Виктор Ридберг: швед жазушысы және қоғам қайраткері

Кіріспе

Швед романының авторы (1828–1895)
швед мұз хоккейшісі

Абрахам Виктор Ридберг (18 желтоқсан 1828 – 21 қыркүйек 1895) – швед жазушысы және 1877–1895 жылдары Швед академиясының мүшесі. "Негізінен классикалық идеалист" болған Виктор Ридберг "Швецияның соңғы романтигі" деп сипатталды және 1859 жылға қарай "швед романының алғашқы қатарындағы жазушылардың бірі" деп есептелді.

Өмірбаян

Виктор Ридберг қарапайым отбасыда дүниеге келген. Бір өмірбаяншы жазғандай: "Өмірінің басты құштарлығы болған білімге қанағаттандыру үшін ол көп күш жұмсады, бірақ соңында бірнеше ғылым саласында көзге түсті". Ол әскери қызметтен зейнетке шығып, түрме күзетшісі болған Йохан Ридберг пен акушер Хедвиг Дюкердің ұлы еді. Виктор Ридбергтің екі інісі мен үш сіңілісі болды. 1834 жылы анасы холера эпидемиясы кезінде қайтыс болды. Оның өлімі әкесінің рухын құлатты, ол гипохондрия мен алкоголизмге беріліп, жұмысынан айырылып, отбасылық пәтерден кетуге мәжбүр болды, соның салдарынан билік жас Викторды бірнеше асырап алушы отбасыларға жіберді, олардың бірі өртеніп, жасты одан әрі жарақаттады. Экономикалық жағдайына қарамастан, Ридберг өзінің талантымен танылды. 1838-1847 жылдары Ридберг гимназияда оқыды, ал 1851-1852 жылдары Лунд университетінде заңды оқыды. Қаржылық қиындықтарға байланысты ол бір жылдан кейін дипломсыз университеттегі оқуын аяқтады. Кейін жеке репетитор болып жұмыс істеді. 1855 жылы оған Гётеборгтағы «Гётеборгс Хандлс оч Сёфартстидинг» газетінде жұмыс ұсынылды, онда ол 20 жылдан астам жұмыс істеді. Осы кезеңде оның алғашқы романдары жарық көрді. Көп ұзамай ол Швециядағы соңғы романтизмнің маңызды тұлғасына және Швецияның ең танымал жазушысына айналды. Ересек өмірінде Ридберг саясатқа белсенді қатысты. 1859 жылы ол ұлттық қорғаныс туралы памфлет жазды, ол 1860 жылдары саяси маңызы бар ерікті әскер «Нысана көздеушілер қозғалысын» шабыттандырды. 1870 жылы Франко-прусс соғысы кезінде ол неміс жақтасына бұрылды. 1870-1872 жылдары Швецияның дәстүрлі экономикалық жүйесін білдіретін Ридберг Лантманна партиясының қолдаушысы ретінде Швеция Парламентінің депутаты болды. Жастығынан еврей мәселесін қолдаған депутат Виктор Ридберг парламенттегі пікірсайыста барлық лютеран емес азаматтарға толық құқықтар беру туралы заңды қабылдауға бағытталған негізгі баяндама жасады. Ол жұмысшы табы үшін жан-жақты жұмыс істеді және 1906 жылы оның проза мен поэзиядағы еңбек мәселесіне арналған еңбектері «осы таптың қазынасының» бір бөлігі деп есептелді. Ол сондай-ақ швед тілінен шетелдік сөздерді, әсіресе неміс сөздерін тазарту арқылы тіл реформасын жақтады. Осы уақытта ол өзінің есімін немісше жазуды ұсынды: Виктор, Виктор емес. Өмірі мен мансабында Ридберг бірнеше швед сөздерін жасады; олардың көптегені, мысалы, шетелдік мифология үшін гудасага, бүгінгі күнге дейін қолданылуда. 1884 жылы ол анархист жазушы Август Стриндбергтің дінге қарсы ісінде қолдау көрсетуден бас тартты. 1888 жылы социалистік көшбасшы Хьяльмар Брантингтің сотында қазылардың бірі ретінде Ридберг оны дінге қарсы сөздері үшін түрмеге жіберуге дауыс берді. Олар енді ешқашан сөйлеспеді. Оның индустриалды дәуірдің таңында реттелмеген капитализмге деген наразылығын ең толыққанды «Жаңа Гротти әні» поэмасында білдірді, онда ол сол дәуірдегі зауыттардағы жағдайды қатты сынады, Гроттасонгр диірменін әдеби фон ретінде пайдаланды. Өмірі бойына әдеби жетістіктері үшін Ридберг 1877 жылы Уппсала университетінен құрметті докторлық дәрежесін алды және сол жылы Швед академиясының мүшесі болып сайланды. Ол 1883 жылдан бастап Стокгольм жоғары мектебінде Мәдениет тарихының оқытушысы, 1884 жылдан бастап профессоры, ал 1889 жылдан бастап J. А. Берг атындағы өнер тарихы мен теориясы кафедрасының меңгері болды. 1889 жылы ол Швед Корольдік ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Ридберг 66 жасында 1895 жылдың 21 қыркүйегінде қант диабеті мен артериосклероздың асқынуынан қайтыс болды. Ридбергтің қазасы туралы хабар АҚШ-қа дейін жетті, онда «Нью-Йорк Таймс» газеті «Профессор А. В. Ридбергтің өлімі, Швецияның жетекші тұлғаларының бірінің өмірі мен керемет еңбектері» деген тақырыпта некролог жариялады. Содан кейін бүкіл Швецияда ұлттық аза тұту күні жарияланды. Бүгінде оның қабірі ұлттық ескерткіш саналады. Оның көптеген еңбектері аударылып, әлі де басылып келеді. Оның шығармалары Швецияның барлық мектептерінде кеңінен оқылады, ал оның «Томтен» («Санта» немесе «Гном») поэмасы Рождество мерекесіндегі сүйікті туынды, сондай-ақ «Гланс өвер шё оч странд» әнінің мәтіні. Стокгольмдегі үш гимназия және бір орта мектеп, сондай-ақ Гётеборгтағы бір көше, студенттер жатақханасы және басқа да ғимараттар оның есімімен аталады. Ол әлі де көптеген ағылшын тіліндегі энциклопедияларда жеке жазба ретінде тізімделген. 1920 жылдардың соңынан бері ғалымдар мен сыншылар Ридбергтің жеке өмірі мен сексуалдық бағдары туралы болжамдар жасап келеді. Сәтсіз келісімге сілтеме жасай келе, Джудит Моффет былай жазады:
«Егер бұл рас болса, Ридберг бұл жағдайда бірінші болар еді, бірақ ол өмірінде ешқашан жеке өмірі туралы ашық айтқан емес, сондықтан біздің ең жақсы болжамымыз да болжамнан аспайды». Сванберг (1928) және Столпе (1978) Ридбергтің жарияланған еңбектеріне жасаған интерпретацияларына негізделіп, оның гомосексуалды бағыты бар екенін ұсынды. Моффет (2001) Столпе теориясын қолдады, Ридбергтің сексуалдық бағыты анасының ерте қайтысының салдары екенін болжады, соның салдарынан Ридберг гомосексуалды, бірақ ұстанымын сақтады деген қорытындыға келді. Оның пікірінше, Ридберг кез келген сексуалдық өрнекті «нашар, мүмкін емес немесе, ең болмағанда, ләззатты, бірақ қауіпті» деп санады. Свен Дельблан (1983) «Сингоалла» романы «Ридбергтің өзіндегі гомосексуалдық құштарлық пен күйзелістерін көрсетеді» және басты кейіпкердің мойындалмаған ұлы Соргборнның («қасірет баласы») өлтіруі «гомосексуалдық қатынастың жасырылған бейнесі» екенін айтты. Бэкманн (2004) бұл теорияға қарсы шығып, Ридбергтің өмірбаянына қолдау көрсететін «мәтіндік дәлелдер жоқ» екенін атап өтті.

Viktor Rydberg was of humble parentage. One biographer notes that: "He had a hard struggle to satisfy the thirst for learning which was a leading passion of his life, but he finally attained distinction in several fields of scholarship." He was the son of a soldier turned prison guard, Johan Rydberg, and a midwife, Hedvig Düker. Viktor Rydberg had two brothers and three sisters. In 1834 his mother died during a cholera epidemic. Her death broke the spirit of his father, who yielded to hypochondria and alcoholism, contributing towards his loss of employment and the family's apartment, forcing authorities to board young Viktor out to a series of foster homes, one of which burnt down, further traumatizing the youth. Despite his economic status, Rydberg was recognized for his talents. From 1838 to 1847, Rydberg attended grammar school, and studied law at the university in Lund from 1851 to 1852. Due to financial reasons, his university studies ended after one year, without a degree. Afterward, he took a job as a private tutor. In 1855, he was offered work at the Göteborgs Handels och Sjöfartstidning, a newspaper in Gothenburg, where he remained employed for more than 20 years. It was during this time that his first novels saw print. He soon became a central figure of late Romanticism in Sweden, and Sweden's most famous living author. Throughout his adult life, Rydberg was active in politics. In 1859, he wrote a pamphlet on national defense, which inspired the "Sharpshooter's movement", a voluntary militia of some political importance during the 1860s. In 1870, he took a controversial pro German stance during the Franco Prussian War. Representing the traditional economic system of Sweden, from 1870 to 1872, Rydberg was a member of the Swedish Parliament as a supporter of the Lantmanna Party. Having been a supporter of the Jewish cause since his youth, it was MP Viktor Rydberg who gave the keynote speech in the parliamentary debate to enact a law granting all non Lutherans full civil rights. He worked diligently for working class people and in 1906 his works on the labor question in both prose and poetry were regarded as part of the "treasury of this class." He also advocated language reform, purging foreign words from the Swedish language, particularly those of German origin. Around this time, he advocated a more Germanic spelling of his own name: Viktor, as opposed to Victor. Throughout his life and career, Rydberg coined several Swedish words; many, such as gudasaga for the foreign mythologi, are still in use today. In 1884, he refused to support anarchist writer August Strindberg, in his blasphemy case. As a juror in an 1888 trial of socialist leader Hjalmar Branting, Rydberg voted to send him to jail for blasphemy. They never spoke to one another again. His apprehension of unregulated capitalism at the dawn of the industrial age is most fully expressed in his acclaimed poem Den nya Grottesången (The New Grotti Song) in which he delivered a fierce attack on the miserable working conditions in factories of the era, using the mill of Grottasöngr as his literary backdrop. For his lifetime of literary achievement, Rydberg received an honorary doctorate from the University of Uppsala in 1877 and was elected a member of the Swedish Academy the same year. He served from 1883 as teacher, from 1884 as professor, of the History of Culture at Stockholms högskola, now Stockholm University, and from 1889 as the first holder of the J. A. Berg Chair of the History and Theory of Art there. In 1889, he was also elected a member of the Royal Swedish Academy of Sciences. Rydberg died at the age of 66 on 21 September 1895 due to complications from diabetes and arteriosclerosis. Rydberg's passing was reported as far away as the United States of America, where the New York Times published an obituary titled: "Death of Prof. A. V. Rydberg, Career and Remarkable works of one of Sweden's Leading Men." A national day of mourning ensued all over Sweden. Today, his grave is a national monument. Many of his works have been translated and remain in print. His works are widely read in schools throughout Sweden, and his poem "Tomten" ("Santa" or "The Gnome") is a Christmas favorite, as well as the lyrics for Gläns över sjö och strand. A group of three charter high schools (Gymnasium) and one middle school in Stockholm, as well as a street in Göteborg, a student dormitory, and other buildings carry his name. He is still listed in many English language encyclopedias as an individual entry. Since the late 1920s, scholars and critics have speculated about Rydberg's private life and sexual orientation. Referring to a failed engagement, Judith Moffett writes:
We can construct a story of backdoor illicit liaisons and front door respectability from these fragments and others— Rydberg would hardly be the first, if it were true— but he never spoke openly about his private life at any time, and our best guess would still be guesswork. Svanberg (1928) and Stolpe (1978) suggested that Rydberg had a homosexual orientation, based on their interpretations of Rydberg's published works. Moffett (2001) endorsed Stolpe's theory, speculating that Rydberg's sexual orientation was the result of the early loss of his mother, concluding that Rydberg was homosexual but celibate. In her opinion, Rydberg found all sexual expression "despicable, impossible, or, at best, delicious but lethal." Sven Delblanc (1983) argued that the novel Singoalla "reflected homosexual desires and impulses in Rydberg himself", and that the protagonist's slaying of his unacknowledged son Sorgborn ['child of sorrow'] was a "masked representation of homosexual intercourse." Bäckmann (2004) disputed this theory noting that there is "no textual evidence" to support this "empathetic reading" of Rydberg's biography.

Мифологиялық шығармалар

Виктор Ридбергтің үнді-еуропа және герман мифологиясы туралы еңбектеріне қатысты ғылыми пікірлерде бірлік жоқ. Кейбір ғалымдар оның жұмысын гениалды деп санайды, ал басқалары тым қияли деп есептейді. Бір ғалым «Ридбергтің Тор мен Индраның ұқсастығына қатысты көзқарастары» шектен шығып кеткендігіне, сондықтан «олар лайықты назардан тыс қалды» деген пікір білдірсе, тағы біреуі «Ридберг, оған дейін және кейін келген көптеген ғалымдар сияқты, Тор мен Мидгард жыланының мифі мен Индра мен айдаһар Вртраның мифі арасындағы ұқсастықты дұрыс анықтады» дейді. Басқалары жұмыстың жекелеген тұстарын сынап бағалайды. Кейбір ғалымдар Ридбергтің әдісін жоғары бағаласа, енді біреулері оның әдістемесіндегі негізгі кемшіліктерге назар аударады, мифологияны жүйелеуге, тіпті Снорри Стурлуссон жасаған жүйеге де қарсы шығып, оны жасалма деп санайды. Алайда, Джон Линдоу мен Маргарет Клунис Росс Эдда поэзиясының негізіндегі ауызша дәстүрге тән ең маңызды мифтік эпизодтардың хронологиялық жүйеленуін жақтап сөйледі. Ридберг герман мифтерінің көпшілігі хронологиялық эпостың бөлігі деп сенді, бұл тәсілді Х. Р. Эллис Дэвидсон «мифология бір кезде толық және рационалды болды деген болжамнан туындайды» деп сипаттады. Ридбергтің гениалдылығын мойындағандар болғанымен, оның жұмысы көбінесе тым субъективті деп сынға ұшырады. Дегенмен, оның еңбектерінде көптеген адамдар келісе алатын тұстарды табуға болады. Ағылшын тіліндегі жұмыстың алғашқы жан-жақты шолуында Ридбергтің «таланты» мен «үлкен жетістігі» мойындалды, сонымен қатар ол кейде «қателіктерге бой ұсынады» және «хаосты тәртіпке келтіруге» тырысады екені де айтылды. 1976 жылы неміс тіл білімі Питер Ханс Науман Виктор Ридбергтің мифологиялық жазбаларының толық спектрін алғаш рет бағалады. 2004 жылы швед докторы (докторанты) Анна Линден мифология бойынша екі томдық жұмысты толық қарап шықты, оның бір бөлігі ағылшын, неміс немесе француз тілдерінде толық қолжетімді болмағандықтан, кеңінен қабылданбағанын атап өтті. Ол жарияланған кезде, бұл салада Германияның табиғат мифологиясы басым болды, ал қазіргі ғалымдар салыстырмалы мифологияға күмәнмен қарады, ол 20 ғасырда дами бастады. 1902 жылы Ридбергтің мифологиялық еңбегіне қатысты голландиялық профессор П. Д. Шантепи де ла Саусае былай деді: «Салыстырмалы мектептің тіпті қазіргі уақытта да берік жақтастары бар. Олардың арасында мифтік әңгімелердің әртүрлі аспектілерін біріктіруде үлкен білімді көрсеткен швед В. Ридбергті атауға болады, және оның пікірінше, тіпті космогоникалық мифтер де бастапқы үнді-еуропа кезеңінің бастапқы иеліктеріне жатады. Алайда, мұндай әрекеттер – бұл мысал жеткілікті – қазіргі заманғы даму ағынынан тыс жатыр». Фредрик Гадде түсіндіргендей, осы тұрғыда «кітапты бірнеше неміс ғалымдары қарады, олардың барлығы Ридбергтің зерттеу әдістері мен оның нәтижелеріне аздап сынды көзқарас танытты. Олар автордың білімін, терең түсінігін, кейде күрделі мәселелерді ақылға қонымды ұсыныстар арқылы түсіндіру қабілетін жоғары бағаласа да, оның қауіпті этимологиясын, түрлі мифтік тұлғаларды жеткілікті негізсіз анықтауын, батырлық жыр мен мифті араластырғанын және, ең бастысы, мифтерді (олар айтқандай) ешқашан болмаған жүйеге сәйкес келтіру үшін қайта құруға бейімделуін қатты сынға алды». «Содан кейін Ридбергтің жұмысы сәтсіздікке ұшырады, және бұл үкім белгілі бір көзқарастардан әділетсіз деп қарастырылмайды, бұл кітапты ұмытылуға әкелген сияқты, бұл тағдыр оған лайық емес». Қазіргі швед сыншыларының арасында Хилдебранд пен Баот риза болды, соңғысы жұмысты сөзсіз мақтады. 1892 жылы ирланд ғалымы Стопфорд А. Брук былай деп атап өтті: «Біз белгілі бір қиялға және жақсы көретін теорияның жағымсыз әсеріне барынша жол берген кезде, бұл кітап Солтүстік мифологиясына шынайы үлес қосты». Ал 1942 жылы Фредрик Гадде былай деп қорытындылады: «Ридбергтің пікірлері ешқашан қабылданбаған болса да, оның баяндамасында тағы бір рет жарыққа шығуға лайық тұстар бар». Олардың жарияланғанынан бері Ридбергтің мифологиялық теорияларының кейбіреулері басқа да көптеген ғылыми еңбектерде, соның ішінде оның Дүниежүзілік диірменге қатысты теориясы, өлілер және Харбардты Локимен Poetic Edda poem Hárbarðsljóð-да сәйкестендіруі. Ол салыстырмалы мифологияда Аск пен Эмбланың аналогтарын ұсынған және Поэтикалық Эдда поэмасы Вёлуспаның индоирандық аналогтарын іздеген бірнеше жазушылардың бірі ретінде еске алынды. Марвин Тейлор Юлия Зернактың Geschichten aus Thule, 1994 жұмысын қарағанда, автор келтіргеннен кейінгі жазушының сөздерінен бұрын пайда болған «dómr um dauðan hvern» фразасының Ридбергтің анықтамасын келтіреді, бұл Viking Society-дің Saga Book-ында жарияланды.

There is no shortage of scholarly opinion and no consensus on Viktor Rydberg's works on Indo European and Germanic mythology. Some scholars feel that his work is ingenious, while others feel the work is too speculative. One scholar expressed the opinion that "Rydberg's views" concerning resemblances of Thor and Indra were carried to extremes, therefore receiving "less recognition than they deserved," while another says "Rydberg correctly establishes, like many before and after him, the similarities with the myth of Thor and the Midgard serpent" with that of Indra and the dragon Vrtra. Others contest individual points of the work. While some scholars have praised Rydberg's method, still others have commented on what they see as fundamental flaws in his methodology, objecting to any systematization of the mythology including the one imposed by Snorri Sturlusson, believing it artificial. However, John Lindow and Margaret Clunies Ross have recently supported a chronological systemization of the most important mythic episodes as inherent in the oral tradition underlying Eddic poetry. Rydberg believed that most of the Germanic myths were part of a chronological epic, an approach that H. R. Ellis Davidson characterized as arising "from an assumption that the mythology was once complete and rational." While Rydberg's ingenuity has been recognized by some, his work has most often been criticized for being too subjective. Yet, within his work, many find points on which they can agree. In the first comprehensive review of the work in English, Rydberg's "brilliancy" and "great success" were recognized, alongside an acknowledgement that he sometimes "stumbles badly" in his effort to "reduce chaos to order." In 1976, German language scholar Peter Hans Naumann published the first evaluation of the full range of Viktor Rydberg's mythological writings. In 2004, Swedish Doktorand (PhD student) Anna Lindén reviewed the full two volume work on mythology, concluding in part that it was not more widely received because it was not fully available in one of the three international languages of scholarship: English, German or French. At the time of its publication, the German school of Nature mythology dominated the field, and contemporary scholars took a dim view of comparative mythology, which would come to flourish in the 20th century. Commenting on Rydberg's mythological work in 1902, Dutch Professor, P. D. Chantepie de la Saussaye, remarks:

"The comparative school has, even at the present time, some firm adherents. Among these may be reckoned the Swede, V. Rydberg, who shows great learning in the combination of various aspects of mythical narratives and according to whom even the cosmogonic myths are to be classed among the original possessions of the primitive Indo European period. Such attempts, however, —of which this single example will suffice—lie outside of the current of modern development. "As Fredrik Gadde has explained, it was in this context, that "the book was reviewed by several German scholars, who all took up a more or less disparaging attitude towards Rydberg's methods of investigation and his results. Although they speak with high praise of the author's learning, his thorough insight, his ability to occasionally throw light upon intricate problems by means of ingenious suggestions, they criticize severely his hazardous etymologies, his identification of different mythical figures without sufficient grounds, his mixing up of heroic saga and myth, and, above all, his bent for remodeling myths in order to make them fit into a system which (they say) never existed." "Rydberg's work was, then, stamped as a failure, and this verdict from certain points of view cannot be considered unjust, seems to have caused the book to fall into oblivion, a fate which surely it has not deserved." Among contemporary Swedish reviewers, Hildebrand and Bååth were appreciative, the latter unreservedly praising the work. In 1892, Irish scholar Stopford A. Brooke remarked: "When we have made every allowance for a certain fancifulness, and for the bias which a well loved theory creates, this book is a real contribution to Northern mythology." While, in 1942, Fredrik Gadde concluded: "Even though the views set forth by Rydberg never stood a chance of being accepted, there are points in his exposition that deserve being once more brought to light." Since their publication, some of Rydberg's mythological theories have been cited in a number of other scholarly works including his theory regarding a World Mill, the dead, and his identification of Harbard with Loki in the Poetic Edda poem Hárbarðsljóð. He has been mentioned as one of several writers who proposed analogs of Ask and Embla in comparative mythology, and who sought Indo Iranian analogs for the Poetic Edda poem, Völuspá. Marvin Taylor cites Rydberg's definition of the phrase, "dómr um dauðan hvern," as predating that of a more contemporary writer cited by the author in his review of Julia Zernack's Geschichten aus Thule, 1994, published in the Saga Book of the Viking Society.