Кіріспе

Иоганн Вольфганг фон Гётенің поэмасы, Гётенің "Erlkönig" поэмасы. Онда әдеттен тыс күштердің шабуылынан қаза тапқан баланың өлімі суреттелген, бұл күштердің бірі – эльфтер патшасы Эрлкинг. Гёте бұл поэманы алғаш рет 1782 жылы "Фишерлер" атты музыкалық ойынның бір бөлігі ретінде жазған. "Erlkönig" Гётенің "ең танымал балладасы" деп есептеледі. Поэмаға бірнеше композиторлар музыка жазған, олардың ішіндегі ең белгілісі – Франц Шуберт.

Қорытынды

Бір түнде әкесі алаңдаған ұлын ат үстінде көтеріп әкеледі. Қайда бара жатқаны нақты айтылмаған; неміс тіліндегі "Hof" сөзі "аула", "ішкі аула", "ферма" немесе (патшалық) "сарқырама" деген кең мағынаны білдіреді. Өлеңнің басында уақыт кеш екені және жел соғып тұрғаны айтылады. Өлең дами келе, ұлы "Эрл Кингті" (Эрл патшаны) көріп, естігенін мәлімдейді. Әкесі бұл жанұяны көрмейтінін де, естімейтінін де айтады, және ұлын сабырландыруға тырысады, баланың көріп отырғандарына қарапайым түсіндірмелер береді – тұманның жұқа қабаты, жапырақтардың сыбсыры, жалбырлаған күркелер. Эрл патша балаға көңіл көтеру, зәулім киімдер және оның қыздарының қамқорлығын уәде етіп, оны өзімен бірге келуге сүртіп бақтырады. Соңында Эрл патша баланы күшпен алып кететінін жариялайды. Бала шабуылға ұшырағанын айқайлап, әкесін Хофқа жылдамдап баруға итермелейді. Осы мақсатқа жеткен кезде баланың қаны тоқтаған болады.

Аңыз

Ерлконигтің тарихы дәстүрлі даниялық баллада Elveskud-тан бастау алады: Гетенің поэмасы Иоганн Готфрид Хердердің баладаның бір түрін (Danmarks gamle Folkeviser 47B, Питер Сивтің 1695 жылғы басылымынан) неміс тіліне «Erlkönigs Tochter» («Ерл патшаның қызы») деп аударғаннан кейін жазылды, бұл аударма оның «Елдердің үні әндерде» (1778 жылы жарияланған) атты халық әндері жинағына енді. Гетенің поэмасы өздігінен дамып, Эрлкингтің романтикалық тұжырымын қалыптастырды. Нильс Гаденің «Эльверскуд» кантатасы, Op. 30 (1854, мәтіні Х.К.Ф. Молбехке тиесіл) «Erlkönigs Tochter» деген атпен аудармада жарық көрді. Скандинавиялық түпнұсқа нұсқада ертегіде антагонист Эрлкингтің өзі емес, Эрлкингтің қызы болған.

Музыкалық күйін орнату

Поэма жиі музыкаға қойылады, оның ішінде Франц Шуберттің Opus 1 (D. 328) ең танымал болып табылады. Карл Лоувтің (1818) шығармасы, ықтимал, одан кейін ең көп танылған туынды. Гёте айналасындағылардың арасында актриса Корона Шрётер (1782), Андреас Ромберг (1793), Иоганн Фридрих Райхардт (1794) және Карл Фридрих Зельтер (1797) сияқты композиторлар да оны музыкаға қойған. Людвиг ван Бетховен оны музыкаға қоюға тырысып, кейіннен тоқтатты, бірақ оның эскизі Рейнхольд Беккердің (1897) аяқтауымен жариялануға жеткілікті болды. XIX ғасырдағы басқа да нұсқалардың авторы – Вацлав Томашек (1815), Карл Борромус фон Мильтиц (1835), Луи Спор (1856, міндетті скрипкамен; Op. 154 № 4) және Генрих Вильгельм Эрнст (жеке скрипкаға арналған полифониялық этюдтер). Бірақ оның туындысы, негізінен, Шуберттің жеке скрипкаға арналған нұсқасының транскрипциясы еді. XXI ғасырдағы мысалдардың бірі – пианист Марк Андре Хамеленнің "Этюд № 8 (Гётеден кейін)", "Erlkönig" мотивтеріне негізделген соло фортепианоға арналған туындысы.

Франц Шуберттің композициясы

Франц Шуберт 1815 жылы, 17 немесе 18 жасында Гётенің өлеңінен мәтін алып, жеке дауыс пен фортепианоға арналған "Эрлкойнг" әнін жазды. Бұл туынды алғаш рет 1820 жылдың 1 желтоқсанында Венадағы шағын концертте орындалды. 1821 жылдың 7 наурызында "Карнтнертор" театрында өткен тұсаукесері үлкен сәттілікке ие болды, соның арқасында ол Вена композиторларының арасында жылдам танымал атанды. Бұл Шуберттің ең әйгілі туындыларының бірі, алғашқы орындалысынан бері ең көп танылып, жоғары бағаланады.

Карл Лоуэ композициясы

Карл Лоуэдің туындысы Op. 1, № 3 ретінде жарияланған және 1817–18 жылдары, поэма авторының және Шуберттің өмірінде жазылған, Лоуэ оның нұсқасын сол кезде білмеген. Осымен бірге Op. 1, № 1, «Эдвард» (1818; шотланд балладасының аудармасы) және № 2, «Der Wirthin Töchterlein» (1823; «Таверна қызы»), Людвиг Уландтың өлеңі де жинақталған. Шотланд шекаралық балладаларының неміс тіліне аудармасынан шабыттанған Лоуэ эльфтер тақырыбындағы бірнеше өлеңдерге музыка жазды; бірақ Op. 1 жинағындағы үш туындының барлығы дерлік ерте өлім туралы болғанымен, олардың ішінде тек «Erlkönig» ғана мистикалық элементке ие. Лоуэдің сүйемелдеуі алтыдан тұратын сегіздік ноталар тобында жазылған және «Geschwind» (жылдам) деп белгіленген. Вокалдық партия, фортепианодағы сегіздік ноталардың екі еселі тремолосымен қатар, қайталамалы тұтас және сегіздік ноталардың фигуралары (кейде үш сегіздік нота) арқылы шабысқан эффектін тудырады. Көзге көрінетін қозғалыс сезімінен өзге, бұл сөздердегі акценттердің ырғақты құрылымға дұрыс түсуіне мүмкіндік беретін икемді үлгі құрайды. Лоуэдің нұсқасы Шуберттің нұсқасына қарағанда әуендік жағынан нашар, ашылудағы минор тональдылығы мен доминант тональдылығындағы жауап фразалары арасындағы тұрақты, қайталанатын гармониялық құрылымға ие, бұл үй тональдылығымен ерекше байланысының арқасында қатал әсер береді. Баяндаушының сөздері әке мен ұлдың дауыстарында қайталанады, әке тереңдеп, көтеріліп келе жатқан фразаны, ал ұл доминант бесіншісінің айналасында жеңіл толқынатын, жауап беретін тақырыпты қабылдайды. Бұл екі тақырып желдің көтерілуі мен сызылуын да бейнелейді. Әрқашан пианиссимо орындалатын Эрл Кинг әуендік партияларды орындамайды, керісінше, үй тональдылығының бір үлкен аккордын (бір мезгілде фортепианода дыбысталатын) көрсететін арпеджиоларды орындайды. Тек соңғы «Gewalt» сөзінде ғана ол осы аккордтан бас тартады. Лоуэнің пікірінше, Эрлкингтің ешқандай мәні жоқ, ол тек баланың қызбалы қиялында ғана бар. Туындының даму барысында үш сегіздік нота тобының біріншісі нүктелі орындалып, демікпес темп құрайды, содан кейін фортепианодағы бас партиясы соңғы шиеленіске дейін жетелейді. Соңғы сөздер, «war tot», төменгі доминанттан үй тональдылығының үштен біріне секіреді; бұл жолы мажор емес, төмендетілген аккордқа, ол үй тональдылығы арқылы мажорға, содан кейін минорга хроматикалық түрде өтеді.