Кіріспе

Адам Готтлоб Оеленшлягер (; 14 қараша 1779 – 20 қаңтар 1850) – даниялық ақын және драматург. Ол дания әдебиетіне романтизмді әкелді. Ол Данияның ұлттық әнұранының бірі саналатын "Der er et yndigt land" әнінің мәтінін жазған.

Өмірбаян

Ол Копенгагеннің сол кездегі маңындағы Вестербро қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, Йоахим Конрад Оеленшлягер (1748–1827) сол кезде Фредериксберг шіркеуінің органшысы, кейіннен Фредериксберг патша сарайының күзетшісі болды. Ақынның анасы Марта Мари Хансен (1745–1800) депрессиядан зардап шекті, кейіннен ол меланхолиялық масқаралыққа айналды. Оеленшлягер мен оның әпкесі Софи Орстед (1782–1818) он екі жасқа дейін тек оқу мен жазуды үйренді. Тоғыз жасында Оеленшлягер өлең жаза бастады. Үш жылдан кейін ол ақын Эдвард Штормның (1749–1794) назарына түсті және нәтижесінде Оеленшлягер скандинавия мифологиясын зерттеді. Ол 1795 жылы дінге бекітілді және Копенгагендегі бір саудагердің оқушысы болуы керек еді. Ол сахнаға шығып, кішкентай рөл ұсынылды. 1797 жылы ол бірнеше рет сахнаға шықты, бірақ көп ұзамай өзінің шынайы актерлік таланты жоқ екенін анықтады. Кейінірек қарындасы Софияға үйленген заңгер Андерс Сандёе Орстед (1778–1860) оны театрдан кетуіне көндірді, ал 1800 жылы Копенгаген университетіне оқуға түсті. Оның оқуына анасының өлімі, поэзиямен шұғылдануы және, ақыры, 1801 жылғы сәуірде Копенгагеннің бірінші шайқасы кедергі келтірді, бірақ ол "1801 жылғы сәуірдің екінші күні" атты драмалық эскиз жазуға шабыттанды, оның қаламынан шыққан алғашқы шығарма. 1802 жылдың жазында, Оеленшлягердің скандинавиялық ескі романсы және өлеңдер жинағы баспаға шыққан кезде, жас скандинав философы Хенрик Стеффенс (1773–1845) Германиядағы Фридрих Вильгельм Йозеф Шеллингке (1775–1854) ұзақ сапардан кейін Копенгагенге оралды. Ол жаңа романтикалық идеяларға толы еді. Университеттегі оның лекциялары, Гете мен Шиллер алғаш рет Дания жұртшылығына таныстырылды, үлкен сенсация тудырды. Штеффенс пен Оеленшлягер бір күні кездесіп, он алты сағат бойы әңгімелесіп қалды. Оеленшлягер үйіне оралғаннан кейін "Гулдхорнене" поэмасын Дания әдебиетіне мүлдем жаңа стильде жазды. Оның жаңа құлшынысының нәтижесі 1803 жылы жарық көрген өлеңдер жинағында тез көрінді, қазір ол негізінен "Sanct Hansaften Spil" деп аталатын шығарманы қамтиды. Келесі екі жылда бірнеше тамаша шығармалар жазылды, атап айтқанда Торстың "Жотунхаймға сапар" эпосы, "Лангеландсрайзен" деп аталатын гексаметрлік өлең және "Аладдин" (1805) атты таңғажайып фантазиясы. Жиырма алты жасында Оеленшлягер бүкіл әлемде, тіпті романтикалық қайта өрлеудің қарсыластары да, Данияның жетекші ақыны ретінде танылды. Ол өзінің поэзиялық жазбаларын екі томдық жинаққа жинады. Ол үкіметтен шетелге саяхатқа грант алуда қиындық таппады және ол алғаш рет Даниядан шығып, 1805 жылы тамызда Галле университетіндегі Стеффенске қосылды. Бұл жерде ол өзінің алғашқы үлкен тарихи трагедиясын жазды, "Хакон Ярл", оны Копенгагенге жіберді, содан кейін қысқы айларда Берлинге барды, онда ол Вильгельм фон Гумбольдтпен, Иоганн Готлиб Фихтемен танысты және Гётемен алғаш рет кездесті. 1806 жылдың көктемінде Ваймарға барып, бірнеше ай бойы Гётемен күнделікті қарым-қатынаста болды. Сол жылдың күзін Тиек Дрезденде өткізді, ал желтоқсанда Парижге барды. Мұнда ол он сегіз ай тұрып, өзінің үш атақты шедеврін - "Балдур хин Годе" (1808), "Пальнатоке" (1809) және "Аксель ог Вальборг" (1810) шығармаларын жазды. Ол 1805 жылы шыққан басылымда жоқ жаңа материалдарды қосқанда, "Аладдинді" неміс тіліне өз аудармасын жасады; бұл қайта қаралған нұсқа 1808 жылы Амстердамда басылып шықты. Кейінірек Ферруччо Бусони өзінің фортепианолық концерті Op. 39-шы орын. Оеленшлягердің пьесасының кейінгі басылымдарында бұл мәтін жоқ. 1808 жылдың шілдесінде ол Парижден кетіп, күзді және қысты Швейцарияда Коппеттегі мадам де Стаэльдің қонағы ретінде оның салонының ортасында өткізді. 1809 жылдың көктемінде Оеленшлягер Бертель Торвальдсенді көруге Римге барды және оның үйінде "Корреджио" трагедиясын жазды. Ол 1810 жылдың көктемінде Данияға оралды, ішінара Копенгаген университетінің эстетика кафедрасын, ішінара Кнуд Лайн Рахбектің қайын қарындасына үйленуге оралды. Оның алғашқы дәрістер курсы өзінің даниялық алдыңғы адамы Йоханнес Эвальдпен, екіншісі Шиллермен байланысты. Осы уақыттан бастап оның әдеби қызметі өте үлкен болды; 1811 жылы ол "Али оғ Гүлхинди" атты шығыс ертегісін, ал 1812 жылы өзінің соңғы үлкен трагедиясы "Старкоддер" атты шығармасын жариялады. 1814 жылдан 1819 жылға дейін оның құрметтілері ескі дидактикалық мектепті білдіретін Баггесенмен ұзақ және ашулы дау-дамайға ұшырады. Бұл айтыс Оеленшлягердің жан тыныштығын бұзып, оның дарындылығын әлсіреткен сияқты. Оның таланты "Хельге" деп аталатын өлеңдер циклінде жақсырақ көрінеді, ол 1814 жылы жарық көрді. "Хагбарт және Сигне" (1815) трагедиясы оның қабілетінің айқын төмендеуін көрсетті. 1817 жылы ол Парижге қайтып оралып, "Hroars Saga" және "Fostbrødrene" трагедиясын жариялады. 1818 жылы ол тағы да Копенгагенде болды және "Den lille Hyrdedreng" идиллиясын және "Nordens Guder" эддалық циклын жазды. Оның келесі шығармалары "Erik og Abel" (1820) және "Væringerne i Miklagaard" (1826) трагедиялары, сондай-ақ "Hrolf Krake" (1829) эпосы болды. Оның соңғы томдары "Tordenskjold" (1833), "Dronning Margrethe" (1833), "Sokrates" (1835), "Olaf den Hellige" (1836), "Knud den Store" (1838), "Dina" (1842), "Erik Glipping" (1843) және "Kiartan og Gudrun" (1847) болды. Оның өлімінен кейін 1850 жылы оның естеліктері екі томдық жинақ түрінде жарық көрді.

Жеке өмір

Адам Оеленшлягер 1810 жылы Кристиан Георгин Элизабет Хегерге (1782–1841) үйленді. Ол Камма Рахбектің (1775–1829) қарындасы, ал Камма Рахбек Кнуд Лайн Рахбектің (1760–1830) әйелі болды. Оеленшлягер 1850 жылдың 20 қаңтарында қайтыс болды және Фредериксберг шіркеуінің зиратына жерленді.

Мұра

Адам Оеленшлягер Еуропадағы романтикалық қозғалыстың негізін қалаушылардың бірі болды. Людвиг Холбергтен (1684–1754) басқа, 1870 жылға дейінгі ешбір даниялық жазушы одан кеңірек әсер еткен жоқ. Оның туындылары отандастарының арасында ата-бабаларының поэзиясы мен дініне деген ынтаны оятып, жаңаруға себеп болды. Барлық назар сахнаға шоғырланған кезде ол отандастарын романтикалық трагедиялармен қамтамасыз етті. Оның пьесалары сол заманғы сахна талаптарына сай келіп, күтілгеннен де асып түсті. Ол осындай деңгейде танымал болғандықтан, оның есімі бүгінгі күнге дейін скандинавиялық романтикамен байланыстырылып келеді. Оның ең жақсы туындылары – алғашқылары, әсіресе, Оеленшлягердің драмалық шедеврі саналатын «Хакон Ярл» трагедиясы. Шабыты Германиядан келгенімен, ол Гетеге әдейі еліктеген жағдайларды қоспағанда, неміс ақынына ұқсамайды; оның үлгісін ағылшын ақындарынан табуға болады, замандастарынан емес.

Құрметтер

1829 жылы Эсаиас Тегнер, Вексjö епархиясының епископы (1782–1846), Лунд соборында оны көпшілік алдында "Солтүстік поэзиясының королі" және "Скандинавия әншісінің королі" деп лаврмен тәжді. Оның жетпіс жылдық мерейтойында (14 қараша 1849) оның құрметіне халықтық той ұйымдастырылды. Дания королі оны Даннеброг орденінің Ұлы крестімен марапаттады.