Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ағылшын математигі, филологы және фонетик (1814–1890)
English mathematician, philologist and phonetician (1814–1890)
Александр Джон Эллис (14 маусым 1814 – 28 қазан 1890) – ағылшын математигі, филологы және музыка ғылымы саласына да ықпал еткен алғашқы фонетик. Ол 1825 жылы әкесінің атын – Шарптан анасының бойжеткен кезіндегі тегі Эллиске өзгертіп алды, себебі анасының туысы оған қаржылық қолдау көрсетуге келісімін берді. Ол Лондонның Кенсал Грин зиратында жерленген.
Alexander John Ellis (14 June 1814 – 28 October 1890) was an English mathematician, philologist and early phonetician who also influenced the field of musicology. He changed his name from his father's name, Sharpe, to his mother's maiden name, Ellis, in 1825 as a condition of receiving significant financial support from a relative on his mother's side. He is buried in Kensal Green Cemetery, London.
Өмірбаян
Ол Александр Джон Шарп ретінде Миддлсекстің Хокстонда бай отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, Джеймс Берч Шарп, кейін Виндлешам эсквайры болып тағайындалған көрнекті суретші және дәрігер болды. Оның анасы, Энн Эллис, ақсүйек отбасынан шыққан, бірақ оның отбасының қалай байлыққа ие болғаны белгісіз. Александрдың ағасы, Джеймс Бирч Шарп кіші, Қырым соғысы кезінде Инкерман шайқасында қаза тапты. Оның тағы бір ағасы, Уильям Генри Шарп, әскери қызметіне байланысты отбасымен бірге солтүстікке, Камберлендке көшкеннен кейін Ланкашир фузилер полкінде қызмет етті. Александр Шрусбери мектебінде, Итон колледжінде және Кембридждегі Тринити колледжінде білім алды (BA 1837). Алғашқыда математика мен классиканы оқыған ол, өз заманының белгілі фонетикашысына айналып, 1887 жылы «Британ энциклопедиясы» үшін фонетика туралы мақала жазды. Фонетика саласындағы жұмысы арқылы ол дауыс биіктігіне, сондай-ақ сөйлеу мен әнге қызығушылық танытты. Эллис Герман фон Гельмгольцтің «Тон сезімі туралы» еңбегін аударып, кеңінен түсіндіргенімен танымал. Бұл аударманың 1885 жылы жарық көрген екінші басылымында Эллистің осы мәселеге қатысты өз жұмыстарын жинақтаған қосымшасы бар. Музыкалық биіктік және гаммалар туралы жазған еңбектерінде Эллис музыкалық интервалдар үшін «цент» ұғымын және оның белгілеуін егжей-тегжейлі түсіндіреді. Бұл концепция салыстырмалы музыкатануда, этномузыкологияның алға құрлысы ретінде, ерекше ықпал етті. Әртүрлі еуропалық музыкалық дәстүрлердің гаммаларын (тондық жүйелерін) талдап, Эллис тондық жүйелердің әртүрлілігін бұрынғы ғалымдар айтқандай, бір физикалық заңмен түсіндіруге болмайтынын көрсетті. «Ерте ағылшын тілінің айтылуы» атты еңбегінің V бөлімінде ол Англия мен Шотландияның төмендіктеріндегі қырық екі түрлі диалектіні анықтады. Бұл ағылшын тіліндегі сөйлеуге фонетиканы қолданған алғашқы еңбектердің бірі болды және жарық көргеннен бері тіл білімі мамандары оны үнемі пайдаланады. Джордж Бернард Шоу оны «Пигмалион» (музыкалық «My Fair Lady» ретінде бейімделген) профессоры Генри Хиггинстің прототипі деп мойындады. Ол 1864 жылдың маусым айында Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. Эллистің ұлы, Тристрам Джеймс Эллис, инженер мамандығын алған, бірақ кейін Таяу Шығыстың белгілі суретшісі болды.
He was born Alexander John Sharpe in Hoxton, Middlesex to a wealthy family. His father, James Birch Sharpe, was a notable artist and physician who was later appointed Esquire of Windlesham. His mother, Ann Ellis, was from a noble background, but it is not known how her family made its fortune. Alexander's brother James Birch Sharpe junior died at the Battle of Inkerman during the Crimean War. His other brother, William Henry Sharpe, served with the Lancashire Fusiliers after moving north with his family to Cumberland, due to military work. Alexander was educated at Shrewsbury School, Eton College and Trinity College, Cambridge (BA 1837). Initially trained in mathematics and the classics, he became a well known phonetician of his time and wrote the article on phonetics for the Encyclopaedia Britannica in 1887. Through his work in phonetics, he also became interested in vocal pitch and, by extension, in musical pitch, as well as speech and song. Ellis is noted for translating and extensively annotating Hermann von Helmholtz's On the Sensations of Tone. The second edition of this translation, published in 1885, contains an appendix which summarises Ellis' own work on related matters. In his writings on musical pitch and scales, Ellis elaborates his notion and notation of cents for musical intervals. This concept became especially influential in comparative musicology, a predecessor of ethnomusicology. Analyzing the scales (tone systems) of various European musical traditions, Ellis also showed that the diversity of tone systems cannot be explained by a single physical law, as had been argued by earlier scholars. In part V of his series On Early English Pronunciation, he distinguished forty two different dialects in England and the Scottish Lowlands. This was one of the first works to apply phonetics to English speech and has been cited continuously by linguists since publication. He was acknowledged by George Bernard Shaw as the prototype of Professor Henry Higgins of Pygmalion (adapted as the musical My Fair Lady). He was elected in June 1864 as a Fellow of the Royal Society. Ellis's son Tristram James Ellis trained as an engineer, but later became a noted painter of the Middle East.
Фонетикалық әліпбилер
Эллис екі фонетикалық әліпбиді жасады: көптеген жаңа әріптерді қолданған ағылшын фонотипі әліпбиін (Исаак Питменмен бірге) және олардың көпшілігін бұрылған әріптермен (мысалы, ə, ɔ), кіші регистр әріптерімен (мысалы, ɪ) және курсивпен алмастырған палеотип әліпбиін. Оның екі жаңа әріптің – ʃ және ʒ – Генри Свиттің Роми әліпбиіне, одан Халықаралық фонетикалық әліпбиге көшкені сақталды.
Ellis developed two phonetic alphabets, the English Phonotypic Alphabet (together with Isaac Pitman), which used many new letters, and the Palaeotype alphabet, which replaced many of these with turned letters (such as ⟨ə⟩, ⟨ɔ⟩), small caps (such as ⟨ɪ⟩), and italics. Two of his novel letters survived: ⟨ʃ⟩ and ⟨ʒ⟩ were passed on to Henry Sweet's Romic alphabet and from there to the International Phonetic Alphabet.