Кіріспе

Бір жұмыртқа жасушасын қамтитын құрылым. Жұмыртқалық фолликул – жұмыртқалықтарда кездесетін, көлемдік пішінге жақын жасушалық жиынтық. Ол менструалдық цикл кезеңдеріне әсер ететін гормондарды бөліп шығарады. Жасөспірім шаққа жеткен кезде әйелдерде шамамен 200 000 – 300 000 фолликул болады, олардың әрқайсысы овуляция кезінде ұрықтандыру үшін жұмыртқа жасушасын (жұмыртқа) босатуға мүмкіндік береді. Бұл жұмыртқалар әр менструалдық циклде бір рет дамиды, ал әйелдің репродуктивтік өмірінде шамамен 450–500 жұмыртқа овуляцияға шығады.

Құрылымы

Жұмыртқалық фолликулдар – әйел репродуктивті биологиясының негізгі бірліктері. Олардың әрқайсысы бір ооциттен (жетілмеген жұмыртқа жасушасы) тұрады. Бұл құрылымдар белгілі бір кезеңдерде өсуге және дамуға басталады, нәтижесінде адамда әдетте бір құзырлы ооцит овуляцияланады. Олар гранулоза жасушаларынан және фолликулдың текасынан да құралған.

Ооцит

Ай сайын бір жұмыртқалықтан пісіп-жетілген жұмыртқа (ооцит) шығады. Мұндай ооциттің ядросы бастамалық көпіршік деп аталады (суретті қараңыз).

Құмулус оопхор

Cumulus oophorus – жұмыртқалық фолликуланың ішінде де, овуляциядан кейін де жұмыртқа жасушасын қоршап тұратын жасушалардың (cumulus cells) жиынтығы.

Мембраналық түйіршік

Онда көптеген гранулозды жасушалар бар.

Гранулоза жасушасы

Гранулозалық немесе фолликулярлық жасушалар – фолликула ішіндегі жұмыртқа жасушасын қоршап тұратын жасушалар; олардың саны қан айналымындағы гонадотропиндердің деңгейі жоғарылағанда тікелей артады немесе тестостерон деңгейі төмендегенде азаяды. Олар сондай-ақ жұмыртқалық гормондардың синтезін реттеуге қатысатын пептидтерді өндіреді. Фолликулға ынталандыратын гормон (ФСГ) гранулоза жасушаларын өз беттерінде лютеинизациялау гормоны (ЛГ) рецепторларын өндіруге итермелейді; қан айналымындағы ЛГ осы рецепторларға байланысқанда, жасушалардың көбеюі тоқтатылады.

Фолликулдың текасы

Гранулоза жасушалары өз кезегінде жасушадан тыс матрицаның жұқа қабатымен – фолликулярлық базалық мембранамен немесе базалық ламинамен (суретте фибро-қан тамырлық қапталған) қоршалған. Базалық ламинаның сыртында тека ішкі және тека сыртқы қабаттары орналасқан.

Даму

Алғашқы фолликулдарды қалың көзбен көруге болмайды. Бірақ, олар ақырында бастапқы, екінші және үшінші деңгейлі көкжауық фолликулаларға дамиды. Үшінші деңгейлі көкжауық фолликулалар (сондай-ақ "жетілген көкжауық фолликулалар" немесе "пісіп жетілген көкжауық фолликулалар" деп те аталады) кейде Грааф фолликулалары деп аталады (Регнье де Граафтың есімімен). Адамдарда жұмыртқа жасушалары туылмас бұрын жұмыртқалықта қалыптасады және 50 жылға дейін белсенділік күтуде жата алады. Жарылғаннан кейін фолликула сары денеге айналады.

Жұмыртқалық фолликулдардағы овуляция

Кең көріністе, бастапқы фолликулогенезден преовуляторлық фолликулға дейінгі толық фолликулогенез оотидогенездегі мейоз I сатысында жүзеге асады. Ерлер мен әйелдердегі ұрықтық даму гаметогенезге дейін ортақ жолмен өтеді. Дегенмен, гаметогониялар жыныс бездеріне енгеннен кейін, олар осы соматикалық жасушалармен байланысуға тырысады. Даму жалғасып, гаметогониялар огонияға айналады, олар жасуша қабатымен (прегранулоза жасушалары) толық қоршалған. Огониялар митоздық бөліну арқылы көбейеді; бұл көбею огониялар мейозға өткенде тоқтатылады. Митоз арқылы көбеюдің уақыты түрге байланысты емес. Адам ұрығында митозға түсетін жасушалар жүктіліктің екінші және үшінші триместрінде байқалады. Мейоз процесі басталғаннан кейін огониялар (қазір алғашқы ооциттер деп аталады) енді көбейе алмайды. Сондықтан гаметалардың жалпы саны осы кезде анықталады. Алғашқы ооциттер бөлінуді тоқтатқаннан кейін жасушалар ұзаққа созылған "тынығу фазасына" енеді. Бұл "тынығу фазасы" немесе диктиат фазасы адамда елу жылға дейін созуы мүмкін. Әр айда мейоз I-ді аяқтайтын бірнеше алғашқы ооциттердің ішінде тек біреуі немесе бірнеше функционалды ооциттер, яғни доминантты фолликулдар ғана жетіліп, овуляцияға ұшырайды. Жетілуге кіріскен басқа фолликулдар регрессияға ұшырап, атрезиялық фолликулдарға айналып, біртінде деградацияланады. Алғашқы ооцит жетілген жұмыртқалық фолликулдарда екінші ооцитке айналады. Сперматозоидтан айырмашылығы, жұмыртқа ұрықтанғанға дейін мейоздың екінші сатысында тоқтатылады. Сперматозоидпен ұрықтанғаннан кейін екіншілік ооцит мейоздың екінші бөлігін жалғастырып, зиготаға айналады.

Клиникалық маңызы

Жұмыртқалық қуысының диаметрі шамамен үш сантиметрден асатын кез келген фолликула жұмыртқалық киста деп аталады. Жұмыртқалық функциясын фолликулалық көлемді гинекологиялық ультрадыбыспен зерттеу арқылы бағалауға болады. Қазіргі таңда үш өлшемді қайта құрылған ультрадыбыстық кескіндерден жұмыртқалық фолликулаларының көлемін жылдам және автоматты түрде өлшеу мүмкін. Фолликуланың жарылуы құрсақ астындағы ауырсынуға (mittelschmerz) алып келуі мүмкін және бала тудыру жасындағы адамдарда айырмашылықты диагноз қою кезінде қарастырылуы керек. Криоконсервациялау және криоконсервациядан кейін тінді өсіру. Жұмыртқалық тінін криоконсервациялау, репродуктивтік функциясын табиғи лимиттен тыс сақтағысы келетін немесе рак терапиясы, мысалы гематологиялық қатерлі ісіктер немесе сүт безі қатерлі ісігі репродуктивтік әлеуетіне қауіп төндіретін адамдар үшін қызығушылық тудырады. Фолликулаларды in vitro жағдайында өсіру үшін, фолликулалардың өсуін оңтайландыруға арналған әр түрлі техникалар бар, оның ішінде анықталған орта, өсу факторлары және үш өлшемді жасушадан тыс матрицалық қолдауты пайдалану. Молекулалық әдістер және иммуноанализ даму сатысын бағалауға және тиісті дифференциацияны бағыттауға мүмкіндік береді.