешен" деп атаған қауіп-қатерлер туралы ескертті және "федералдық жұмыспен қамту, жобаларға қаржы бөлу және ақшаның күші арқылы елдің ғалымдарының басымдығына" алып келуі мүмкін екенін айтты. Вайнберг 20-ғасыр ғылымының кең ауқымдылығын ертедегі өркениеттердің кереметтерімен (пирамидалар, Версаль сарайы) салыстырды:
Тарих 20-ғасырды қарағанда, ғылым мен технологияны оның басты тақырыбы ретінде көреді; ол "Үлкен ғылымның" ескерткіштерінде – алып зымырандарда, жоғары энергиялы үдеткіштерде, жоғары интенсивті зерттеу реакторларында – біздің заманымыздың символдарын табады, дәл Нотр-Дамда орта ғасырдың символын тапқандай. Біз ғылыми шындықтың атынан ескерткіштер тұрғызамыз, ал олар діни шындықтың атынан тұрғызды; біз "Үлкен ғылымды" елдің беделін арттыру үшін пайдаланамыз, олар өздерінің шіркеулерін қалаларының мәртебесін көтеру үшін пайдаланды; біз бұрынғы президент Эйзенхауэрдің үстемдікке ұшырауы мүмкін деп айтқан ғылыми элитаның қалауын орындау үшін тұрғызамыз, ал олар Изида мен Озирис дінінің жұртшылығын қуанту үшін тұрғызды. Вайнбергтің мақаласында "Үлкен ғылым" дәуірі ғылымға кері әсер ете алатынына қатысты сын-пікірлер келтірілді, мысалы, астроном Фред Хойлдің ғылымға артық қаржы құю ғылымды жалқау және тойған етеді деген пікірі. Соңында Вайнберг "Үлкен ғылымды" ұлттық зертханалар жүйесімен шектеуге және оның университеттерге енуіне жол бермеуге шақырды. Вайнбергтің мақаласынан кейін "Үлкен ғылымның" әсеріне қатысты көптеген тарихи және әлеуметтанулық зерттеулер жүргізілді. Осы мақаладан кейін көп ұзамай Дерек де Солла Прайс 1963 жылы "Кішкентай ғылым, Үлкен ғылым" деген атпен бірнеше лекцияларын оқыды. Кітапта "кішкентай ғылымнан" "үлкен ғылымға" тарихи және әлеуметтанулық өту және екеуінің арасындағы сапалық айырмашылықтар сипатталған. Ол ғылымтану саласын дамытуға және басқа салалардағы ірі ғылымға жаңа көзқарас қалыптастыруға ықпал етті. Гарвард тарихшысы Питер Галлисон "үлкен ғылымның" қалыптасуына арналған бірнеше кітап жазды. Кітаптардың басты тақырыптары: тәжірибелік жобаның эволюциясы, үстел үстіндегі тәжірибелерден бүгінгі күнгі ірі масштабты коллайдерлік жобаларға дейін; дәлелдеме стандарттарының өзгеруі; және сараптамасы тек ішінара ғана жапсарлас зерттеушілер арасындағы дискурс үлгілері. Галлисон пиджиндерді зерттеуде қолданылатын "сауда аймақтары" тұжырымын енгізді, бұл топтардың қалай өзара әрекеттесетінін сипаттау үшін пайдаланылды. Басқа тарихшылар бұрынғы дәуірлерде "Үлкен ғылымның" көптеген "алғышарттарын" болжады: Тихо Брагенің Ураниборгы (онда практикалық мақсаты жоқ үлкен астрономиялық құралдар жасалды) және 1904 жылы Хайке Камерлинг Оннес құрған үлкен криогендік зертхана "Үлкен ғылымның" ерте мысалдары ретінде келтірілді.
When history looks at the 20th century, she will see science and technology as its theme; she will find in the monuments of Big Science—the huge rockets, the high energy accelerators, the high flux research reactors—symbols of our time just as surely as she finds in Notre Dame a symbol of the Middle Ages. We build our monuments in the name of scientific truth, they built theirs in the name of religious truth; we use our Big Science to add to our country's prestige, they used their churches for their cities' prestige; we build to placate what ex President Eisenhower suggested could become a dominant scientific caste, they built to please the priests of Isis and Osiris. Weinberg's article addressed criticisms of the way in which the era of Big Science could negatively affect science — such as astronomer Fred Hoyle's contention that excessive money for science would only make science fat and lazy — and encouraged, in the end, limiting Big Science only to the national laboratory system and preventing its incursion into the university system. Since Weinberg's article there have been many historical and sociological studies on the effects of Big Science both in and out of the laboratory. Soon after that article, Derek J. de Solla Price gave a series of lectures that were published in 1963 as Little Science, Big Science. The book describes the historical and sociological transition from "small science" to "big science" and the qualitative differences between the two; it inspired the field of scientometrics as well as new perspectives on large scale science in other fields. The Harvard historian Peter Galison has written several books addressing the formation of big science. Major themes include the evolution of experimental design, from table top experiments to today's large scale collider projects; accompanying changes in standards of evidence; and discourse patterns across researchers whose expertise only partially overlaps. Galison introduced the notion of "trading zones," borrowed from the sociolinguistic study of pidgins, to characterize how such groups learn to interact. Other historians have postulated many "precursors" to Big Science in earlier times: the Uraniborg of Tycho Brahe (in which massive astronomical instruments were made, often with little practical purpose) and the large cryogenics laboratory established by Heike Kamerlingh Onnes in 1904 have been cited as early examples of Big Science.