Кіріспе

Пак-танушылар мен Пак-қорғаушылар – Ларри Нивеннің «Белгілі ғарыш» әлеміндегі ойдан шығарылған өмірдің екі даму сатысы. Пактар алғаш рет 1967 жылы «Галактика» журналында жарияланған «Ересектер» әңгімесінде пайда болды; бұл әңгіме Ларри Нивеннің 1973 жылғы «Қорғаушы» романына дамытылды. Пактар Нивеннің кейінгі бірнеше романдарында да кездеседі, әсіресе «Жүзік Әлемінде» (Ringworld) оқиғаларында. «Әлемдерді жойғыш» пактар мен қуыршақтар арасындағы қақтығысты бейнелейді.

Аңыз мақсаты

Нивен Қорғаушыларды адамдарда қартаюдың жалпы әсерлерін түсіндіру және әйелдер өршу қабілетін жоғалтқаннан кейін адамдардың ұзақ өмір сүруіне арналған ойдан шығарылған эволюциялық түсіндірме жасау мақсатымен ой-тәжірибе ретінде ойлап тапқанын жазды. Сәйкесінше, Қорғаушылардың көптеген оң қасиеттері адамның қартаюының теріс әсерлеріне негізделген: ісінген буындар, бұлшық-май қатынасының төмендеуі, жүректің әлсіреуі, тағамның өзгермеуі, бойдың кішіреюі, бет пішінінің тонуы, былғары тері, шаштың түсуі, жыныстық құштарлықтың жоғалуы және тістердің түсуі – бәрі де Өрбушіден Қорғаушыға өту кезінде пайдалы жағдайға айналады.

Пак түрлері

"Қорғаншы" фильмінде көрермендер адамдар Пактың ұрпағы екенін біледі. Пак балалары мен өсірушілері Жердің қазба жазбасында Homo habilis ретінде кездеседі; Жерге жеткен аз ғана Пак қорғаушылары қазба жазбасында табылмайды. Пак түрі үш даму сатысынан өтеді: бала, өсіруші және қорғаушы. Пак баласы адам баласына ұқсас: жыныстық жағынан жетілмеген және тірі қалу үшін ересектерге тәуелді. Пак өсірушісі жас ересек адамға ұқсас: жыныстық жағынан жетілген, өзін-өзі қамтамасыз ететін (кейінгі жазбаларда) және балаларға дереу күтім жасауды қамтамасыз етеді. Пак үшін өсіруші сатысы, ғарышқа саяхаттауға қабілетті болғанымен, толыққанды саналы деп есептелмейді; өсірушілер ұзақ мерзімді тіршілік үшін қорғаушыларға көптеген жағдайларда сенеді. Нивеннің бұрынғы әңгімелерінде өсірушілер "тас лақтыруға немесе таяқпен соғуға ғана жететіндей" ақылды деп сипатталған. Пак қорғаушысы ешқандай адам түріне ұқсамайды. Ол "соғыс машинасы" ретінде сипатталады, оның терідей қаруы, адамнан асып түсетін күші және адамнан жоғары ақылы бар. Нивеннің Пак туралы әңгімелері көбінесе бірегей қорғаушы сатысына назар аударады. Нивен Пактың эволюциясын галактиканың ядросына жақын жердегі туған планетасындағы жоғары радиация деңгейінің салдары ретінде түсіндірді. Жұлдыздардың тығыз ядросының жанындағы жоғары радиация эволюциялық процесті бұзылуға ұшыратуы мүмкін қауіпті мутацияларды тудырды. Нәтижесінде Пак халықтан қауіпті мутацияларды жою механизмін дамытты. Осы механизм – қорғаушы сатысы. Қорғаушылар жақын туыстарының иісіне өте сезімтал және "қолайсыз иіс шығаратын" оларды "жояды", бұл әлеуетті қауіпті мутацияны көрсетеді. Бұл тазалау оң мутацияларды да басады, тиімді түрде Пак эволюциясын тоқтатады. Қорғаушылар толыққанды саналы және қарапайым адамдардан әлдеқайда ақылды. Алайда, бұл "жоғары" интеллект тек Пак қорғаушысының қандық желісін кез келген құнмен қорғауға бағытталған инстинктіне қызмет етеді. Пактың "абстрактілі білімді" жинауға құштарлығы жоқ, "өнер" туралы ұғымы жоқ және тікелей пайдалы емес себептермен сурет салудың мақсатын түсінуге жеткілікті "шығармашылық импульсы" жоқ. Өсірушіден қорғаушыға өту "Өмір ағашы" деп аталатын өсімдік тудырған пероморфтық трансформацияның нәтижесі болып табылады. Адамдар (және барлық приматтар) Пактың ұрпағы болғандықтан, Өмір ағашы қорғаушы сатысындағы адамды жасай алады.

Өмір ағашы

Өмір ағашы – селекционердің қорғаушыға айналу механизмі. Бұл термин бастапқыда белгілі бір өсімдікке қатысты қолданылған, оны жегенде трансформация басталады. "Өмір ағашы вирусы" термині осы ауысуды басқаратын симбиоздық вирусты сипаттау үшін қолданылады. Нивен Өмір ағашы атауын "Жаратылыс кітабынан" алды; нақтырақ айтқанда, Адам мен Хауаны өлмеске айналдыратын "Өмір ағашының" жемісінен (Жаратылыс 3:22-24), ол "Қорғаушы" романына алғысөз ретінде келтірілген және роман ішінде Бреннан да еске алады. Өмір ағашы (өсімдік) – Пак планетасына тән бұта. Селекционер тиісті жасқа жеткенде (адамдар үшін 40 жас шамасында), тамырының иісін көтере алмайды; селекционер Өмір ағашының тамырын көптеп жеп, Өмір ағашы вирусын жұқтырып, қорғаушыға айналады. Метаморфозға жарамды жас аралығы салыстырмалы түрде тар (Жер шамамен 42 мен 50 жылы арасында). Өмір ағашы Пак әлемінде кең таралған, сондықтан селекционердің осы жас аралығынан кейін тамырға тап болмауы сирек. Селекционерден қорғаушыға өту анатомиялық өзгерістерді қамтиды. Тері қалыңдайды, былғарыдан жасалған қару сияқты мықты болады, тіпті мыс пышақты да тоқтатып алады. Дене пішіні "жанғақ пен кокоспен жасалған адам пішінінің пародиясын" еске алады. Бұл бұлшықеттерге қол жетімді күшті арттырады, нәтижесінде қорғаушы өз салмағынан он есе көп көтере алады. Жыныс мүшелері мен жыныс бездері жоғалады, ал жамбас веналарының қосылған жерінде екінші, екі камералы жүрек пайда болады. Қолдар ұзарады. Тырнақтар қайтарылатын тырнақтарға айналады. Тістер түсіп, еріндер мен тістеуіш бірігіп, мүйізді тұмсық (адамнан трансформацияланған қорғаушыларда жалпақ, Пактан трансформацияланған қорғаушыларда жалпақ емес) құрайды. Селекционердің барлық шашы түсіп, басы кеңейген бас сүйегін қорғау үшін сүйекті тізбек пайда болады. Кеңейген бас сүйек мидың үлкендеуіне мүмкіндік береді; нәтижесіндегі сана, тіпті шимпанзе сияқты "ақылсыз" нәрседен басталып, әдеттегі адамнан әлдеқайда ақылды болады. Пак қорғаушылары ұзақ өмір сүреді және ондаған мың Жер жылдарына дейін өмір сүре алады (Нивеннің әңгімелерінде жиі кездесетін элемент). Трансформация толыққаннан кейін Пак қорғаушысы денедегі вирусты сақтау үшін уақыт-уақытпен Өмір ағашы тамырын жеуі керек. Вирус болмаса, қорғаушы әлсірейді және ДНК-сы бұзылуынан өледі; вирус ДНК-ны алмастырады. Жердегі Өмір ағашы егіні топырақта жеткіліксіз таллий оксиді болғандықтан (нақты оксид ешқашан түсіндірілмейді) сәтсіз аяқталды; өсімдіктер өсті, бірақ вирусты қолдамады. Нәтижесінде, колонияны Жерге әкелген қорғаушылар тамырлары бітіп, аштықтан қайтыс болды.

Қорғаушы мінез-құлқы

Пак қорғаушыларының жақын туыстарын қорғауға қабілеті табиғи. Егер Пак қорғаушысы қорғауға қандық байланысы жоқ болса, ол көбінесе тамақтануын тоқтатып, аштықтан өледі, бірақ баласыз қорғаушылар кейде бүкіл Пак тайпасын өз отбасы ретінде қабылдай алады. Нивен Пак планетасындағы қорғаушылардың отбасына артықшылық алу үшін бірін-бірімен үздіксіз соғысқанын, ал одақтар тек бір одақтас сатқындықтан пайда көретін болғанға дейін ғана сақталарын айтады. Адам қорғаушылары мен Сақина әлеміндегілері тек өз қандық байланыстары үшін емес, бүкіл түрдің (немесе Сақина әлеміндегі барлық адамзаттың) игілігі үшін жұмыс істей алатын сияқты көрінеді, бірақ мұның себебі отбасылары бар қорғаушылардың өте сирек кездесуі болуы мүмкін. Қорғаушылар көбінесе аштықтан (өмірге деген құлқының жоқтығынан, мысалы, қорғаушының қандық байланысы қырылған жағдайда, онда олар өлімге дейін тамақтанбайды) немесе зорлық-зомбылықтан өледі. Қорғаушылардың өмір сүру мерзімі ұзақ болғанымен, ол шексіз емес; Жерге жасалған жарты миллион жылдық сапар кезінде кейбір қорғаушы колонистер қартайып қайтыс болды. Олардың зор интеллектуалдық қабілеттері мен отбасын (немесе түрлерін және т.б.) қорғауға деген инстинктивті қажеттілігінің арқасында қорғаушылар тиімді, аяусыз және моральдық шектеулерден мүлдем бос. Көптеген жағдайларда байқалатындай, бұл интеллект инстинктпен бірігіп, іс-қимылға толыққанды итермелейді, сондықтан қорғаушыларда "еркін ерік" өте аз болады. Нивен бұл қасиетті сюжеттік құрал ретінде жиі қолданады, кейіпкерлер қорғаушы кейіпкерлерінің белгілі бір жағдайда нақты әрекет етуіне жағдай жасайды. "Қорғаушы" романында Джек Бреннан (қорғаушыға айналған адам) марсиандық тайпаны жоқ ету арқылы геноцид жасайды ("Шетелдіктер қауіпті болуы мүмкін, ал Пактар Пактан басқа ештеңеге қызығушылық танытпайды") және содан кейін колониялық әлемдегі Home планетасында генетикалық түрлендірілген Өмір ағашы вирусын таратып, орта жастағы барлық адамды қорғаушыға айналдырады (ал планетадағы барлық басқа адамдарды өлтіреді), осылайша жаулап келген Пак флотына қарсы күресу үшін баласыз қорғаушылар армиясын құрады. Нивеннің туындыларында адамдардың (Homo sapiens) қорғаушыға айналуының нәтижесінде Пактардан (Homo habilis) әлдеқайда ақылдырақ болатыны көрсетілген (сияқты, адамдар өздерінен дамыған приматтардан ақылдырақ). Нивен "Болашақ тарихында" қорғаушылардың мінез-құлқының көп бөлігін түсіндіреді, "Сақина әлемінің балаларында" ARM кем дегенде бір қорғаушымен басқарылуы мүмкін екенін және Boosterspice (адамның өмір сүру мерзімін ұзартатын) Өмір ағашынан алынатындығын көрсетеді.

Пак және адамзат

"Қорғаншы" романында Нивен адамдардың (және Жердегі барлық приматтардың) 2,5 миллион жыл бұрын Жерге келіп қалған Пак өсірушілер колониясынан тарағанын түсіндіреді. Колониялық кемені салған қорғаушылар Өмір ағашы егінінің құрып кетуінен қаза тапты. Алғашқы Пак өсірушілер тобы (бізге Homo habilis ретінде белгілі) қарқынды өсіп-көбейіп, мутацияға ұшырады, нәтижесінде қазіргі заманғы адамдар мен Жердегі басқа да приматтар пайда болды. Барлық Жер приматтары Өмір ағашы тамырына (немесе, дәлірек айтқанда, оның ішіндегі симбиоздық вирустың әсерінен) ұшыраса, қорғаушыларға айналады. "Сақина әлемінің инженерлері" романында кейіпкерлер Сақина әлемін Пак қорғаушылары салғанының дәлелдерін табады (бұл "Сақина әлемінің балалары" романындағы кейіпкердің өзінің алғашқы құрылысшылардың бірі екенін айтуымен расталады) және оны Пак өсірушілер мекендегенін анықтайды. Пак қорғаушыларының саны азайып, өсірушілердің генетикалық тазалығын сақтап қалу мүмкін болмай қалды, ал өсірушілер Ларри Нивеннің романдарында кездесетін Сақина әлемінің басқа да гоминидтеріне айналды. "Әлемдердің жойғышы" (Нивен мен Эдвард М. Лернердің бірлесіп жазған) романында адам әлемі (және Әлемдер флотының Пирсон қуыршақшылары) Пак қорғаушыларының соғыс флотына қарсы тұрады. Пактың негізгі кітапханасын тасымалдайтын сол Пак флотының артқы бөлігі, сондай-ақ сол авторлардың "Әлемдердің сатқыны" кітабында да маңызды рөл атқарады.