Кіріспе

Дания ұлттық драматургі, псалм жазушысы және ақыны Йоханнес Эвальд (18 қараша 1743 – 17 наурыз 1781) – Дания ұлттық драматургі, псалм жазушысы және ақыны. Оның пьесаларының бірінен алынған әннің мәтіні Данияның ұлттық әнұранының бірі – «Конг Кристиан стод вед højen маст» әніне негіз болған, ол «Der er et yndigt land» әнімен бірге ұлттық әнұран мәртебесіне ие. Романтизм дәуіріне дейін Эвальд теңдесі жоқ даниялық ақын деп есептелді. Бүгінде оның шығармалары көбінесе оқыла салмай, құрметке ие. Классика саналғанымен, оның туындыларының азасы ғана халыққа таныс.

Өмірбаян

Ол Данияның Копенгаген қаласында дүниеге келген. Эвальд діни қызметкерлердің қатаң ортасында өсті. Оның әкесі – Эневольд Эвальд (1696–1754), Копенгагендегі жетімдер үйінің пасторы. Оның анасының әжесі Мари Вулф (1685–1738) пиетист болған, кейіннен Моравия шіркеуінің жақтасы болды. Ол ерте жасында әкесіз қалды. Әкесінің туған жері – Шлезвиг герцогтығында білім алды, 1758 жылы Копенгаген университетіне қайта оралды. 15 жасында ағасымен бірге қашып, Пруссия әскеріне жазылды. Магдебургта артиллерия полкіне түсіп, уәделенгендей гусарларға емес, жеті жылдық соғыста пруссиялық тудан дезертирлік жасап, австриялық қызметке өтті, онда ол офицерлік шенге ие болды. Бірнеше айдан кейін тағы да қашып, үйіне оралды. Жеті жылдық соғыстан дені сау болмай оралды. Теологияны зерттеуге белсенді түрде кірісіп, 1762 жылы теология кандидаты атанды. Теолог ретінде білім алғанымен, оның нағыз қызығушылығы әдебиетке болды. Арендсе Хулегардқа деген бақытсыз махаббаты оның кейінгі поэзиясына үлкен ықпал етті. Әкесі қайтыс болғаннан кейін анасы Арендсенің інісіне тұрмысқа шықты. Арендсе кейін басқа біреуге үйленді. Келесі жылдар Копенгагенде богемиялық өмір салтымен және поэзия жазумен өтті; сонымен қатар, ол алкоголизмге ұшырады және анасы мен әкесімен қақтығыстарға түсті. Өмірінің көп бөлігін олардың қарауында өткізді және ешқашан кәсіп таңдамады. Оның өмір салты замандасы Йохан Герман Весселмен (1742–1785) ұқсас болғанымен, жазушы ретінде олар едәуір ерекшеленді. Дания королі Фредерик V қайтыс болғаннан кейін Эвальдтан (1766) аза тұту поэмасын жазуды сұрады. Ол жазған поэмаға деген жалпы құрмет оның амбициясын оятып, көп ұзамай ұлттық лирикалық және трагедиялық поэзияның ең көрнекті ақылына айналды. 1769 жылы Эвальдқа подагра шабуылдады, ол оны төсекке жатқызды. 1773 жылдан 1775 жылға дейін Рунгстедлундта (кейін Карен Бликсеннің үйі) жақсы жағдайда сауықты. Осы кезеңде ол өзінің ең жақсы өлеңдерін жазды, бірақ отбасымен болған жанжал оны Солтүстік Зеландияның шағын қаласы Хумлебекке (1775–77) көшіруге мәжбүр етті, бұл оны депрессияға түсірді және алкоголизмін күшейтті. Соңында достары оны Хельсингёр қаласына жақын орналасқан Сёбекшусқа әкелді, онда ол көп жылдар бойы өсіп келе жатқан қоғамдық қызығушылық пен әдеби даңққа ие болды. Иоганнес Эвальд қысқа және қиын өмір сүрді, оның өмірі алкоголизм мен қаржылық қиындықтармен толы болды. Ауру, қайғы-қасірет және бақытсыздықпен қараңғыланған Эвальд 37 жасында қайтыс болып, Копенгагендегі Тринити шіркеуінің зиратына жерленді. Алайда, 1795 жылғы Копенгаген өртінен кейін зираттың көп бөлігі жойылды.

Поэзия

Автор ретінде Эвальд даниялық сентиментализмнің көрнекті өкілі, сонымен бірге романтизмнің алға басушысы. Оның негізгі шабыты неміс поэзиясы (Фридрих Готлиб Клопсток) болды, бірақ Эдвард Янг, Лоуренс Стерн сияқты басқа жазушылар мен Жан Жак Руссо да оған әсер еткен. Оның шығармаларында сезімнің (бақыт, қайғы және махаббат) күшті білдірілуі тән; бұл элементтер көрінетіндей спонтанды, бірақ сонымен бірге әдейі және жасанды түрде құрастырылған. Мұның артында нақты пиетистік үн сезіледі. Эвальдтың бірнеше өлеңдері даниялық классикаға жатады. Ол 1766 жылы король Фредерик V қайтыс болған кезде жазған әсем әрі көркем еске алу өлеңімен танылды. Белгілі "Рунгстедс Лыксальгергер" (1773, "Рунгстедтің бақыты") - Жаратушыға арналған ода. "Ода тиль Селен" ("Жанға") - Адамның ерекшелігін құрметпен атау. "Тил мин М***" ("Менің М(олтке үшін)") - бақытсыз Хумлебек кезеңінде асыл ізгіленушіге деген алғыс айту. Өлім төсегінде жазған "Udrust Dig, helt fra Golgatha" ("Галгофа батыры, қарулан!" 1781) гимні де еске алуға лайық.

Драмалық

Евальдтың драмалары да маңызды. Эвальд скандинавия мифологиясын кеңінен пайдаланған алғашқы автор болды, бұл романтизмге қарай бет бұрудың бастамасы болды. Ол 1770 жылы «Рольф Крэге» пьесасын, 1773 жылы «Балдердің өлімі» (ағылш. "The Death of Balder", 1889) пьесасын және 1779 жылы «Балықшылар» пьесасын жазды. Соңғы пьесадан бір ән бүгінгі күнге дейін көптеген даниялықтардың есінде сақталып келеді: Король Кристиан Данияның ұлттық әнұраны мәртебесін бөлісетін биік мачтаның қасында тұрды (екіншісі – Оеленшлягердің «Жұмбақ жер»). «Балдердің өлімі» және «Балықшылар» пьесаларына композитор Иоганн Хартман музыка жазды.

Прозалық шығарма

Эвальдтың негізгі прозалық еңбегі – аяқталмаған автобиографиясы «Levnet og Meninger» («Өмір және ойлар», 1774–1778 жылдары жазылған, 1804–1808 жылдары жарияланған). Онда жас Эвальдтың Арендсеге ғашық болуы және әскери өмірге қашуы туралы айтылады.