Кіріспе

Эрик IX, (Erik Jedvardsson; Erik den helige; Sankt Erik;), сондай-ақ Эрик қасиетті, Киелі Эрик және Эрик заңгер деп те аталады, XII ғасырда, 1156–1160 жылдары Швеция патшасы болды. Католик шіркеуінің Римдік мартирологиясында 18 мамырда еске алынатын әулие ретінде тіркелген. Ол Эрик әулетінің негізін қалаушы, бұл әулет 1156–1250 жылдар аралығында Швецияны үзілістермен басқарды.

Өмірбаян

Кейінгі Эрик әулетінің патшалары Вестергётландтағы Скара маңындағы Варнем аббаттығында тұрақты түрде жерленгендіктен, Эриктің отбасы Швециядағы басқа ортағасырлық билеуші үйлер сияқты геаттық тамырларға ие деп саналады. Эриктің қалдықтарын остеологиялық зерттеулер оның өмірінің соңғы 10–15 жылын өлген Уппландта емес, Вестергётландта өткізгенін көрсетеді. Дегенмен, оның иеленген жалғыз сарайы Свеаландтағы Вэстманландта орналасқан. Вестергётландтың орталық бөлігіндегі Эриксберг бастапқы отбасылық сарай болған деп саналады. Эриктің аты "Ж" әрпімен басталатын бір бауыры болған, ол Йоар Йедвардссон деп саналады. Бұл өз кезегінде "Жатвардтың ұлы, қасиетті Эйрик" деп аталатын Сверре патшасының сағасына сәйкес келеді. Кейінгі ортағасырлық шведтік дәстүрде де патша Эрик Йедвардссон деп танылады. Әкесінің аты Йедвард (Эдвард) скандинавиялық емес, бұл ағылшын миссионерлерінің ықпалынан туындауы мүмкін. 14 ғасырлық дәстүр бойынша, Эриктің анасы патша Блот-Свейннің қызы Сесилия болған. Алайда, бұл мәлімет даулы.

Аңыз

Эрик туралы ақпаратты қамтитын заманауи дереккөздер табылмады, ал оның ең алғашқы жазбаша айрылысы оның ұлы Кнут Эриксон билік еткен кезде жазылған хатта кездеседі. Хатта Эрик «шведтердің патшасы» деп аталған; Эриктің өмірі туралы толық мәлімет тек 13 ғасырдың соңына жататын агиографиялық аңыз ғана. Швед тарихшылары бұл аңыздың тарихилығын көп талқылады. Аңыз бойынша, Эрик патшалық рудан шыққан және патшалық тағы бос болғанда Швецияның патшасы болып бірауыздан сайланған. Сондай-ақ, Эрик он жыл патшалық құрған, яғни оның билігі шамамен 1150 жылы басталған. Егер бұл дұрыс болса, ол 1132 жылы таққа отырған және 1156 жылы өлтірілген Сверкер I-ге қарсылас патша болған болар еді. Қалай болғанда да, 1156 жылдан кейін Эрик көптеген провинцияларда мойындалған деп есептеледі. Оның әкесі белгісіз болғанымен, ол Дания ханшайымы Кристина Бьёрнсдоттерге, король Инге Ескінің немересіне үйленіп, таққа деген құқығын нығайтқандығына сенімді дәлелдер бар. Оның патшалығына 1150 жылдардың соңында Швецияның королі Карл VII билік еткен Эстергётланд кірмеген. Аңызға сүйенсек, Эрик өзінің патшалығында христиан дінін нығайтуға үлкен үлес қосты. Дегенмен, оның билігін растайтын жалғыз сенімді дереккөз – шамамен 1200 жылғы цистерциандық жылнамасы. Эрик аңызындағы дін қызметкерлерін қолдау саясатынан мүлдем өзгеше, онда король Эрик пен королева Кристина Вестергётландтағы Варнем аббаттығының монахтарын мазалағандығы айтылады. Кейбір монахтар 1158 жылы Витскёль аббаттығы құрылған Данияға кетіп қалды. Бірақ, осыдан кейін Эрик пен Кристина өз ұстанымдарын өзгертті және Варнемді Альвастра аббаттығының абысы Герхард басшылығымен қайта ұйымдастыруға рұқсат берді. 13 ғасырдың басындағы бір дерек көзі оның Смоландтағы Нидала аббаттығына қайырымдылық жасағанын көрсетеді.

Финляндияға жорық

Легенда бойынша, Эрик христиан дінін Финляндияға таратқанмен де байланыстырылады, «сол кезде ол елдің көп бөлігінен мүшрік болып, Швецияға үлкен зиян келтірген». Финндерді жаулап алып, оларды христиан дініне өткізу үшін ол Балтық теңізінің шығысында Бірінші швед крест жорығын бастаған деседі. «Содан кейін Эрик қасиетті Финляндия халқынан христиан дінін қабылдап, онымен бейбітшілік орнатуды сұрады. Бірақ олар одан бас тартқанда, ол олармен соғысып, қылышпен жеңіске жетті, олар көп рет және ұзақ уақыт бойы төккен христиандардың қанын өшірді. Осылайша құрметті жеңіске жеткен соң, ол тізе бүгіп, көз жасын төгіп Құдайға жалбарынып дұға етті. Сонда оның адал серіктерінің бірі: «Неге жылап тұрсыз?» - деп сұрады, өйткені ол Иса Мәсіхтің жауларын жеңіп, қасиетті дінді қорғағаны үшін қуанғаны жөн еді. Ол оған: «Мен қуаныштымын және жеңіс үшін Құдайға шүкіршілік етемін. Бірақ бүгін мәңгілік өмірге ие болуға мүмкіндік болған көптеген жандардың жоғалып кеткеніне қатты өкінемін, егер олар христиан дінін қабылдағанда» деді. Эрик Уппсаланың ағылшын епископы Генриді Финляндияда қалып, финдерге жақсы жаңалықты уағыздауға көндірді, кейіннен ол шейіт болды. Бұл «крест жорығы» туралы басқа көздерден тікелей растама жоқ. Алайда, 1170 жылдардың басындағы папаның бұйрығында «финдер әрқашан жау әскерлері қауіп төндірген кезде христиандық сенімін сақтауға уәде береді және христиан заңын уағыздаушылар мен мұғалімдерді шақыруға құштарлық танытады; бірақ әскер қайтып келгенде, олар сенімнен бас тартып, уағыздаушыларды жек көреді және қатты қуғынға салады» деген шағымдар келтірілген. Бұл бұйрық шведтердің финдермен белгілі бір қарым-қатынаста болғанын және оларға қарсы жорықтар ұйымдастырғанын көрсетеді. Сонымен қатар, 1216 жылғы папаның хаты Эриктің немересі Эрик X-ке оның аталары жаулап алған мүшрік жерлеріне құқық берді. Егер бұл сөздер тура түсінілсе, онда бұл Эрик IX және Канут I (оның әкесі мен атасы) Финляндияны жаулап алуына сілтеу болуы мүмкін. Егер «крест жорығы» болған болса, онда ол теңіз арқылы жасалған шабуылдан артық емес еді.

Жетістіктер

Эрик аңызда әділ билеушінің үлгісі ретінде суреттеледі, ол күштілердің зорлығына ұшырағандарды қолдап, өз патшалығынан қатыгез және әділетсіздерді қуды. Ол өз патшалығының заңдарын жүйелеуге жауапты болды деп есептеледі. Сонымен қатар, бір гипотеза бойынша, ол Олд Упсалада монастырь бөлімін құрды, бұл Данияның Оденсе немесе Врета аббаттығынан келген бенедиктин сандарымен басталған. Егер осылай болса, ол Еуропаның басқа жерлеріндегідей, шіркеуді қолдау үшін ондықтандырудың жаңа жүйесін енгізген болар еді. Аңыз Эриктың жеке құдайшылдығын баса көрсетеді: «Біздің қасиетті патшамыз көптеген ізгі дұғалар мен діни жиналыстар өткізді, сондай-ақ ораза ұстады. Ол қиын жағдайдағы адамдарға көңіл көрсетіп, кедейлерге садақа берді және тәнін жазалау үшін жылқы қылынан тігілген көйлек киді. Оның құпия жауымен, яғни жыныстық қатынасқа қатысты мәселелермен қалай күрескенін мына жағдайдан көруге болады: ораза немесе діни мерекелерде бой тартуды сақтағанда, тіпті қыста да суық ваннада жасырын шомылып, денедегі артық қызуды суықпен жойды.»

Құрлық

Аңыз бойынша, Эрик патша ретінде бірауыздан қабылданды, бірақ шын мәнінде олай болған жоқ. Остергётландтағы Карл Сверкерссоннан басқа, Данияның ханзадасы Магнус Хенриксон да таққа талапкер болды, өйткені ол Инге I-нің шөбересі және Дания королі Свен Эстридсонның шөпшесі еді. Аңызға сүйенсек, шайтан Магнусты оның қастандықтарында шабыттандырған. Ол сыйлықтар мен зор уәделер арқылы швед ақсүйектерін, соның ішінде "патшалықтағы күшті адамды" өз жағына тартты. Егер бұл сенімді дәстүрге негізделсе, онда Магнус бәсекелес Сверкер әулетінің өкілі Карлмен одақтасқан болуы мүмкін. Бұл жорамал орта ғасырдың соңына жатқан бір жылнамада келтірілген мәлімдемемен расталады. Патшаның білмеуіне қарамастан, одақтастар үлкен әскер жинап, 1160 жылдың мамырында Эрик Аспанға Көтерілу мерекесінде Уппсаланың жанындағы Остра-Ароста мессаға қатысып жатқанда оларға шабуыл жасады. Патша жаудың жақындап келе жатқаны туралы естіген соң, мессаны аяғына дейін оқып, сосын өзімен бірге бар жандарды қаруландырып, Магнустың әскерімен кездесуге шықты. Оны аттан тартып жерге құлатты, келекеледі, пышақтап, содан кейін басын кесті. Эриктің зорлықпен аяқталуының кейбір егжей-тегжейлері оның сүйектерін ғылыми тұрғыдан зерттеу нәтижесінде расталғандай (қараңыз төмен). Әйтпесе, оның ұлы Кнут I-ге жолданған папалық бұйрық оның белгісіз жаулардың қолынан қаза тапқанын куәландырады. Шамамен 1240 жылы жазылған Вэстготалагендегі қысқаша жылнамада былай делінген: "Он екінші [патша] Эрик болды. Ол бақытсыз сәтте асығыс өлтірілді. Өмір бойы үлгілі болып өтті, сондықтан Құдай оған жақсылық сыйлады. Енді оның жаны Құдай мен періштелермен бірге, ал сүйектері Уппсалада жатыр. Құдайдың көмегімен ол көптеген құдіретті кереметтер жасады және оларды көрсетті". 1172 жылы папа Александр III Швециядағы кейбір адамдардың "бозып, той-думан жасап өлтірілген адамға" табынуын айыптап, наразылық білдірді. Кейбір ғалымдар бұл патша Эрик туралы еске салғанын болжайды, сондай-ақ Аспанға Көтерілу күнінің тойлануы көтерілісшілердің күтпеген шабуылына мүмкіндік берген тоймен бірге болды деседі. Дегенмен, оның кім екені әлі анық емес.

Мұрагерлік

Эрикті өлтіргеннен кейін Магнус II билікті өз қолына ала алды. (Дания королі Нильстің ұлы Магнус I (шамамен 1064–1134 жж.) Магнус II-мен шатастырылып келген, бірақ ол әкесінен кейін көп жасаған жоқ.) Дегенмен, Магнустың билеуі қысқа ғана болды және ол келесі жылы қарсыластарының қолынан қаза тапқанға дейін мемлекетті толыққанды нығайта алмады. Сол сияқты оның өлтірушісі (және Эриктің өліміне қатысқан болуы мүмкін) Карл VII, Эриктің ұлы Кнут I жер аударылудан оралғаннан кейін 1167 жылы өлтірілді. Кнут 1173 жылға қарай Сверкердің қарсыластарын жеңіп, 1195 немесе 1196 жылы қайтыс болғанға дейін ондаған жылдар бойы мемлекетті біріктірді. Эрик қысқа ғұмырлы және нәтижесіз билеуші болса, Кнут Эрик әулетін билеуші династия ретінде орнатып, өзінің билігін бекіту үшін әкесінің естелігін пайдаланды. Оның орнын тікелей ұлы Эрик X және немересі Эрик XI басты.

Құрмет

Қаза тапқан Эрик патша өзінің бұрынғы пұтқа табынушыларының қабірлерінің айналасында қайта салған Ескі Упсала шіркеуінде жерленді. Шамамен 1167 жылы, оның ұлы соңғы Сверкер патшасының өлімінен кейін билікті қолға ала бастағанда, Эриктің денесі қастерленді, бірақ бұл туралы тікелей дәлел 1220 жылға дейін табылмады. Эриктің ұлы Кнут 1198 жылғы «Валентуна күнтізбесінде» көрсетілгендей, әкесіне шейіт ретінде табынуды ынталандырды. Оның өмірі туралы шындықтар мен қиялдағы оқиғалар бірігіп кетті, соның ішінде патшаның басы кесілгеннен кейін құлаған жерден бұлақ атып шығуы туралы керемет оқиға да бар еді. 1273 жылы, Кнут Швецияны біріктіргеннен кейін бір ғасыр өткен соң, Эриктің қасиетті деректері мен патшалық белгілері шейіт болған орында салынған Упсала соборындағы қазіргі орнына көшірілді. Бұл аударма оның діни жақтастарының тереңдігін көрсетті де, оны одан әрі кеңейтті. Америкадағы Евангелистік лютеран шіркеуі Эрикті 18 мамырда «Эрик, Швеция патшасы, шейіт, 1160» деп еске алады. Эрик Рим-католик шіркеуімен 18 мамырда еске алынады. Швеция дәстүрінде оның мерекесі күні собордан Ескі Упсалаға шеру ұйымдастырылып, жақсы егін тіленіп бағыныш білдірілетін. Стокгольмдегі католиктік Сент-Эрик соборы король Эриктің құрметіне аталған.

Ескерткіш

Уппсала соборында (Uppsala domkyrka) қасиетті заттар сақталатын қоршау әлі де көрсетілуде. Орта ғасырларда Швецияның әрбір жаңа патшасы өзінің қызметке кірісу анттарын осы қасиетті қоршаудың үстінде қолымен берген. Бастапқы ортағасырлық қоршау Иоган III тарапынан Стеттин шарты (1570) бойынша талап етілген Эльвсборг үшін төленген құнының бір бөлігін төлеу және Ресейге қарсы соғысты қаржыландыру мақсатымен балқытылған. Қазіргі Ренессанс стиліндегі қоршау 1570 жылдары Иоганның польшалық католик әйелі Екатерина Ягеллонның қасиетті заттарын сақтау үшін жасалды. 2014 жылдың сәуір айында швед зерттеушілері ағымдағы қасиетті қоршауды ішіндегі заттарды зерттеу үшін ашты, собор сот-медициналық сараптама кезеңінде жерлеу тәжін көрсетті. 2016 жылдың 19 наурызында зерттеушілер Эрикке тиесілі қасиетті заттарда оның қазасына байланысты аңызға сәйкес келетін жарақаттар табылды және олар жақын арада толыққанды есеп жариялайтындарын мәлімдеді. Қоршаудағы жиырма төрт сүйектің жиырма үшi 35-40 жастағы бір еркекке тиесілі (ал қалған сүйек, тізе сүйегі, сол дәуірдегі басқа бір еркекке тиесілі). Сүйектерде Фин крест жорығымен және өмір бойы соғыстармен байланысты жазылған жаралар ғана емес, сонымен қатар басы кесілген денеде өлім уақытына жуық аралықта жасалған көптеген пышақ жаралары да табылды. Мойын омыртқаларындағы қосымша жарақаттар тек шайқас кезінде емес, басқа жағдайда ғана болуы мүмкін, себебі шайқас кезінде гауберк осы мойын омыртқаларын қорғаған болар еді.

Қамқорлық

Эрик – Швецияның және оның астанасы Стокгольмнің қасиетті қамқоршысы, ал оның тәжді басы қаланың гербінде бейнеленген. Әулие Эрик өнерде Уппсала епископы Генрихпен бірге әйінде өлтірілген жас патша ретінде бейнеленеді. Уппсала соборында Эрик пен Уппсалалық Генрихті бейнелейтін кеш ортағасырлық суреттер сериясы сақталған.

Үштік шіркеуінің археологиялық дәлелі

Аңыз бойынша, король Эрик қасиеттісі Монс-Доминидегі ecclesia Sancte trinitatis 'Үштік шіркеуінде' қатысқан мисса кезінде қаза тапты. Упсаладағы қазіргі Үштік шіркеуі 13 ғасырдың соңында салынған және Эрик қаза тапқан шіркеу бола алмайды. Ғалымдар ежелгі Үштік шіркеуінің орналасқан жері туралы әртүрлі пікірлер білдірді, бірақ собор маңындағы соборға дейінгі қабірлердің болуы алғашқы Үштік шіркеуінің собордың орнында болғанын көрсетеді. Собордың және Монс-Доминидің ерте тарихын анықтау мақсатында археолог Магнус Алкарп пен геофизик Яана Густафсон собордың үлкен бөлігін жерге енетін радар (GPR) арқылы зерттеді. Бұл зерттеудің нәтижелері собордың астында ескі ғимарат бар екенін растады, ол толығымен 12 ғасырға тән романдық шіркеудің пішінімен сәйкес келеді, бұл собордың бұрынғы Үштік шіркеуінің орны екенін көрсетеді.