Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы Аморфофалус (көне грекше amorphos, "формасыз, пішінсіз" + phallos, "мүше", ерекше жапырақ тігірінің пішініне байланысты) – Ару тұқымдасына (Araceae) жататын, Азия, Африка, Австралия және мұхит аралдарында өсетін 200-ге жуық тропикалық және субтропикалық түйірлі шөптесін өсімдіктер туысы. Кейбір түрлерін, тітіркендіргіш химиялық заттарды жою үшін мұқият дайындағаннан кейін, "аштық шағындағы тағам" ретінде пайдалануға болады. Бұл туысқа Индонезияның Titan arum (A. titanum) кіреді, ол туыстағы ең ірі гүлшоғырына ие, ал гүлдеу кезінде шығаратын жағымсыз иісі үшін "майқы өлген гүл" деп те аталады, оның гүлдеуіне дейін жеті жылға дейін өсуі мүмкін.

Тарих

Өсімдіктердің ең көне жүйелі тізілімі 1692 жылы Ван Реде тот Дракенштейн екі өсімдіктің сипаттамаларын жариялағанда жасалды. "Аморфофалус" атауы алғаш рет 1834 жылы голланд ботанигі Блюме есімді ғалым айтқан. 1876 жылдан 1911 жылға дейін Энглер бірнеше басқа туыстарды Аморфофалусқа біріктірді, ал соңғы монография 1911 жылы жарық көрді.

Сипаттама

Бұл кішкентайдан алыпқа дейін өсетін өсімдіктер жер астындағы түйірден өнеді. Аморфофаллустың түбірлері түрлеріне қарай өте әртүрлі: А. konjac-тың жақсы қалыптасқан шар тәрізді түбірінен бастап, А. longituberosus және А. macrorhizus-тың созылған түбірлеріне, тіпті А. coaetaneus-тың ерекше жиынтық тамырсабағына дейін. Олардың биіктігі 6 футқа дейін жетеді, ал түбірлердің салмағы Вьетнамның Аморфофаллус пузиллисінде он граммнан (он грамның оннан бір бөлігі) Аморфофаллус титанумы үшін 305 фунтқа (139 кг) дейін өзгереді, яғни салмақта 14 000 есе айырмашылық бар. Осы түйірдің үстінен бір жапырақ шығады, ол үлкен түрлерінде бірнеше метрге дейін созылуы мүмкін, одан кейін жетілгенде бір гүлшоғыры пайда болады. Бұл жапырақ тік жапырақ сабағынан және көлденең жапырақ тілімшесінен тұрады, ол бірнеше кішкентай жапырақшалардан құралуы мүмкін. Жапырақ бір өсу маусымында өседі. Гүл сабағы (негізгі гүл сабағы) ұзын немесе қысқа болуы мүмкін. Арум тұқымдасына тән, бұл түрлер әдетте шпатиксті (көкті осьті гүл шоғыры) қоршап тұратын, сопақ немесе жұмыртқа тәрізді шпатеден тұратын гүлшоғырды дамытады. Шпате әртүрлі түстерде болуы мүмкін, бірақ көбінесе қоңыр-қызғылт немесе ақшыл-жасыл түсті болады. Ішкі жағында жәндіктерге тұзақ ретінде қызмет ететін өсінділер немесе түйнектер болады. Өсімдіктер бір үйлі. Спадтиксте ұсақ гүлдер орналасқан: төменгі жағында тек қана мойыннан тұратын аналық гүлдер, содан кейін бір аталық тозаңдықтан тұратын еркек гүлдер, және соңында тозаңсыз кеңістік. Соңғы бөлігі – «қосалқы ішек» – стерильді гүлдерден, аталық тозаңдықтардан тұрады және өте ірі болуы мүмкін. Гүлдерде гүл жапырақтары жоқ. Жетілген аналық гүлдер әдетте тек 1 күн бойы тозаң қабылдай алады. Көптеген түрлердің гүлшоғыры жәндіктерді тарту үшін шіріген ет иісін шығарады, бірақ кейбір түрлер жағымды иіс шығарады. Әртүрлі тапқыр жәндіктерге арналған тұзақтар арқылы, аналық гүлдер тозаң қабылдайтын кезде гүлге кірген тозаңдаушы жәндіктер 1 күн бойы гүлдің ішінде қалады, ал еркек гүлдер жетіліп, тозаң шығарады. Бұл жәндіктерге тозаң түседі, олар тозаңды алып шығып, басқа гүлдегі аналық гүлдерді тозаңдай алады. Аморфофаллус түрлері кейбір Lepidoptera (көбелектер) түрлерінің личинкаларының тамақтануына қолданылады, соның ішінде Palpifer sexnotatus және Palpifer sordida. Тозаңданған гүлдер әдетте шар тәрізді жидекке, жеміске айналады. Жемістерінің түріне қарай қызыл, қызғылт-қызыл, ақ, ақ және сары немесе көк түсті болуы мүмкін.

Белгілі түрлер

Amorphophallus titanum, "жансыз гүл" немесе титан аруы түрі, әлемдегі ең үлкен бұтақсыз гүлшоғырына ие, оның биіктігі 3 метрге дейін, ал ені 1 метрге жетеді. 2015 жылдың 29 қыркүйегінде Чикаго ботаникалық бағында 3 метрден аса биік гүл ашылғаннан кейін мыңдаған адам оны көру және иіскеу үшін кезекке тұрды. Гүл өсіруші оның иісін "жолда қалған жануар, мал төлеу орны, кір пеленка, өте күшті, аздап нафталиндік иіс" деп сипаттады. Индонезияның жаңбырлы ормандарында өсетін бұл өсімдік гүлдейтін деңгейге жеткенше 10 жылға жуық уақыт қажет. "Алиса" деп аталған гүлдің гүлдеуі тікелей веб-камера арқылы көрсетілді. Чикаго ботаникалық бағындағы екі өсімдіктің бірі – ол, 30 қыркүйек күні сағат 2-ге дейін келушілерге арналғанша ашық болды. Amorphophallus gigas – одан биік, бірақ гүлшоғыры шамалы кішірек, сонымен қатар үздік нәтиже көрсеткен түр. Amorphophallus konjac түбірлерінен коньяк (конньяку) жасалады, ол жапондық қоюлатушы зат және глюкоманнанды қамтитын жеуге жарамды желе. Кейбір түрлерін вуду лилиясы деп атайды, сондай-ақ Тифонийдің (арацеялар отбасынан) кейбір түрлері де осылай аталады.

Amorphophallus тұқымдасы

Сурет атауы Жыл Тарату Amorphophallus adamsensis 2013 Филиппин Amorphophallus angulatus 1994 Борнео (Саравак) Amorphophallus ardii 2020 Сулавеси Amorphophallus asper 1911 Суматра Amorphophallus bangkokensis 1941 Таиланд Amorphophallus beccarii 1880 Суматра Amorphophallus borneensis 1911 Борнео Amorphophallus boyceanus 2001 Таиланд және Малайзия түбегі Amorphophallus brachyphyllus 2001 Борнео (Кучинг) Amorphophallus bufo 1909 Малайзия Amorphophallus calcicolus 2021 Филиппин Amorphophallus caudatus 2020 Филиппин Amorphophallus cidarioides 2020 Филиппин Amorphophallus commutatus 1879 Батыс Үндістан Amorphophallus costatus 1994 Борнео (Саравак, Калимантан) Amorphophallus declinatus 1994 Филиппин Amorphophallus decus silvae: Батыс Яваның алып аморфофаллы 1920 Ява Amorphophallus discophorus 1920 Ява Amorphophallus eburneus 1989 Борнео (Саравак) Amorphophallus elegans 1922 Малайзия түбегі Amorphophallus flammeus 2022 Филиппин Amorphophallus fontarumii 2022 Филиппин (Лузон) Amorphophallus fornicatus 2020 Филиппин (Лузон) Amorphophallus galbra 1893 Жаңа Гвинеядан Солтүстік Австралияға дейін Amorphophallus gigas: Суматралық алып аморфофалл 1862 Суматра Amorphophallus hewittii 1920 Борнео Amorphophallus hirsutus 1862 Никобар аралдары, Батыс Суматра Amorphophallus hottae 1992 Борнео (Сабах, Саравак) Amorphophallus infundibuliformis 1994 Борнео Amorphophallus julaihii 2004 Борнео (Саравак) Amorphophallus juliae 2010 Борнео (Саравак) Amorphophallus koratensis Gagnep. 1941 Камбоджа, Лаос, Таиланд Amorphophallus lambii Mayo & Widjaja 1982 Борнео Amorphophallus linguiformis Hett. 1994 Борнео (Калимантан) Amorphophallus longispathaceus Engl. & Gehrm. 1911 Филиппин (Минданао) Amorphophallus longistylus Kurz ex Hook. f. 1893 Андаман аралдары Amorphophallus luzoniensis 1915 Филиппин (Лузон) Amorphophallus manta 1994 Суматрадан Малайзия түбегіне дейін Amorphophallus merrillii 1912 Филиппин Amorphophallus minimus 2021 Филиппин Amorphophallus myosuroides 2006 Лаос Amorphophallus niahensis 2010 Борнео (Саравак) Amorphophallus obovoideus 1922 Суматра Amorphophallus obscurus 2001 Таиланд Amorphophallus ongsakulii 2006 Лаос Amorphophallus opertus 1994 Вьетнам Amorphophallus paeoniifolius: Ақ дақты алып арум, піяз 1977 Андаман аралы, Ассам, Бангладеш, Борнео, Камбоджа, Қытайдың оңтүстік-орталық бөлігі, Қытайдың оңтүстік-шығысы, Шығыс Гималай, Хайнань, Үндістан, Ява, Лаос, Кіші Сунда аралдары, Малайя, Малуку, Мьянма, Жаңа Гвинея, Солтүстік Филиппин, Шри-Ланка, Сулавеси, Суматра, Тайвань, Таиланд, Вьетнам Amorphophallus palawanensis 1992 Филиппин Amorphophallus pendulus: Бруней аморфофаллы 1986 Борнео (Бруней, Саравак) Amorphophallus plicatus 1936 Сулавеси Amorphophallus polyanthus 2001 Таиланд Amorphophallus prainii 1893 Лаос, Малайя, Суматра, Таиланд Amorphophallus pulchellus 2013 Лаос Amorphophallus pusillus 1994 Вьетнам Amorphophallus ranchanensis 2007 Борнео (Саравак) Amorphophallus rayongii 2020 Филиппин Amorphophallus rostratus 1994 Вьетнам Amorphophallus rugosus 1994 Борнео (Сабах) Amorphophallus sagittarius 1953 Ява Amorphophallus salmoneus 1994 Филиппин Amorphophallus scaber 1994 Филиппин Amorphophallus serrulatus 2006 Таиланд Amorphophallus spectabilis 1879 Ява Amorphophallus sumawongii 1985 Таиланд Amorphophallus terrestris 2012 Таиланд Amorphophallus tinekeae 2001 Борнео Amorphophallus titanum: Титан арумы, алып гүл (жер бетіндегі ең үлкен гүл құрылымы) 1879 Суматра Amorphophallus urceolatus 2020 Филиппин Amorphophallus variabilis 1873 Явадан Кіші Сунда аралдарына дейін, Филиппин Amorphophallus venustus 2001 Борнео Amorphophallus verticillatus 1994 Вьетнам Amorphophallus yaoi 2020 Филиппин

Скутрандриум тұқымдасы

Сурет Атауы Жыл Таралуы Amorphophallus albispathus 1994 Таиланд Amorphophallus albus 1984 Қытай (Сичуань, Юньнань) Amorphophallus annulifer 1994 Ява Amorphophallus asterostigmatus 1992 Таиланд Amorphophallus bognerianus 2009 Үндістан (Аруначал Прадеш) Amorphophallus carneus 1904 Малайзия, Таиланд Amorphophallus chlorospathus 1893 Үндістан, Мьянма Amorphophallus coudercii 1985 Камбоджа, Лаос, Таиланд және Вьетнам Amorphophallus curvistylis 1994 Таиланд Amorphophallus echinatus 1985 Таиланд Amorphophallus excentricus 1994 Таиланд, Малайзия (Пулау Ланкави) Amorphophallus fallax 2012 Вьетнам Amorphophallus flotoi 2018 Камбоджа, Лаос, Таиланд, Вьетнам Amorphophallus fuscus 2006 Таиланд Amorphophallus glaucophyllus 2006 Таиланд Amorphophallus haematospadix 1893 Таиланд, Малайзия (Пулау Ланкави) Amorphophallus hohenackeri 1911 Үндістан Amorphophallus kachinensis 1911 Қытай (Юньнань, Гуанси), Лаос, Мьянма, Таиланд Amorphophallus konjac: Шайтан тілі, піл аяғы, піл жамылғысы, барс пальмасы, жылан пальмасы, шатыр арум, вуду лилиясы 1858 Қытай (Юньнань) Amorphophallus khammouanensis 2015 Лаос Amorphophallus krausei 1911 Қытай (Юньнань), Лаос, Мьянма, Таиланд Amorphophallus kuznetsovii 2012 Вьетнам Amorphophallus lacourii 1878 Камбоджа, Лаос, Таиланд, Вьетнам Amorphophallus lanceolatus 2012 Вьетнам Amorphophallus longituberosus 1911 Бангладеш, Малайя, Таиланд Amorphophallus macrophyllus 2012 Таиланд, Вьетнам Amorphophallus maxwellii 1994 Таиланд Amorphophallus nicolsonianus 1986 Үндістан (Керала) Amorphophallus napalensis 1985 Бангладеш, Бутан, Непал, Мьянма және Үндістан Amorphophallus purpurascens 1893 Мьянма Amorphophallus ravenii 2018 Лаос Amorphophallus rhizomatosus 1994 Лаос, Вьетнам Amorphophallus saraburensis 1941 Таиланд Amorphophallus schmidtiae 2006 Лаос Amorphophallus scutatus 2001 Таиланд Amorphophallus smithsonianus 1989 Үндістан Amorphophallus tenuistylis 1994 Камбоджа, Таиланд Amorphophallus tenuispadix 1994 Таиланд Amorphophallus wasa 2022 Мьянма

Метандр подроды

Сурет Атауы Жыл Таралуы
Amorphophallus aberrans Hett.1994 Таиланд
Amorphophallus amygdaloides Hett. & Sizemore 2001 Оңтүстік-Батыс Таиланд
Amorphophallus angustispathus Hett. 1994 Мьянма
Amorphophallus atrorubens Hett. & Sizemore 2001 Солтүстік-Шығыс Таиланд
Amorphophallus atroviridis Hett. 1994 Таиландтың орталық бөлігі
Amorphophallus bonaccordensis Sivad. & N. Mohanan 1994 Керала
Amorphophallus brevispathus Gagnep. 1941 Орталық Таиланд
Amorphophallus bulbifer (Schott) Blume 1837 Үндістан субконтиненті, Мьянмаға дейін
Amorphophallus carnosus Engl. 1911 Оңтүстік Андаман аралдары
Amorphophallus cicatricifer 1994 Оңтүстік-Батыс Таиланд
Amorphophallus cirrifer 1924 Таиланд
Amorphophallus coaetaneus 1986 Қытай (Юньнань, Гуанси), Вьетнам
Amorphophallus croatii 2006 Лаос
Amorphophallus cruddasianus 1898 Лаос, Мьянма, Таиланд
Amorphophallus dunnii Tutcher 1911 Солтүстік-Шығыс Қытай
Amorphophallus dzui Hett. 2001 Вьетнам
Amorphophallus elatus 1893 Таиланд, Малайзия, Мьянма
Amorphophallus gallowayi 2006 Лаос
Amorphophallus glossophyllus 1994 Вьетнам
Amorphophallus harmandii Engl. & Gehrm. 1911 Индоқытай
Amorphophallus hayi Hett. 1994 Солтүстік-Шығыс Қытай, Солтүстік Вьетнам
Amorphophallus henryi N. E. Br. (Taiwan amorphophallus) 1903 Тайвань
Amorphophallus hirtus N. E. Br. 1903 Тайвань
Amorphophallus interruptus Engl. & Gehrm. 1911 Солтүстік Вьетнам
Amorphophallus josefbogneri Hett. 2006 Оңтүстік-Батыс Таиланд
Amorphophallus kiusianus (Makino) Makino 1913 Солтүстік-Шығыс Қытай, Жапония (Шикоку, Оңтүстік Кюсю), Тайваньға дейін
Amorphophallus konkanensis Hett., S. R. Yadav & K. S. Patil 1994 Үндістан
Amorphophallus lanuginosus Hett. 1994 Вьетнам
Amorphophallus laoticus Hett. 2006 Лаос
Amorphophallus linearis Gagnep. 1941 Таиланд
Amorphophallus longicomus Hett. & Serebryanyi 2001 Вьетнам
Amorphophallus longiconnectivus Bogner 1995 Үндістан (Мадхья-Прадеш, Махараштра)
Amorphophallus lunatus Hett. & Sizemore 2006 Таиланд
Amorphophallus macrorhizus Craib 1912 Таиланд
Amorphophallus margaritifer 1837 Ассам, Бангладеш, Шығыс Гималай, Үндістан, Мьянма
Amorphophallus mirabilis K. Z. Hein, Naive, Serebryanyi & Hett. 2023 Мьянма
Amorphophallus muelleri 1837 Ассам, Борнео, Ява, Кіші Сунда аралдары, Мьянма, Суматра, Таиланд
Amorphophallus mysorensis 1940 Үндістан
Amorphophallus napiger 1941 Камбоджа, Лаос, Таиланд, Вьетнам
Amorphophallus natolii 2012 Филиппин
Amorphophallus ochroleucus 2001 Вьетнам
Amorphophallus oncophyllus 1893 Андаман аралдары (Коко аралдары)
Amorphophallus operculatus 2003 Таиланд
Amorphophallus pilosus 1994 Вьетнам
Amorphophallus prolificus 2006 Таиланд
Amorphophallus putii 1941 Мьянма, Таиланд
Amorphophallus pygmaeus 1994 Таиланд
Amorphophallus reflexus 2006 Таиланд
Amorphophallus sakonnakhonensis 2023 Таиланд
Amorphophallus saururus 2001 Таиланд
Amorphophallus shyamsalilianum 2017 Үндістан
Amorphophallus sinuatus 2003 Вьетнам
Amorphophallus sizemoreae 2001 Таиланд
Amorphophallus sylvaticus 1841 Үндістан, Шри-Ланка
Amorphophallus symonianus 2001 Таиланд
Amorphophallus synandrifer 2001 Вьетнам
Amorphophallus thaiensis (S. Y. Hu) Hett. 2012 Солтүстік Таиланд
Amorphophallus tonkinensis Engl. & Gehrm. 1911 Юньнань, Солтүстік Вьетнам
Amorphophallus tuberculatus 2006 Вьетнам
Amorphophallus vogelianus 2003 Таиланд
Amorphophallus xiei 2006 Қытай (Батыс Юньнань)
Amorphophallus yuloensis 1998 Қытай (Юньнань), Мьянма
Amorphophallus yunnanensis Engl. (Керридің алып аруы) 1911 Қытай, Лаос, Таиландтың солтүстігі және Вьетнам

Afrophallus тұқымдасы

Сурет Аты Жылы Таралуы
Amorphophallus abyssinicus 1901 Оңтүстік Эфиопия
Amorphophallus andranogidroensis 2006 Мадагаскар
Amorphophallus angolensis 1901 Ангола, Кабинда, Габон, Судан, Заир
Amorphophallus ankarana 1999 Мадагаскар
Amorphophallus antsingyensis 1999 Мадагаскар
Amorphophallus aphyllus 1936 Буркина-Фасо, Орталық Африка Республикасы, Чад, Гвинея, Гвинея-Бисау, Мали, Сенегал, Сьерра-Леоне, Того
Amorphophallus barthlottii 1997 Кот-д’Ивуар, Либерия
Amorphophallus baumannii 1901 Бенин, Буркина-Фасо, Орталық Африка Республикасы, Чад, Гамбия, Гана, Гвинея-Бисау, Либерия, Нигер, Нигерия, Сенегал, Сьерра-Леоне, Того
Amorphophallus bequaertii 1922 Заир
Amorphophallus calabaricus 1901 Бенин, Камерун, Кения, Нигерия, Уганда, Заир
Amorphophallus canaliculatus 1997 Габон
Amorphophallus consimilis 1837 Гамбия, Сенегал
Amorphophallus dracontioides 1901 Бенин, Буркина-Фасо, Орталық Африка Республикасы, Гамбия, Гана, Кот-д’Ивуар, Нигер, Нигерия, Того
Amorphophallus eichleri 1889 Заир
Amorphophallus elliottii 1894 Сьерра-Леоне
Amorphophallus erythrorrhachis 2014 Мадагаскар
Amorphophallus gallaensis 1901 Эфиопия, Кения, Сомали
Amorphophallus gomboczianus 1950 Эфиопия
Amorphophallus goetzei 1901 Мозамбик, Танзания, Заир
Amorphophallus gracilior 1939 Бенин, Нигерия
Amorphophallus hetterscheidii 1997 Орталық Африка Республикасы, Габон, Заир
Amorphophallus hildebrandtii 1911 Мадагаскар
Amorphophallus impressus 1997 Малави, Танзания
Amorphophallus johnsonii 1901 Бенин, Буркина-Фасо, Гана, Гвинея, Кот-д’Ивуар, Либерия, Мали
Amorphophallus lewallei 1993 Бурунди
Amorphophallus mangelsdorffii 2003 Мадагаскар
Amorphophallus margretae 1997 Заир
Amorphophallus maximus 1901 Кения, Мозамбик, Сомали, Танзания, Зимбабве
Amorphophallus mildbraedii 1924 Камерун
Amorphophallus mossambicensis 1901 Мозамбик, Танзания, Замбия, Заир, Зимбабве
Amorphophallus mullendersii 1993 Ангола, Заир
Amorphophallus perrieri 2014 Мадагаскар
Amorphophallus preussii 1901 Камерун
Amorphophallus richardsiae 1997 Замбия
Amorphophallus staudtii 1901 Камерун, Конго
Amorphophallus stuhlmannii 1911 Кения, Танзания, Заир
Amorphophallus taurostigma 1999 Мадагаскар
Amorphophallus teuszii 1892 Ангола, Заир
Amorphophallus zenkeri 1901 Камерун, Гвинея шығанағы, Нигерия

Таңбаланған емес

Аморфофаллус фобези (Engl.) Engl. & Gehrm. Суматра
Аморфофаллус глируроидес Engl. Мьянма
Аморфофаллус инкурватус Alderw. Суматра
Аморфофаллус лиратус (Roxb.) Kunth Оңтүстік-Шығыс Үндістан
Аморфофаллус меконгенсис Engl. & Gehrm. Индокитай
Аморфофаллус минор Ridl. Малайзия түбегі
Аморфофаллус пауцисектус Alderw. Суматра
Аморфофаллус перакенсис Engl. Малайзия түбегі