Чарльз Лотон: Актер және режиссер өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Британдық-американдық актер және режиссер (1899–1962) саясаткер

Чарльз Лаутон (1 шілде 1899 – 15 желтоқсан 1962) – британдық-американдық актер. Ол Лондондағы Корольдік драмалық өнер академиясында оқып, 1926 жылы сахнада алғаш рет өнер көрсетті. 1927 жылы ол болашақ әйелі Эльза Ланчестермен бірге спектакльде ойнады, олар өмірін бірге өткізіп, қайтыс болғанға дейін жұмыс істеді. Лаутон классикалық және заманауи рөлдердің кең спектрін ойнады, соның ішінде Олд Вик театрында Шекспирдің пьесаларында өте жақсы көзге түсті. Оның кино мансабы оны Бродвейге, содан кейін Голливудқа жеткізді, бірақ ол Александр Кордамен бірге сол дәуірдің атақты британдық фильмдерінде де жұмыс істеді, оның ішінде «Генрих VIII-нің жеке өмірі» фильмі үшін «Үздік актер» номинациясын жеңіп алды. «Байлықтағы бүлік» және «Айыптау куәгері» фильмдеріндегі рөлдері үшін тағы екі номинация алды, сондай-ақ «Жас Бесс» фильмінде Генрих VIII рөлін қайта ойнады. Ол монстрлар мен маргиналдардан бастап патшаларға дейін түрлі бейнелерді сомдады. Лаутонның ең танымал фильмдерінің қатарында «Уимпол көшесінің Барреттері», «Қызыл саңылаудың Рэгглс», «Ямайка қонақүйі», «Нотр-Дамның қисық мұнарасы», «Үлкен сағат» және «Спартак» бар. Дэниел Дэй Льюис Лаутонды өзінің шабыт көзінің бірі деп атап, былай деді: «Ол, мүмкін, сол кезеңдегі ең ұлы киноактер болған. Оның ерекше қасиеттері болды. Актерлік шеберлігіндегі жомарттығы, ол өзін толығымен жұмысына берді. Актер ретінде одан көздеріңді айыру мүмкін емес». Мансабының соңында Лаутон сахналық режиссурамен айналысты, атап айтқанда «Кейн көтерілісі» әскери сотында және Джордж Бернард Шоудың «Төркінде Дон Хуан» пьесасында, онда ол да ойнады. Ол «Түннің аңшысы» триллерін түсірді, ол бастапқыда көрермендердің көңілін қозғамағанмен, қазір классикалық фильм ретінде танылған.

Ерте өмір және мансап

Лаутон 1899 жылдың 1 шілдесінде Йоркширдің Солтүстік Ридинг аймағындағы Скарборо қаласында Роберт Лаутонның (1869–1924) және Йоркширдегі қонақүй иелері Елизаның (1869–1953) ұлы ретінде дүниеге келді. Оның туған үйі көк тақтамен белгіленген. Анасы ирланд тегінен шыққан, дінге берілген католик болған, сондықтан ол оны алдымен Скарборо колледжіне, содан кейін Англиядағы жетекші иезуит мектебі – Стонихерст колледжіне жіберді. Лаутон Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет етті, соғыс кезінде уланды, алдымен Ханттингдоншир велосипедші батальонының 2/1-ші батальонында, кейін Нортгемптоншир полкінің 7-ші батальонында борышын өтеді. Ол отбасылық қонақүй ісіне қатысты, бірақ сонымен қатар Скарборо қаласындағы әуесқой театрлық қойылымдарда да өнер көрсетеді. 1925 жылы оған RADA-да драмалық өнерді оқуға рұқсат берілді, онда актер Клод Рейнс оның ұстаздарының бірі болды. Лаутон 1926 жылдың 28 сәуірінде Барнс театрында «Үкімет инспекторы» комедиясында Осип рөлінде алғашқы кәсіби өнерін көрсетті, сондай-ақ мамыр айында Лондондағы Гайти театрында да өнер танытты. Ол талантымен көрермендерді әсерге қалдырды және Чеховтың «Шершін бақшасы» мен «Үш қарындас» пьесаларында классикалық рөлдерді ойнады. Лаутон 1928 жылы Лондонда Шон О’Кейсидің «Күміс Тасси» пьесасының әлемдік премьерасында Гарри Хеганның басты рөлін сомдады. Ол Арнольд Беннеттің «Мистер Прохак» (Эльза Ланчестер де актерлік құрамда болды) және 1928–1929 жылдары Лондондағы Корольдік театрда Самуил Пиквик рөлінде «Мистер Пиквик» пьесасында ойнады. Ол Эдгар Уоллестің «Орында» және «Төлемді кейінге қалдыру» фильмдерінде Тони Перелли рөлін ойнады. Ол Атлант мұхитының арғы жағында соңғы рөлді ойнады және 1931 жылдың 24 қыркүйегінде Лицей театрында АҚШ-та дебют жасады. 1933–1934 жылдардағы Олд Вик маусымына ол Лондонға оралды және төрт Шекспирлік рөлде (Макбет, VIII Генрих, «Шарасыздық шарасы» пьесасындағы Анжело және «Дауылда» Просперо) және сондай-ақ «Шершін бақшасындағы» Лопахин, «Маңызды адам болудың қадірі» пьесасындағы Канон Часюбл және «Махаббатқа құштар» пьесасындағы Тэттл рөлдерін ойнады. 1936 жылы ол Парижге барды және 9 мамырда Комеди Франсезде Мольердің «Дәрігердің қарсылығына» пьесасының екінші актісінде Сганарель рөлін ойнады, ол бұл сахнада өнер көрсеткен алғашқы ағылшын актері болды және рөлді француз тілінде орындап, зор қолдауға ие болды. Лаутон кинодағы мансабын Ұлыбританияда, Лондон сахнасында өнер көрсетіп жүргенде бастады. Ол әйелі Эльза Ланчестердің басты рөлдерін сомдаған үш қысқа үнсіз комедияда – «Күнгі армандар», «Көк бөтелкелер» және «Тоник» (барлығы 1928 жылғы) фильмдерінде де кішігірім рөлдерді қабылдады, оларды оның үшін арнайы Х.Г. Уэллс жазып, Ивор Монтегю түсірген. 1929 жылы Анна Мэй Вонгпен бірге «Пикадилли» атты тағы бір үнсіз фильмде ол наразылық білдірген қонақ ретінде қысқаша көрінді. Ол Ланчестермен бірге британдық әртүрлі артистерді ұсынған «Кометалар» (1930) атты «фильмдік шолуда» қайтадан пайда болды, онда олар «Фрэнки мен Джоннидің балладасы» дуэтін орындады. Ол тағы екі ерте британдық дыбысты фильмде ойнады: Дороти Гишпен бірге «Қасқырлар» (1930), мұзды солтүстіктегі кит аулау лагеріндегі пьесадан, және «Өзен бойында» (1931), онда ол есірткі контрабандасымен айналысатын кеме капитанының рөлін ойнады. 1931 жылы Нью-Йорктегі сахналық дебюті дереу кино ұсыныстарына әкелді, ал Лаутонның алғашқы Голливуд фильмі Борис Карлоффпен бірге «Ескі қараңғы үй» (1932) болды, онда ол дауыл кезінде басқа саяхатшытармен бірге Уэльстің шалғайдағы сарайында қалған Йоркшир бизнесменін сомдады. Содан кейін ол Таллула Банкхед, Гэри Купер және Кэри Грантпен бірге «Шайтан мен тереңдікте» су асты кемесінің командирін ойнады, содан кейін Сесил Б. Демилдің «Кросс белгісі» фильміндегі Нерон рөлімен ең көп есте қалатын рөлін ойнады. Лаутон Голливудқа алғашқы сапары кезінде басқа да есте қаларлық қойылымдар жасады, ол «Кезеңнен кейінге қалдырылған төлем» фильміндегі кісі өлтіруші рөлін қайталады, «Жоғалған жандар аралы» фильмінде Г.Г. Уэллстің ақылсыз вивисекционист доктор Мороу рөлін ойнады және Эрнст Любичтің режиссерлік еткен «Егер менің миллион болса» фильмінің қысқа сегментінде қарапайым малинаны үрлейтін кеңсе қызметкері болды. 1932 жылы ол алты Голливуд фильмінде ойнады. Оның режиссер Александр Кордамен қарым-қатынасы 1933 жылы өте сәтті «VIII Генрихтің жеке өмірі» (Патша VIII Генрихтің өміріне негізделген) фильмінен басталды, ол үшін Лаутон үздік актер үшін «Оскар» сыйлығын жеңіп алды.

Laughton was born on 1 July 1899 in Scarborough, North Riding of Yorkshire, the son of Robert Laughton (1869–1924) and Eliza (née Conlon; 1869–1953), Yorkshire hotel keepers. A blue plaque marks his birthplace. His mother was a devout Roman Catholic of Irish descent, and she sent him to briefly attend a local boys' school, Scarborough College, before sending him to Stonyhurst College, the pre eminent English Jesuit school. Laughton served in World War I, during which he was gassed, serving first with the 2/1st Battalion of the Huntingdonshire Cyclist Battalion, and then with the 7th Battalion of the Northamptonshire Regiment. He started work in the family hotel, though also participating in amateur theatrical productions in Scarborough. He was permitted by his family to become a drama student at RADA in 1925, where actor Claude Rains was one of his teachers. Laughton made his first professional appearance on 28 April 1926 at the Barnes Theatre, as Osip in the comedy The Government Inspector, in which he also appeared at London's Gaiety Theatre in May. He impressed audiences with his talent and had classical roles in two Chekov plays, The Cherry Orchard and The Three Sisters. Laughton played the lead role as Harry Hegan in the world premiere of Seán O'Casey's The Silver Tassie in 1928 in London. He played the title roles in Arnold Bennett's Mr Prohack (Elsa Lanchester was also in the cast) and as Samuel Pickwick in Mr. Pickwick at the Theatre Royal (1928–29) in London. He played Tony Perelli in Edgar Wallace's On the Spot and William Marble in Payment Deferred. He took the last role across the Atlantic and made his United States debut on 24 September 1931, at the Lyceum Theatre. He returned to London for the 1933–34 Old Vic season and was engaged in four Shakespeare roles (as Macbeth, Henry VIII, Angelo in Measure for Measure and Prospero in The Tempest) and also as Lopakhin in The Cherry Orchard, Canon Chasuble in The Importance of Being Earnest, and Tattle in Love for Love. In 1936, he went to Paris and on 9 May appeared at the Comédie Française as Sganarelle in the second act of Molière's Le Médecin malgré lui, the first English actor to appear at that theatre, where he performed the role
in French and received an ovation. Laughton commenced his film career in Great Britain while still acting on the London stage. He also accepted small roles in three short silent comedies starring his wife Elsa Lanchester, Daydreams, Blue Bottles, and The Tonic (all 1928), which had been specially written for her by H. G. Wells and were directed by Ivor Montagu. He made a brief appearance as a disgruntled diner in another silent film Piccadilly with Anna May Wong in 1929. He appeared with Lanchester again in a "film revue," featuring assorted British variety acts, called Comets (1930) in which they sang a duet, "The Ballad of Frankie and Johnnie." He made two other early British talkies: Wolves with Dorothy Gish (1930) from a play set in a whaling camp in the frozen north, and Down River (1931), in which he played a drug smuggling ship's captain. His New York stage debut in 1931 immediately led to film offers, and Laughton's first Hollywood film, The Old Dark House (1932) with Boris Karloff, in which he played a bluff Yorkshire businessman marooned during a storm with other travelers in a creepy remote Welsh manor. He then played a demented submarine commander in Devil and the Deep with Tallulah Bankhead, Gary Cooper and Cary Grant, and followed this with his best remembered film role of that year as Nero in Cecil B. DeMille's The Sign of the Cross. Laughton gave other memorable performances during that first Hollywood trip, repeating his stage role as a murderer in Payment Deferred, playing H. G. Wells' mad vivisectionist Dr. Moreau in Island of Lost Souls, and the meek raspberry blowing clerk in the brief segment of If I Had A Million, directed by Ernst Lubitsch. He appeared in six Hollywood films in 1932. His association with director Alexander Korda began in 1933 with the hugely successful The Private Life of Henry VIII (loosely based on the life of King Henry VIII), for which Laughton won the Academy Award for Best Actor.

1933-1943 жылдар

"Генрих VIII-нің жеке өмірі" фильміндегі сәттілігінен кейін, Лоттон сахнаны тастап, Голливудқа оралды. Одан кейін "Вимпол-стриттің Барреттері" (1934) фильмінде Норма Ширер кейіпкерінің жауыз әкесінің рөлінде (Лоттон Ширерден үш жасқа ғана үлкен болса да); "Жәбірленушілер" (1935) фильмінде инспектор Жаверт рөлінде; "Баунтидегі бүлік" (1935) фильмінде капитан Уильям Блай рөлінде, Кларк Гейбл Флетчер Кристиан рөлінде ойнады; сондай-ақ "Қызыл саңылаудың шағылысы" (1935) фильмінде 1900 жылдардың басында Америкаға келген ағылшын бас қызметшінің рөлінде ойнады. Ол "Дэвид Копперфилд" (1934) фильмінде Миккоубер рөлін ойнауға келісім берді, бірақ бірнеше күн түсірілімнен кейін рөлден босатылып, оның орнына В. С. Филдс келді. Ұлыбританияға оралған соң, ол тағы да Кордамен бірге "Рембрандт" (1936) фильмінде басты рөлді ойнады. 1937 жылы, сондай-ақ Корда үшін, ол Роберт Грейвстің классикалық романы "Мен, Клаудиус" фильмінің сәтсіз бейімделуіне түсті, түсірілім кезінде Мерл Оберонның автокөлік апатынан алған жарақаты салдарынан тоқтатылды. "I, Claudius" фильмінен кейін ол және эмигрант неміс кинопродюсері Эрих Поммер Ұлыбританияда Mayflower Pictures өндіріс компаниясын құрды, ол Лоттонның қатысуымен үш фильм шығарды: W. Somerset Maugham әңгімесі негізінде түсірілген "Vessel of Wrath" (АҚШ атауы "The Beachcomber") (1938), онда оның әйелі Эльза Ланчестер де түсті; Вивьен Ли мен Рекс Харрисон қатысқан "Сент-Мартин көшесі" (АҚШ атауы "Sidewalks of London"), Лондон көше музыканттары туралы; және Дафне дю Моридің романы бойынша түсірілген Корнуолл кеме апаттары туралы "Jamaica Inn", онда Морин О'Хара мен Роберт Ньютон да ойнады, бұл Альфред Хичкоктың 1930 жылдардың соңында Голливудқа көшуінен бұрын Ұлыбританияда түсірген соңғы фильмі болды. Шығарылған фильмдер коммерциялық сәттілікке жете алмады, ал компания RKO Pictures Лоттонға "Нотр-Дамның дөңгелегі" (1939) фильмінде (Квазимодо) басты рөлді ұсынғанда ғана банкроттықтан құтылды. Лоттон мен Поммер тағы да фильмдер түсіруді жоспарлады, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы, көптеген шетелдік нарықтарды жоғалту компанияның құлауына әкелді. Лоттонның "Генрих VIII-нің жеке өмірі" фильміндегі ертегі сәттілігі оны костюмдік және тарихи драмалық рөлдердің жетекші шеберлерінің бірі ретінде бекітті (Нерон, Генрих VIII, Мистер Барретт, инспектор Жаверт, капитан Блай, Рембрандт, Квазимодо және т.б.); сонымен қатар ол өршіл, адал емес кейіпкерлер ретінде де танылды. Ол "Олар не қалағанын білді" (1940) фильмінде Калифорниядағы итальяндық жүзімдіктің иесі, "Тахитидің құсқарлары" (1942) фильмінде Оңтүстік теңіздердің патриархы, "Бейісте тұрыңыз" (1942) фильмінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі АҚШ адмиралы рөлін ойнаған кезде тарихи рөлдерден көптеп бас тартты. Ол "Мәңгілік және бір күн" (1943) фильмінде Виктория дәуіріндегі уәзір, ал "Жер астындағы адам" (1943) фильмінде австралиялық бар иесінің рөлін ойнады. Саймон Каллоудың 1987 жылғы өмірбаянында Лоттонның осы фильмдердегі рөлдеріне қатысты замандас сыншылардың көптеген пікірлері келтірілген. Джеймс Агат "Мәңгілік және бір күн" фильмін қарап, "RKO-да Чарльз Лоттонға жаман ойнап жатқанын айтатын адам жоқ па?" деп жазды. Алайда, The New York Times газетінің Босли Краузері "Мәңгілік және бір күн" фильмінде "тамаша ойналғанын" мәлімдеді. Кэллоудың айтуынша, К. А. Лежун сол кезеңдегі Лоттонның нашар жұмысына "таң қалды": "Соңғы жылдардағы ең ауыртпалықты экран құбылысының бірі - Чарльз Лоттонның құлдырауы", - деп жазды ол The Observer газетінде. Алайда, Дэвид Шипман өзінің "Ұлы киножұлдыздар: Алтын жылдар" кітабында "Лоттон толыққанды актер болды. Оның диапазоны кең болды" деді.

After his smashing success in The Private Life of Henry VIII, Laughton soon abandoned the stage for films and returned to Hollywood, where his next film was White Woman (1933) in which he co starred with Carole Lombard as a Cockney river trader in the Malayan jungle. Then came The Barretts of Wimpole Street (1934) as the malevolent father of Norma Shearer's character (although Laughton was only three years older than Shearer); Les Misérables (1935) as Inspector Javert; one of his most famous screen roles in Mutiny on the Bounty (1935) as Captain William Bligh, co starring with Clark Gable as Fletcher Christian; and Ruggles of Red Gap (1935) as the very English butler transported to early 1900s America. He signed to play Micawber in David Copperfield (1934), but after a few days shooting asked to be released from the role and was replaced by W. C. Fields. Back in the UK, and again with Korda, he played the title role in Rembrandt (1936). In 1937, also for Korda, he starred in an ill fated film version of the classic novel, I, Claudius, by Robert Graves, which was abandoned during filming owing to the injuries suffered by co star Merle Oberon in a car crash. After I, Claudius, he and the expatriate German film producer Erich Pommer founded the production company Mayflower Pictures in the UK, which produced three films starring Laughton: Vessel of Wrath (US title The Beachcomber) (1938), based on a story by W. Somerset Maugham, in which his wife, Elsa Lanchester, co starred; St. Martin's Lane (US title Sidewalks of London), about London street entertainers, which featured Vivien Leigh and Rex Harrison; and Jamaica Inn, with Maureen O'Hara and Robert Newton, about Cornish shipwreckers, based on Daphne du Maurier's novel, and the last film Alfred Hitchcock directed in Britain before moving to Hollywood in the late 1930s. The films produced were not commercially successful enough, and the company was rescued from bankruptcy only when RKO Pictures offered Laughton the title role (Quasimodo) in The Hunchback of Notre Dame (1939), with Jamaica Inn co star O'Hara. Laughton and Pommer had plans to make further films, but the outbreak of World War II, which implied the loss of many foreign markets, meant the end of the company. Laughton's early success in The Private Life of Henry VIII established him as one of the leading interpreters of the costume and historical drama roles for which he is best remembered (Nero, Henry VIII, Mr. Barrett, Inspector Javert, Captain Bligh, Rembrandt, Quasimodo, and others); he was also type cast as arrogant, unscrupulous characters. He largely moved away from historical roles when he played an Italian vineyard owner in California in They Knew What They Wanted (1940); a South Seas patriarch in The Tuttles of Tahiti (1942); and a U. S. admiral during World War II in Stand By for Action (1942). He played a Victorian butler in Forever and a Day (1943) and an Australian bar owner in The Man from Down Under (1943). Simon Callow's 1987 biography quotes a number of contemporary reviews of Laughton's performances in these films. James Agate, reviewing Forever and a Day, wrote: "Is there no one at RKO to tell Charles Laughton when he is being plain bad?" On the other hand, Bosley Crowther of The New York Times declared that Forever and a Day boasted "superb performances". C. A. Lejeune, wrote Callow, was "shocked" by the poor quality of Laughton's work of that period: "One of the most painful screen phenomena of latter years", she wrote in The Observer, "has been the decline and fall of Charles Laughton." On the other hand, David Shipman, in his book The Great Movie Stars: The Golden Years, said "Laughton was a total actor. His range was wide".

1943-1962 жылдар

Лаутон Жан Ренуардың "Бұл жер менің" (1943) фильмінде оккупацияланған Францияда қорқақ мектеп мұғалімі рөлін ойнады, онда ол өзін ең белсенді түрде таныстырды; шын мәнінде, Ренуар әлі де ерте сценарий үстінде жұмыс істеп жатқанда, Лаутон Альфонс Даудедің "Соңғы сабақ" әңгімесі туралы айтатын, бұл Ренуарға фильмге қатысты маңызды көрініс идеясын ұсынды. Лаутон Роберт Сиодмактың "Күдік" (1944) фильмінде, кейін жақсы досы болған режиссердің туындысында, әйелін өлтіретін күйеу рөлін ойнады. Ол "Манхэттен әңгімелері" (1942) фильмінде кедей композитор-пианисті ойнады және 1944 жылы Оскар Уайльдтың әңгімесі негізінде "Кентервилл аспабы" фильмінде түсті. Лаутон Дианна Дурбинмен бірге екі комедияда ойнады: "Бұл Евамен басталды" (1941) және "Оның арқасында" (1946). Ол "Капитан Кидд" (1945) фильмінде қанқұмар қарақшыны, ал Альфред Хичкоктың "Парадин ісі" (1947) фильмінде зұлым судьяны сомдады. Лаутон "The Big Clock" (1948) фильмінде мегаломандық баспасөз магнатының рөлін ойнады. Ол "Триумф аркасы" (1948) фильмінде соғысқа дейінгі Париждегі нацист, "Манхэттен қызы" (1948) фильмінде епископ, "Рұқсаттама" (1949) фильмінде күмәнді делдал, ал "Көк жалауша" (1951) фильмінде мейірімді жесір рөлінде қосалқы рөлдерді ойнады. Ол "Ғажайып болуы мүмкін" (1947) көп бөлімді фильмінде Киелі кітапты оқитын пастор рөлін ойнады, бірақ оның эпизоды кесіліп, оның орнына Дороти Ламурды бейнелейтін басқа эпизод қойылды, нәтижесінде фильм "Қуанышты жолымызбен" деп қайта аталды. Алайда, Лаутон эпизоды жойылғанға дейін "Ғажайып болуы мүмкін" фильмінің түпнұсқасы дубляж үшін шетелге жіберілді және Испанияда "Una Encuesta Llamada Milagro" деген атпен көрсетілді. Лаутон Парижде түсірілген өзінің алғашқы түсті фильмінде "Эйфель мұнарасындағы адам" (1949) фильмінде инспектор Майгре рөлін ойнады, ал Monthly Film Bulletin жазғандай, Роберт Луис Стивенсонның "Құпия есік" (1951) фильмінде Борис Карлоффпен бірге "артық ойнағандай" көрінді. Ол О. Генридің "Толық үй" (1952) фильмінде саяхатшы рөлін ойнады. Ол комикалық эффект үшін, бұл жолы "Эбботт пен Костелло капитан Кидке келеді" (1952) фильмінде қайтадан капитан Кид рөліне кірді. Лаутон "Colgate Comedy Hour" бағдарламасында (Абботт пен Костелломен бірге) қонақ ретінде пайда болды, онда ол Геттисбургтік сөзді оқыды. 1953 жылы ол "Саломе" фильмінде Ирод Антипаның рөлін ойнады және 1953 жылғы Генридің балалары туралы драмадағы "Жас Бесс" фильмінде Генри VIII рөлін қайталады. Ол Дэвид Лин режиссерлік еткен "Хобсонның таңдауы" (1954) фильмінде ойнау үшін Ұлыбританияға оралды. Лаутон "Сөзге куә" (1957) фильміндегі рөлі үшін "Оскар" және "Алтын глобус" сыйлықтарына ұсынылды. Ол "Он тудың астында" (1960) британдық адмиралын ойнады және "Спартак" (1960) фильмінде Лоренс Оливьемен бірге жұмыс істеді. Оның соңғы фильмі "Кеңес бер және келісім" (1962) болды, онда оңтүстік АҚШ сенаторы рөліндегі өнері үшін (оның акценті үшін Миссисипи сенаторы Джон С. Стеннистің жазбаларын зерттеді) мақтауға ие болды.

Laughton played a cowardly schoolmaster in occupied France in This Land is Mine (1943), by Jean Renoir, in which he engaged himself most actively; in fact, while Renoir was still working on an early script, Laughton would talk about Alphonse Daudet's story "The Last Lesson", which suggested to Renoir a relevant scene for the film. Laughton played a henpecked husband who eventually murders his wife in The Suspect (1944), directed by Robert Siodmak, who would become a good friend. He played sympathetically an impoverished composer pianist in Tales of Manhattan (1942) and starred in The Canterville Ghost, based on the Oscar Wilde story in 1944. Laughton appeared in two comedies with Deanna Durbin, It Started with Eve (1941) and Because of Him (1946). He portrayed a bloodthirsty pirate in Captain Kidd (1945) and a malevolent judge in Alfred Hitchcock's The Paradine Case (1947). Laughton played a megalomaniac press tycoon in The Big Clock (1948). He had supporting roles as a Nazi in pre war Paris in Arch of Triumph (1948), as a bishop in The Girl from Manhattan (1948), as a seedy go between in The Bribe (1949), and as a kindly widower in The Blue Veil (1951). He played a Bible reading pastor in the multi story A Miracle Can Happen (1947), but his piece wound up being cut and replaced with another featuring Dorothy Lamour, and in this form the film was retitled as On Our Merry Way. However, an original print of A Miracle Can Happen was sent abroad for dubbing before the Laughton sequence was deleted, and in this form it was shown in Spain as Una Encuesta Llamada Milagro. Laughton made his first colour film in Paris as Inspector Maigret in The Man on the Eiffel Tower (1949) and, wrote the Monthly Film Bulletin, "appeared to overact" alongside Boris Karloff as a mad French nobleman in a version of Robert Louis Stevenson's The Strange Door in 1951. He played a tramp in O. Henry's Full House (1952). He became the pirate Captain Kidd again, this time for comic effect, in Abbott and Costello Meet Captain Kidd (1952). Laughton made a guest appearance on the Colgate Comedy Hour (featuring Abbott and Costello), in which he delivered the Gettysburg Address. In 1953 he played Herod Antipas in Salome, and he reprised his role as Henry VIII in Young Bess, a 1953 drama about Henry's children. He returned to Britain to star in Hobson's Choice (1954), directed by David Lean. Laughton received Academy Award and Golden Globe nominations for his role in Witness for the Prosecution (1957). He played a British admiral in Under Ten Flags (1960) and worked with Laurence Olivier in Spartacus (1960). His final film was Advise & Consent (1962), for which he received favourable comments for his performance as a Southern US Senator (for which accent he studied recordings of Mississippi Senator John C. Stennis).

"Аңшының түні" және басқа жобалар

1955 жылы Лоттон Роберт Митчем, Шелли Винтерс және Лилиан Гиш қатысқан, ал оның досы Пол Грегори продюсерлік еткен "Түннің аңшысы" фильмін түсірді. Фильм сыншылар тарапынан 1950 жылдардың ең үздік фильмдерінің бірі деп танылды және АҚШ Ұлттық кино тізіміне еніп, Конгресс кітапханасында сақтауға алынды. Алғашқы көрсетілімінде фильм сынға ұшырады және кассада сәтсіз болды, содан кейін Лоттон ешқашан режиссерлік жұмыс істеген жоқ. Роберт Гитттің 2002 жылғы "Чарльз Лоттон "Түннің аңшысын" түсіреді" атты деректі фильмінде Лоттонның дауысы естілетін сақталған түсірілімдер мен алынбаған кадрлар бар. Лоттон "Түннің аңшысынан" кейін Норман Мейлердің "Жылаңаш және өлгендер" романы бойынша бейімдеу жасауды жоспарлаған. Терри мен Деннис Сандерстер сценарий жазу үшін шақырылды, ал баспасөз хабарламаларында Роберт Митчемнің басты рөлде ойнайтыны және Уолтер Шуманның музыкасын жасайтыны жарияланды. "Түннің аңшысы" фильмінің кассадағы сәтсіздігінен кейін Лоттонды Рауль Уолш режиссерлік қызметтен ауыстырды және Сандерс ағайындыларының сценарийін қайта жазу үшін автор атын жазбаған сценаристті шақырды. Лоттон 1927 жылғы "Ақ алтын" нұсқаусыз фильмінің қайта түсірілімін жасаумен де айналысты.

Театр

Лаутон 1926 жылы Гогольдің «Үкімет инспекторы» пьесасымен Лондон сахнасында дебют жасады. Одан кейінгі жылдары ол көптеген Вест-Энд қойылымдарында ойнады. Сахнадағы алғашқы жетістіктері Геркуль Пуаро рөлімен байланысты. 1926 жылы ол Френц Молнардың «Лилиом» пьесасының лондондық түпнұсқалық қойылымында қылмыскер Фиксур рөлін сомдады (Пьеса 1945 жылы Роджерс пен Хаммерштейннің «Карусель» мюзикліне айналды, онда Фиксур Джиггер Крейгин рөлінде болды, бірақ Лаутон мюзиклде ешқашан ойнаған жоқ). Лаутон кинодағы мансабымен есінде қалса да, ол театр жұмысын жалғастырды. Мысалы, 1933 жылы «Генрих VIII-нің жеке өмірі» қойылымының сәттілігінен кейін ол Олд Вик театрында «Макбет», «Шершес бақшасында» Лопакин, «Торпақ» Просперо және «Масса үшін өлшем» фильмдерінде Анджело рөлінде ойнады. АҚШ-та Лаутон Бертольд Брехтпен бірлесіп Брехттің «Галилео» пьесасының жаңа ағылшын тіліндегі нұсқасымен жұмыс істеді. Лаутон 1947 жылдың 30 шілдесінде Лос-Анджелесте және сол жылы Нью-Йоркте пьесаның премьерасында басты рөлді ойнады. Бұл қойылымды режиссер Джозеф Лози қойды. Лаутонның «Галилеосын» көптеген апталар бойы қалай жасағаны және, осы ретте, Брехтпен бірге пьесаны қалай өңдеп, аударғаны туралы «Бөлімді құру: Лаутонның «Галилеосы»» атты эссесінде егжей-тегжейлі баяндалған. Лаутон 1950 жылы басталған «Дон Хуан тозақта» режиссерлік жұмысымен және шайтан рөлін ойнауымен театр сахнасындағы ең танымал жетістіктерінің бірін иеленді. Бұл туынды Джордж Бернард Шоудың «Адам және Супермен» пьесасының үшінші актісінен алынған, көбінесе қойылымдардан орындалу уақытын қысқарту үшін алынып тасталады. Бұл пьеса Дон Хуан мен шайтан арасындағы философиялық пікірталасқа толы. Лаутон бұл пьесаны сахналық оқу ретінде ұйымдастырды және Чарльз Бойер, Седрик Хардвик және Агнес Мурхед («Бірінші драма квартеті» деп аталды) басқа рөлдерге шақырды. Бойер өзінің ойнаған рөлі үшін арнайы «Тони» сыйлығын жеңіп алды. Ол Бродвейде көптеген пьесаларды қойды, көбінесе досы және Бродвей продюсері Пол Грегоридің өндірісімен. Оның режиссер ретіндегі ең танымал жетістігі 1954 жылы Герман Вукпен сахналық қойылымға көшірілген «Кейн көтерілісі сотының соты» пьесасы болды. Генри Фонда қорғаушы адвокат Барни Гринвальд рөлін сомдаған бұл пьеса сол жылы Хамфри Богарттың капитан Квиг және Хосе Феррердің Гринвальд рөлінде ойнаған фильммен бірге жарық көрді, бірақ бұл фильмнің кассалық табысына әсер етпеді. Лаутон сонымен қатар 1953 жылы Стивен Винсент Бенеттің «Джон Браунның денесі» поэмасын сахнаға қойды, бұл Америка Азамат соғысы мен оның салдары туралы толық көлемдегі өлең. Бұл қойылымда Тайрон Пауэр, Реймонд Мэйси (Абрахам Линкольн мен Джон Браунның рөлін сомдады) және Джудит Андерсон ойнады. Лаутон екі қойылымда да өзі ойнаған жоқ, бірақ «Джон Браунның денесі» Columbia Masterworks компаниясымен толық жазылды. Ол Джордж Бернард Шоудың «Мейджор Барбара» пьесасын қойып, басты рөлді ойнады. Бұл қойылымда Глинис Джонс, Берджесс Мередит, Корнелия Отис Скиннер және Илай Уоллах та ойнады. Лаутон 1958 жылы мамыр айында Лондон сахнасына оралып, Джейн Арденнің «Жаңа театрдағы той» пьесасын қойып, сонымен қатар Эльза Ланчестер мен Альберт Финни де ойнады. Ол сахнада соңғы рет «Жазғы түннің арманы» пьесасында Ник Боттом және 1959 жылы Шекспир мемориалдық театрында «Король Лир» рөлінде ойнады, бірақ денсаулығының нашарлауы екі қойылымның да сәтсіз аяқталуына себеп болды, деп атап өтті кейбір британдық сыншылар. Оның «Король Лир» рөлі сыншылар тарапынан сыналып, Кеннет Тайнан Лаутонның Ник Боттомы «актерлік өнерге қатысы жоқ, бірақ ол балаларды мерекеде көңілдестіру үшін киінген шалбаз ағаның мінез-құлқын өте жақсы көрсетеді» деп жазды. Кейінгі пьесаларда ойнамаса да, Лаутон АҚШ-ты сахналық оқулармен аралады, соның ішінде 1960 жылы Стэнфорд университетінің кампусында сәтті өнер көрсетті.

Laughton made his London stage debut in Gogol's The Government Inspector (1926). He appeared in many West End plays in the following few years and his earliest successes on the stage were as Hercule Poirot in Alibi (1928); he was the first actor to portray the Belgian detective in this stage adaptation of The Murder of Roger Ackroyd, and as William Marble in Payment Deferred, making his Lyceum Theatre (New York) debut in 1931. In 1926, he played the role of the criminal Ficsur in the original London production of Ferenc Molnár's Liliom (The play became a musical in 1945 by Rodgers and Hammerstein as Carousel, where Ficsur became Jigger Craigin, but Laughton never appeared in the musical version). While Laughton is most remembered for his film career, he continued to work in the theatre, as when, after the success of The Private Life of Henry VIII he appeared at the Old Vic Theatre in 1933 as Macbeth, Lopakin in The Cherry Orchard, Prospero in The Tempest and Angelo in Measure for Measure. In the US, Laughton worked with Bertolt Brecht on a new English version of Brecht's play Galileo. Laughton played the title role at the play's premiere in Los Angeles on 30 July 1947 and later that year in New York. This staging was directed by Joseph Losey. The processes by which Laughton painstakingly, over many weeks, created his Galileo—and incidentally, edited and translated the play along with Brecht—are detailed in an essay by Brecht, "Building Up A Part: Laughton's Galileo." Laughton had one of his most notable successes in the theatre by directing and playing the Devil in Don Juan in Hell beginning in 1950. The piece is actually the third act sequence from George Bernard Shaw's play Man and Superman, frequently cut from productions to reduce its playing time, consisting of a philosophical debate between Don Juan and the Devil with contributions from Doña Ana and the statue of Ana's father. Laughton conceived the piece as a staged reading and cast Charles Boyer, Cedric Hardwicke and Agnes Moorehead (billed as "The First Drama Quartette") in the other roles. Boyer won a special Tony Award for his performance. He directed several plays on Broadway, mostly under the production of his friend and Broadway producer Paul Gregory. His most notable box office success as a director came in 1954, with The Caine Mutiny Court Martial, a full length stage dramatisation by Herman Wouk of the court martial scene in Wouk's novel The Caine Mutiny. The play, starring Henry Fonda as defence attorney Barney Greenwald, opened the same year as the film starring Humphrey Bogart as Captain Queeg and José Ferrer as Greenwald based on the original novel, but did not affect that film's box office performance. Laughton also directed a staged reading in 1953 of Stephen Vincent Benét's John Brown's Body, a full length poem about the American Civil War and its aftermath. The production starred Tyrone Power, Raymond Massey (re creating his film characterisations of Abraham Lincoln and John Brown), and Judith Anderson. Laughton did not appear himself in either production, but John Brown's Body was recorded complete by Columbia Masterworks. He directed and starred in George Bernard Shaw's, Major Barbara which ran on Broadway from approximately November 1, 1956, to May 18, 1957. Others in the cast were Glynis Johns, Burgess Meredith, Cornelia Otis Skinner, and Eli Wallach. Laughton returned to the London stage in May 1958 to direct and star in Jane Arden's The Party at the New Theatre which also had Elsa Lanchester and Albert Finney in the cast. He made his final appearances on stage as Nick Bottom in A Midsummer Night's Dream, and as King Lear at the Shakespeare Memorial Theatre in 1959, although failing health resulted in both performances being disappointing, according to some British critics. His performance as King Lear was lambasted by critics, and Kenneth Tynan wrote that Laughton's Nick Bottom " behaves in a manner that has nothing to do with acting, although it perfectly hits off the demeanor of a rapscallion uncle dressed up to entertain the children at a Christmas party". Although he did not appear in any later plays, Laughton toured the US with staged readings, including a successful appearance on the Stanford University campus in 1960.

Жазбалар

Лаутонның дауысы, театрды толтыратын, терең әрі жұмсақ, бархаттай дыбыспен бірдей қабілетті, алғаш рет 78 айналымдық пластинкаларда пайда болды. Ол 1934 жылдан 1938 жылға дейін жыл сайын шығарылатын бес британдық Regal Zonophone 10 дюймдік пластинкасының жинағында, «Жұлдыздардың дауысы» атты фильмдерден қысқа саундтрек үзінділерін ұсынды. Ол барлық бес пластинкада, сәйкесінше, «VIII Генрихтің жеке өмірі», «Уимпол-стрит Барреттері», «Баунтидегі бүлік», «Мен, Клавдий» (құрылымдық тұрғысынан ерекшелік бар, себебі бұл фильм аяқталмағандықтан ешқашан жарық көрмеген) және «Қарғау кемесі» фильмдерінде естіледі. 1937 жылы ол Линкольннің Геттисбург сөздерін 10 дюймдік Columbia 78 пластинкасына жазды, осы рөлімен «Қызыл саңылаудағы қиылыс» фильмінде күшті әсер қалдырды. Ол бірнеше ауызша жазбалар жасады, олардың ең танымалдарының бірі – Чарльз Диккенстің «Мистер Пиквиктің Рождествосы» атты жеке альбомы, Диккенстің «Пиквик қағаздары» романынан рождестволық тараудың жиырма минуттық нұсқасы. Бұл альбом алғаш рет 1944 жылы американдық Decca компаниясымен төрт пластинкалық 78 айналымдық жинақ ретінде шығарылды, бірақ кейіннен LP форматына көшірілді. Ол жиі LP форматында, Decca компаниясының 1941 жылғы «Рождестволық ән» атты Диккенстің романының адаптациясымен бірге шықты, онда Рональд Колман Скрудж рөлін сомдады. Екі әңгіме де 2005 жылы Deutsche Grammophon компаниясымен бірлесіп, Рождествоға арналған CD-де жарық көрді. 1943 жылы Лаутон Луқа Ізгі хабарынан алынған Рождество жөніндегі оқиғаны жазды, ол 1995 жылы Nimbus Records компаниясының «Prima Voce: The Spirit of Christmas Past» атты CD жинағында жарық көрді. Brunswick/American Decca компаниясының «Киелі кітаптан оқылымдар» атты альбомында Лаутонның Едем бағы, Отты пеш, Нұхтың кемесі және Дәуіт пен Ғолият туралы оқылымдары бар. Ол 1958 жылы жарық көрді. Лаутон бұрын «Рембрандт» фильмінде басты рөлді ойнағанда Киелі кітаптан бірнеше үзінділерді оқыған болатын. Лаутон өзі режиссерлік еткен «Түннің аңшысы» фильмінің саундтрек альбомында да оқиғаны баяндады. Бұл альбом да CD форматында жарық көрді. Сонымен қатар, олар бірге түсірген фильмнен алынған толық радиоспектакль (18 маусым 1945) «Кентрвилл арбағы» Лаутон мен Маргарет О'Брайеннің қатысуымен эфирге берілді. Ол Pelican LP форматында шығарылды. 1962 жылы, Лаутонның қайтыс болған жылы, Capitol Records компаниясы «Баяндаушы: Чарльз Лаутонмен бір сессия» атты екі LP альбомын шығарды. Лаутонның жеке сахналық қойылымдарынан алынған, әртүрлі көздерден жиналған драмалық оқуларды қамтиды. Үш үзінді жыл сайын Миннесота мемлекеттік радиосының «Алғыс айту» бағдарламасында оқылады. «Баяндаушы» 1962 жылы «Үздік ауызша жазба» номинациясында «Грэмми» сыйлығын жеңіп алды. Альбом әлі де компакт-дискіде жарық көрмегенімен, оны қазір толығымен онлайн тыңдауға болады.

Laughton's voice, equally capable of a penetrating, theatre filling shout and a soft, velvety tone, first appeared on 78 rpm records with the release of five British Regal Zonophone 10 inch discs entitled Voice of the Stars issued annually from 1934 to 1938. These featured short soundtrack snippets from the year's top films. He is heard on all five records in, respectively, The Private Life of Henry VIII, The Barretts of Wimpole Street, Mutiny on the Bounty, I, Claudius (curiously, since this film was unfinished and thus never released), and Vessel of Wrath. In 1937 he recorded Lincoln's Gettysburg Address on a 10 inch Columbia 78, having made a strong impression with it in Ruggles of Red Gap. He made several other spoken word recordings, one of his most famous being his one man album of Charles Dickens's Mr. Pickwick's Christmas, a twenty minute version of the Christmas chapter from Dickens's The Pickwick Papers. It was first released by American Decca in 1944 as a four record 78 rpm set, but was afterward transferred to LP. It frequently appeared on LP with a companion piece, Decca's 1941 adaptation of Dickens's A Christmas Carol, starring Ronald Colman as Scrooge. Both stories were released together on a Deutsche Grammophon CD for Christmas 2005. In 1943, Laughton recorded a reading of the Nativity story from St. Luke's Gospel, and this was released in 1995 on CD on a Nimbus Records collection entitled Prima Voce: The Spirit of Christmas Past. A Brunswick/American Decca LP entitled Readings from the Bible featured Laughton reading Garden of Eden, The Fiery Furnace, Noah's Ark, and David and Goliath. It was released in 1958. Laughton had previously included several Bible readings when he played the title role in the film Rembrandt. Laughton also narrated the story on the soundtrack album of the film that he directed, Night of the Hunter, accompanied by the film's score. This album has also been released on CD. Also, and derived from the film they made together, a complete radio show (18 June 1945) of The Canterville Ghost was broadcast which featured Laughton and Margaret O'Brien. It has been issued on a Pelican LP. A two LP Capitol Records album was released in 1962, the year of Laughton's death, entitled The Story Teller: A Session with Charles Laughton. Taken from Laughton's one man stage shows, it compiles dramatic readings from several sources. Three of the excerpts are broadcast annually on a Minnesota Public Radio Thanksgiving program entitled Giving Thanks. The Story Teller won a Grammy in 1962 for Best Spoken Word Recording. Although the album has yet to be released on compact disc, it can now be heard in its entirety online.

Теледидар

Лаутон 1956 жылдың 9 қыркүйегінде Элвис Пресли CBS телеарнасының "The Ed Sullivan Show" бағдарламасында алғаш рет үш мәрте пайда болғанда, оның орнына жүргізуші болды, бұл бағдарлама 60,7 миллион көрерменді қамтыды (Эд Салливан автокөлік апатынан жазылып жатқан еді). Сол жылы Лаутон "Музыка фестивалі" атты классикалық музыкаға арналған екі бағдарламаның біріншісін жүргізді, ол NBC телеарнасының "Producers' Showcase" антологиялық сериясында көрсетілді. Оның соңғы рольдерінің бірі "Checkmate" бағдарламасында болды, онда ол Қытайдан жаңа оралған миссионер рөлін сомдады. Ол рөлін жақсырақ түсіну үшін бірнеше ай бойы Қытайға сапар шекті және толыққанды дайындалды.

Жеке өмір

1927 жылы Лоттон Эльза Ланчестермен қарым-қатынас бастады, ол кезде сахналық қойылымда бірге ойнаған әріптесі болды. Екеуі 1929 жылы үйленді, 1950 жылы АҚШ азаматы атанды және Лоттон қайтыс болғанға дейін бірге өмір сүрді. Олар жылдар бойы бірнеше фильмде бірге түсті, соның ішінде «Рембрандт» (1936), «Манхэттен әңгімелері» (1942) және «Үлкен сағат» (1948). Ланчестер «Генрих VIII-нің жеке өмірі» фильмінде Лоттонмен бірге Генрих VIII-нің төртінші әйелі, Клевская Анна рөлін сомдады. Олар екеуі де 1957 жылы «Сот куәсі» («Witness for the Prosecution») фильміндегі рөлдері үшін «Үздік актер» номинациясында Лоттон, ал «Үздік екінші пландағы әйел актер» номинациясында Ланчестер шақырылды, бірақ ешқайсысы жеңіске жетпеді. Лоттонның бисексуалдығын оның көптеген замандастары растады және Голливуд тарихшылары бұл пікірді қабылдады. Голливудтың «сатушысы» және жезөкше Скотти Бауэрс өзінің «Толық қызмет» атты мемуарында Лоттонның Тайрон Пауэрге ғашық болғанын және оның жеке өмірі тек гомосексуалдықтан тұрғанын жазды. Актриса Морин О’Хара, Лоттонның досы және әріптесі, Лоттон мен Ланчестердің баласыз болуына оның сексуалдық бағдары себеп болды дегенге келіспеді, Лоттон оған балалы болуды қалағанын, бірақ Ланчестердің мансабының басында жасаған сәтсіз аборт салдарынан бұл мүмкін болмағанын айтты. Ланчестер өзінің автобиографиясында жастығында екі рет аборт жасағанын мойындады – біреуінің Лоттоннан болған бала екені айтылады, бірақ оның бедеулігі туралы ештеңе айтпады. Оның биографы Чарльз Хигхэмнің сөзіне қарағанда, оның баласыз болуының себебі – ол балалы болғысы келмегендігі. Лоттон Тынық мұхитының жағалау жолынан жоғары орналасқан жартастарда, 14954 Корона Дель Мар мекенжайындағы меншікке ие болды. 1944 жылы жер көшкіні болды, осы оқиға туралы Бертольд Брехт өзінің «Дамудағы бақша» атты өлеңінде айтқан. Лоттон демократ болды және 1952 жылғы президент сайлауында Адлай Стивенсонды қолдады.

Өлім

1962 жылдың шілдесінде Лотон «Ливанның Седарлары» ауруханасына дискі жарылған деген диагнозбен түсті. Ол омыртқаның құлауынан операция жасады, содан кейін омыртқа рагы болғаны анықталды. Қараша айының соңында ол ауруханадан шықты. Оның күлі «Forest Lawn Memorial Park» (Голливуд Хиллз) зираттарына қойылды.