Кіріспе

Фридрих Роберт Донат (18 наурыз 1905 – 9 маусым 1958) – ағылшын актері. Ол Альфред Хичкоктің «39 қадам» (1935) және «Қош бол, Мистер Чипс» (1939) фильмдеріндегі рөлдерімен ең жақсы есте сақталады, соңғысы үшін «Оскар» сыйлығын «Ең үздік актер» номинациясы бойынша жеңіп алды. Джеффри Ричардс өзінің «The Age of the Dream Palace» кітабында Донатты «1930 жылдардағы британдық киноның даусыз романтикалық басты рөліндегі актері» деп атады. «Ол романтикалық идеалист, көбінесе джентльмен-авантюрист бейнесін көрсетті».

Ерте өмір

Фридрих Роберт Донат Манчестердегі Уитингтон қаласында туып, крещениеден өтті. Ол пруссиялық Польшадан шыққан неміс инженері Эрнст Эмиль Донаттың төртінші және ең кіші ұлы, оның әйелі Роза Элис Гриннің баласы еді. Оның түбі ағылшын, поляк, неміс және француз тегінен тарайды және ол Манчестердегі Орталық грамматикалық ұлдар мектебінде білім алды. Оның ағасы Филип Донат, актерлер Ричард және Питер Донаттың әкесі болды. Жаман кекеңдігімен күресу үшін ол "драмалық интерпретация" бойынша жетекші оқытушы Джеймс Бернардтан дикция сабақтарын алды. Ол 15 жасында мектепті тастап, Бернардтың хатшысы болып жұмыс істеді, осылай сабақтарын жалғастыруға қаражат тапты.

Сахналық мансабы

Донаттың алғашқы сахналық өнері 1921 жылы 16 жасында Генри Бэйнтонның труппасымен Бірмингемдегі Уэльс принці театрында «Юлий Цезарь» пьесасында Луций рөлін ойнаумен басталды. Оның танылуы 1924 жылы Шекспир актері сэр Фрэнк Бенсонның труппасына қосылғанда болды, онда ол төрт жыл бойы жұмыс істеді. Ол сонымен қатар провинциялық репертуарлық театрларда да өнер көрсетті. 1928 жылы ол Ливерпуль театрында бір жыл бойы Джон Галсуорти, Джордж Бернард Шоу және Гарольд Бригхаус сияқты авторлардың пьесаларында ойнады. 1929 жылы ол Кембридждегі фестиваль театрында Тайрон Гатридің режиссерлігімен сахнаға шықты. Ол бірнеше пьесада, соның ішінде Флора Робсонмен бірге ойнады, және режиссерлік жұмыстармен айналысты. Эллисон – теист, пастор Чарльз Войсидің кіші ұлы. Олардың екі ұлы мен бір қызы болды, бірақ 1946 жылы ажырасты. 1930 жылы Донат әйелімен бірге Лондонға көшіп келді, онда ол «Knave and Quean» қойылымында «Ambassadors» театрында дебют жасады. «Сент-Жоанна» пьесасының жаңа қойылымындағы өнері үшін ол мақтауға ие болды. 1931 жылы ол Мэри Уэббтың «Precious Bane» романының драматизациясы бойынша Гидеон Сарн рөлін ойнады және 1931 жылғы Малверн фестивалінде түрлі рөлдерде өнер көрсетті. 1930-шы жылдардың басында ол көптеген сәтсіз кастингтерден өткендіктен, киноиндустриясында «экрандық тест Донаты» деп танылды. MGM продюсері Ирвинг Тальберг оны Лондон сахнасында «Precious Bane» пьесасында ойнап тұрғанда байқап, 1932 жылғы «Smilin' Through» фильмінде роль ұсынды, бірақ ол одан бас тартты.

Кинодағы рөлдері

Донат өзінің кинодебютын Александр Корданың «Лондон фильмдері» үшін «Келер күннің ертеңі» (1932) фильмінде жасады. Корданың экрандық сынағы Донаттың күлімсіреуімен аяқталды. Корда: «Бұл мен өмірімде естіген ең табиғи күлім. Қандай актерлік шеберлік! Оны дереу келісімшартқа алыңыз», – деді. Чарльз Лоттон басты рөлде сомдаған фильм бүкіл әлемде, оның ішінде Голливудта да үлкен жетістікке жетті. Донат Голливудтан ұсыныстар ала бастады. 1933 жылы Малверн фестивалінде Донат «Ұйықтаған дін қызметкері» рөлі үшін жақсы пікірлер алды, ол Вест-Эндке көшірілді. Ол сондай-ақ «Сент-Жоан» спектаклінде ойнады. Корда Донатты Эдвард Смоллға Донаттың Голливудта түсірген жалғыз фильмі – «Монте-Кристо графы» (1934) үшін берді. Алғашында Лесли Говард «Қызыл пернель» фильмін түсіру үшін Кордаға жіберілді. «Монте-Кристо графы» сәтті болды және Донатқа «Варнерс» компаниясы бірқатар фильмдерде, соның ішінде «Энтони Адверс» (1935) және тағы бір қимыл-шақырымды фильм «Капитан Блад» (1935) фильмдерінде басты рөлді ұсынды. Алайда, ол Американы ұнатпай, Ұлыбританияға оралды. 1934 жылы Флора Робсонмен бірге Мэри Ридтың Вест-Энд сахналық қойылымында ойнады. Англияда Донат Альфред Хичкоктің «39 бақырық» (1935) фильмінде Мадлен Кэрроллмен бірге басты рөлде ойнады. Оның ойыны жақсы қабылданды: «Бұған дейін кинотеатрда жақсы қолдау көрсетілмеген Донат мырза кенеттен романтикалық комедия актері болып шықты», – деп жазды киносыншы К. А. Лежун фильмнің шығарылған кезінде «The Observer» газетінде. Лежун оның «америкалық жұлдыздарға тән оңай, сенімді юморға» ие екенін айтты. «Біздің экранда алғаш рет Кларк Гейбл немесе Рональд Колман сияқты британдық эквивалент бар, ол тек ұлттық стильде ойнайды. Менің ойымша, Донаттың өзі мұны сезіне бермейді, бұл жақсы», – деді ол. Хичкок Донатты «Жасырын агент» (1936) фильміндегі Эдгар Броди рөліне және «Саботаж» (1936) фильміндегі детектив Тед Спенсер рөліне алғысы келді, бірақ Корда оны босатудан бас тартты. Джон Гилгуд оны «Жасырын агент» рөліне ауыстырды, ал Джон Лодер «Саботаж» рөлін алды. MGM оны «Ромео мен Джульетта» фильміне шақырды, бірақ ол келіспеді. Сэм Голдуин бірнеше ұсыныс жасады, олар да қабылданбады, сондай-ақ Дэвид О. Селзниктің «Алланың бағында» және Смоллдың «Монте-Кристо ұлы» фильмдерінде түсу ұсыныстары болды. Донаттың келесі фильмі – Рене Клэр режиссерлік жасаған «Корда, The Ghost Goes West» (1935) комедиясы. 1936 жылы Донат Шафтсбери даңғылындағы Королева театрының басқаруын қолға алды, онда ол Дж. Л. Ходсонның «Қызыл түнін» қойды. Корда Донаттан «Гамлетті» жасауды талап етті. Оның орнына актер Корданың «Қалқансыз салт атты» (1937) фильмінде ойнады. Корда Донаттың шешімсіздігіне байланысты соңғы жобаға бел буды. Мадлен Кэрролл «39 бақырық» фильмін түсіру кезінде Джеймс Хилтонның романын оқыды және Донатты бұл екеуінің бірге түсіретін екінші жақсы фильм болатынына көндірді. Донат құқықтарды сатып алып, оларды Кордаға берді, бірақ Кэрролл сол кезде қол жетімді емес еді. Оның кейінірек бірге ойнаған Марлен Дитрих Ұлыбританияға келген кезде көп назар аударды. Донат осы оқиғаның әсерінен қатты күйзеліп, бірнеше күннен кейін жүйкесі құлап, емханаға жатуы керек болды. Ол 1937 жылы АҚШ-қа қайтып, RKO-да «Клементина» фильмін түсіруді жоспарлаған, бірақ «Варнерс» компаниясының заңдық шараларынан қорқып, ойынан айнып кетті. 1938 жылы Донат MGM British компаниясымен алты фильмге 150 000 фунт стерлингке келісімшартқа қол қойды. «The Citadel» (1938) фильмінде ол жаңадан біліктілік алған шотланд дәрігері Эндрю Мэнсон рөлін ойнады, ол үшін ол өзінің ең үздік актерлік Оскар номинациясын алды. Ол Шоудың «Жынның шәкірті» (1938) спектаклінде Лондондағы Пикадилли театрында және Олд Вик театрында сахнада ойнады. Донатты «Қош бол, Мистер Чипс» (1939) фильміндегі мектеп мұғалімі рөлі үшін ең жақсы есте сақтайды. Австралиялық киносыншысы Брайан МакФарлейн былай деп жазады: «Бәлкім, жоғары дәрежелі және сезімтал, ол Оскар сыйлығын алған рөлінде ерекше әсерлі болып қала береді және ол соғыстан кейінгі жылдардағы Донаттың бастамасы болып табылады». Ең үздік актер сыйлығына оның бәсекелестері Кларк Гейбл «Желмен бірге кеткендер» үшін, Лоренс Оливье «Тұманды биіктіктер» үшін, Джеймс Стюарт «Мистер Смит Вашингтонға барады» үшін және Микки Руни «Бейбс ин армс» үшін.

Екінші дүниежүзілік соғыс

MGM Донаттың Бо Браммел туралы фильмде және "Гордость и предубеждение" романының жаңа нұсқасында түсуін қалады, бірақ соғыс осы жобаны кейінге шегерді. Екінші дүниежүзілік соғыстың басында Донат көбірек сахнаға назар аударды. 1939 жылы Букстон фестивалінде үш рөлді сомдады, оның ішінде "Жақсы мінезді адам" пьесасындағы рөл де бар еді. Ол 20th Century Fox үшін "Жас мырза Питт" (1942) фильмінде басты рөлді ойнады және 1942-1943 жылдары Лондондағы Кембридж театрында "Жүрекке қасірет" атты жаңа қойылымда капитан Шотовер рөлін ойнады. MGM British үшін ол Валери Хобсонмен бірге "Тартудың оқиғалары" (1943) фильмінде түсті. Донат Оливьедің "Генрих V" спектаклінде хорға қатысқысы келді, бірақ бұл рөл Лесли Бэнкске берілді. 1943 жылы ол Вестминстер театрын жалға алды және 1945 жылға дейін онда бірнеше пьеса қойды, соның ішінде "Идеалды күйеу" (1943–1944), "Көзілдірік" (1944) және Уолтер Гринвудтың "Махаббатқа ем" (1945) пьесалары. Осы пьесаны режиссерлік еткен кезде ол екінші әйелі Рене Ашерсонмен кәсіби байланысын бастады. Донат Кордамен бірге Дебора Керрмен "Толық бейтаныс адамдар" (1945) фильмінде түсті, ол АҚШ-та "Некеден демалыс" деп белгілі. Бұл оның MGM British үшін түсірген соңғы фильмі болды.

Кейінгі мансап

1946 жылы Донат пен Эшерсон Алдвич театрында Донаттың режиссерлігімен «Ешнәрсе туралы көп шу» қойылымында өнер көрсетті. Ол сондай-ақ Петр Устиновтың «Сәйкеңнің артындағы адам» фильмін де сахнаға қойды. Екеуі де қаржылық шығынға ұшырады. Донат Стюарт Грейнджермен бірге «Капитан Бойкот» (1947) фильмінде ирланд көшбасшысы Чарльз Стюарт Парнелл рөлінде шағын, бірақ маңызды эпизодта ойнады. 1947 жылы «Ұйқыдағы дін қызметкері» пьесасының жаңа қойылымында сахнаға шықты. Дэвид Линнің «Оливер Твист» (1948) фильмінде Билл Сайкс рөліне кастингтен өтті, бірақ Лин оны бұл рөлге лайық деп таппады және оның орнына Роберт Ньютонды таңдады. Донат Теренс Раттиганның пьесасының сәтті бейімделуі «The Winslow Boy» (1948) фильмінде басты рөлді сомдады. Донат пен Эшерсон «Сүйіспеншіліктің емделуі» (1949) фильміндегі сахналық рөлдерін қайталады. Оның режиссер ретінде түсірген жалғыз фильмі, түсірілімдеріне оның денсаулығының нашарлауы әсер етті. Фильмнің саундтрегі түсірілімдер аяқталғаннан кейін қайта жазылуға тура келді, себебі Донаттың астмасы оның дауысына күшті әсер еткен еді. «The Monthly Film Bulletin» журналының рецензенты оны тартымсыз деп бағаласа, ал 2009 жылы Филип Френч оны «тармақты» деп сипаттады. Бұл фильмде Донат өзінің табиғи манчестерлік акцентін қолданды, оны ертедегі дикция сабақтары толығымен жоюға тырысқан. Донат радиода да өнер көрсетті. 1949 жылдың қазанында ол Джон Галсуортидің «Әділет» пьесасын «Theatre Guild on the Air» Америкаға арналған эфирінде орындады. Донат пен Эшерсон «The Magic Box» (1951) фильмінде де ойнады, онда Донат Уильям Фриз Грин рөлін сомдады. Алайда, оның астмасы оның өнер көрсету қабілетіне әсерін тигізе берді. 1952 жылы Роберт Хелпманның қойылымындағы Т.С. Элиоттың «Кафедральдағы кісі өлтіру» пьесасында Томас Беккет рөліне шақырылды, бірақ сахнаға қайта оралуы жақсы қабылдануға қарамастан, ауруы оны қойылымнан шығуға мәжбүр етті. Автор Дэвид Шипман Донаттың астмасы психосоматикалық сипатта болуы мүмкін деген болжам айтады: «Оның трагедиясы – жас кезіндегі үміттері ешқашан орындалмағаны және оны күмән мен көңілсіздіктің азаптары (бәлкім, созылмалы астмасының себебі) қуып жегені». Дэвид Томсон да осы түсіндірмені ұсынды, ал Донаттың өзі оның ауруының 90% психологиялық негізде деп ойлады. Оның әйелі Донаттың астмалық шабуылға қызының дүниеге келгеніне психосоматикалық реакция ретінде ұшырағанын айтты. Оның сөзіне қарағанда, «Роберт қорқынышқа толы еді». «Жалға алу мерзімі» (1954) фильмі, Ealing Studios студиясы түсірген, оның соңғы фильмдерінің бірі болды. Онда Донат өлімге бара жатқан ауруға шалдыққан дін қызметкері рөлін ойнады. Донаттың соңғы рөлі – «The Inn of the Sixth Happiness» (1958) фильміндегі Ян Чэнның мандарині болды. Фильмдегі оның соңғы сөздері, мандариннің христиандыққа келуін мойындаған эмоционалды монолог, болашақты болжады: «Менің ойымша, енді біз бір-бірімізге жолығпаймыз. Сау болыңыз». Ол миссионер Глэдис Айлвард рөлін сомдаған Ингрид Бергманды көз жасына дейін жеткізді. Түсірілім кезінде инсультпен құлап қалған, бірақ фильмді аяқтау үшін жеткілікті күш жинады.

Жеке өмір

1929 жылы Донат сәулетші Чарльз Войсидің қызының немересі Элла Энсли Войсиге үйленді. Олардың Джоанна Донат (1931 жылы туған) деген бір қызы және Джон Донат (1933 жылы туған) және Брайан Донат (1936 жылы туған) есімді екі ұлы болды, бірақ 1946 жылы ажырасты. 1953 жылдың 4 мамырында Донат актриса Рене Ашерсонға қайта үйленді, ол Чарльз Ашерсон мен Дороти Лилиан Уайзманның қызы, Дороти Рене Ашерсон есімді. Олар үш жылдан кейін бөлінісіп кеткенге дейін Highgate, 8 The Grove мекенжайында тұрды, бұл оның астмасының күшті болуымен байланысты болды. Ол қайтыс болған кезде олар қайтадан татуласуға жақын болған болуы мүмкін. Ол екінші рет үйленбеді.

Өлім

Донат 1958 жылдың 9 маусымында 53 жасында Лондонның Сохо ауданындағы Неврология және Нейрохирургиялық Вест-Энд ауруханасында қайтыс болды. Оның өмірбаяуын жазған Кеннет Барроу: «Миында қаз жұмыртқасының көлеміндегі ісік болған, ал негізгі өлім себебі ми тромбозы деп анықталды» деді. Оның денесі қайтыс болғаннан кейін үш күн өткен соң Мэрилебонда жеке өртеуге тапсырылды.

Мұра

Донаттың Голливуд атақ-даңқ аллеясында, 6420 Голливуд бульварында жұлдызы бар. Оның өміріне арналған көк тақта сондай-ақ Хэмпстед Гарден Сабърбтағы 8 Мидвей көшесінде орнатылған. Оның туған жері, Уиттингтондағы 42 Эверетт-роудта да осындай тақтамен белгіленген.