Жон Харрис жасаған «Lexicon Technicum»: Англиядағы алғашқы энциклопедиялық сөздік
Lexicon Technicum
Жон Харрис жазған «Lexicon Technicum» – 1704 ж. жарық көрген алғашқы ағылшын энциклопедиясы. Математика, құқық, сауда, музыка сияқты ғылымдар мен өнерлерді қамтиды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Lexicon Technicum: немесе, Universal English Dictionary of Arts and Sciences: Explaining not only the Terms of Art, but the Arts Themselves) – Джон Харрис құрастырған, ағылшын тілінде жазылған алғашқы әліпбилік энциклопедия, оның бірінші томы 1704 жылы, екінші томы 1710 жылы жарық көрді. «Техникалық лексиконның» басымдығы математикалық пәндерге берілгенімен, оның мазмұны қазіргі ғылым немесе технология деп аталатын салалардан асып түседі, бұл он сегізінші ғасырдағы «өнер» және «ғылым» терминдерінің кең мағынасын көрсетеді, сонымен қатар гуманитарлық ғылымдар мен көркем өнер, атап айтқанда құқық, сауда, музыка және геральдика туралы мақалаларды қамтиды. Дегенмен, «Лексикон Техник» теология, ежелгі тарих, биография және поэзияға көңіл бөлмеген.
Lexicon Technicum: or, Universal English Dictionary of Arts and Sciences: Explaining not only the Terms of Art, but the Arts Themselves was in many respects the first alphabetical encyclopedia written in English, compiled by John Harris, with the first volume published in 1704 and the second in 1710. Although the emphasis of the Lexicon Technicum was on mathematical subjects, its contents go beyond what would be called science or technology today, in conformity with the broad eighteenth century understanding of the terms "arts" and "science," and it includes entries on the humanities and fine arts, notably on law, commerce, music, and heraldry. However, the Lexicon Technicum neglects theology, antiquity, biography, and poetry.
Шолу
"Лексикон Техник" лондондық дін қызметкері Джон Харристің (1666–1719) еңбегі. Оның француз тіліндегі өнер және ғылымдар сөздіктерінен артықшылығы – өнер мен ғылымда қолданылатын терминдерді ғана емес, сонымен қатар өнер мен ғылымның өзін түсіндіруі болды. Харрис 1702 жылы осы еңбек үшін үш беттік ұсыныс жариялады, ал бірінші томның бірінші басылымы 1704 жылы Лондонда жарық көрді. Бірінші томда 1220 бет, 4 тақта және мәтіннің ішінде көптеген қосымша диаграммалар мен суреттер бар. Көптеген ағылшын энциклопедиялары сияқты, беттер нөмірленбеген; нөмірлеу қажет емес деп саналған болуы мүмкін, себебі оқырмандар оның әліпбилік реті бойынша іздеуге мүмкіндік алады. Екінші том 1710 жылы жарық көрді, ол да A-дан Z-ға дейін әліпбилік ретпен құрылған. Екінші томда 1419 бет және 4 тақта бар, тізімінде шамамен 1300 абоненттің есімдері тіркелген. Исаак Ньютонның қышқылдар туралы бұрын жарияланбаған трактаты Харристің ағылшын тіліне аудармасымен бірге түпнұсқа латын тілінде енгізілген, мүмкін соңғысының рұқсатысыз немесе ынтасы болмаған. Кітаптың үлкен бөлігі математикалық және астрономиялық кестелерден тұрады, өйткені Харрис өз еңбегін шағын математикалық кітапхана ретінде пайдалануды жоспарлаған. Ол логарифмдер, синустар, тангенстер және секанттар кестелерін, екі беттік кітаптар тізімін және екі томдағы мақалалардың 26 тақырып бойынша 50 беттік индексін ұсынды. Ең ұзын тізімдер заңға (1700 мақала), хирургияға, анатомияға, геометрияға, бекініс салуға, ботаникаға және музыкаға арналған. Алғы сөзінде Харрис бұрынғы сөздіктерден күткеннен аз көмек алғанын айтты. Кейбір сөздерді қарызға алғанын мойындаған Харрис: «Мұнда [оқырман] табатын мәліметтердің басым көпшілігі сөздіктерден емес, мен таба алатын ең жақсы түпнұсқа авторлардан жинақталған», – деп баса айтты. Харристің алғы сөзі математикалық пәндерді зерттеуге арналған мақалаларын жариялады. Ол жұлдыздар туралы деректерінің кемелсіздігін мойындады, Флэмстидтің оған көмектесуден бас тартқанын атап өтті, бірақ ол астрономияны, әсіресе Ньютонның ай және кометалар туралы теорияларын толық қамтығанын мақтады. Ботаникада ол доктор Джон Рейдің әдісін қолдана отырып, «бұрын біз шынымен қалаған ботаникалық сөздікті» бергенін мәлімдеді. Кемелердің бөлшектерін дәл сипаттау үшін ол «көбінесе» кемеге өзі кірген. Заң саласында ол ең жақсы жазушылардың еңбектерін жинақтап, «осы мамандықта белгілі бір қабілеті бар мырзаның мұқият зерттеп, түзетуіне» жол берген. Кітаптың нақтыланған мақсаттары Харриске кейбір өте ақылға қонымды пікірлерді қосуға кедергі келтірмеді, мысалы, ол заңгерлерге деген нашар көзқарасын білдіретін осы анықтама: «Соллиситор – бұл адам қамқорлық жасауға және соттарда немесе теңдікте жүгінуге байланысты, бұрын тек дворяндарға рұқсат етілген, бірақ қазір олар жиі басқалар қолданады, Халыққа зиян келтіреді және Шамперти мен ұстауды арттырады». Харрис әр өнер мен ғылымға, сондай-ақ анатомия мен кемелерге арналған қосымша тақталарға индекс беруді қалағанын жазды, бірақ андеррайттерлар оған қол жеткізе алмады, «Кітап күткеннен әлдеқайда артық өсті». Бұл жұмыстың төрт беттік ерекше ұзындығына дейінгі шолуы 1704 жылы «Философиялық мәмілелерде» жарияланды. "Лексикон Техник" ұзақ уақыт бойы өте танымал болды, кем дегенде 1744 жылға дейін Эфраим Чемберстің «Циклопедиясының» басты бәсекелесі ретінде сақталды. "Лексикум Техникум" екі томдық басылымының соңғы басылымы 1736 жылы жарық көрді. 1744 жылы 996 беттік және 6 тақталы бір томдық қосымша пайда болды, бірақ бұл еңбек «жақсы қабылдамады», замандастары оны жай ғана «кітап сатушылардың болжамдары» деп қабылдады. Қалай болғанда да, содан кейін «Лексикон Техник» еңбегінің жаңа басылымдары жарық көрген жоқ.
The Lexicon Technicum was the work of a London clergyman, John Harris (1666 1719). Its professed advantage over French dictionaries of the arts and sciences was that it contained explanation not only of the terms used in the arts and sciences, but also of the arts and sciences themselves. Harris issued a three page proposal for this work in 1702, and the first edition of the first volume was published in London in 1704. The first volume contains 1220 pages, 4 plates, and many additional diagrams and figures within the text. Like many early English encyclopedias, the pages are not numbered; numbering may have been thought unnecessary as readers could search by its alphabetical arrangement. Volume 2, which was also alphabetized from A through Z, was first published in 1710. The second volume contains 1419 pages and 4 plates, with a list of about 1300 subscribers. A previously unpublished treatise on acids by Sir Isaac Newton was included in its original Latin along with Harris's English translation, perhaps without the latter's permission or encouragement. A large part of the volume consists of mathematical and astronomical tables, since Harris intended his work to serve as a small mathematical library. He provided tables of logarithms, sines, tangents, and secants, a two page list of books, and an index of the articles in both volumes under 26 heads, filling 50 pages. The longest lists are for law (1700 articles), surgery, anatomy, geometry, fortification, botany, and music. In his preface, Harris stated that he got less help from previous dictionaries than one would expect. While acknowledging some borrowing, Harris insisted that "much the greater part of what [the reader] will find here is collected from no Dictionaries, but from the best Original Authors I could procure." Harris's preface touted his coverage of mathematical subjects. He admitted the imperfection of his data on stars, noting that Flamsteed had refused to assist him, but he vaunted his coverage of astronomy, especially his full coverage of Newton's theories of the moon and of comets. In botany he claimed to have given "a pretty exact botanick lexicon, which was what we really wanted before," using Dr John Ray's method. To describe the parts of a ship accurately, he supposedly "often" went on board himself. In law, he wrote, he abridged from the best writers and had the result "carefully examined and corrected by a Gentleman of known Ability in that Profession." The specified aims of the book did not prevent Harris from including some highly opinionated asides, for example this definition conveying the poor view he took of lawyers: "Sollicitor, is a Man imploy'd to take care of, and follow Suits depending in Courts of Law, or Equity, formerly allowed only to Nobility, whose Menial Servants they were; but now too frequently used by others, to the damage of the People, and the increase of Champerty and Maintenance". Harris wrote that he had wished to supply an index for each art and science as well as more plates on anatomy and ships, but the underwriters could not afford it, "the Book having swelled so very much beyond the Expectation." A review of this work, extending to the unusual length of four pages, appeared in the Philosophical Transactions for 1704. The Lexicon Technicum was long very popular, enduring through at least 1744 as the main rival of Ephraim Chambers's Cyclopaedia. The final publication of the two volumes of the Lexicum Technicum was in 1736. An anonymous one volume supplement did appear in 1744, with 996 pages and 6 plates, but this work was allegedly "not well received," being perceived by contemporaries as a mere "booksellers speculation." In any case, no new editions of the Lexicon Technicum were published thereafter.
Басылым тарихы
Көп томдық көптеген еңбектерден өзгеше, 1 және 2 томдардың бірнеше басылымдары 1736 жылға дейін үйлестірілмеген. Бірінші том бес басылымда, ал екінші том үш басылымда ғана жарық көрді. Бірінші томның алғашқы басылымы 1704 жылы, екіншісі – 1708 жылы, үшіншісі – 1716 жылы, төртіншісі – 1725 жылы жарық көрді. Керісінше, екінші томның алғашқы басылымы 1710 жылы, ал екінші басылымы 1723 жылға дейін шыққан жоқ. Екі том 1736 жылға дейін бірге жарияланбады, бұл бірінші томның бесінші және екінші томның үшінші басылымдарын құрады. 1744 жылғы қосымша 3-том ретінде жарияланды. Харрис 1719 жылы қайтыс болғаннан кейін оның жұмысын жалғастырған редакторлардың есімдері белгісіз.
Unlike most multi volume works, the several editions of volumes 1 and 2 were not synchronized until 1736. The first volume appeared in five editions, while the second volume appeared only in three editions. The first edition of volume 1 appeared in 1704; the second edition in 1708, the third edition in 1716, and the fourth edition in 1725. In contrast, the first edition of volume 2 appeared in 1710, and the second edition did not appear until 1723. The two volumes were not published together until 1736, constituting the fifth edition of the first volume and the third edition of the second volume. The supplement of 1744 was billed as volume 3. We do not know the names of the editors who carried on Harris's work after his death in 1719.