Кіріспе

Марко Мрнявчевич (1335 ж. шамамен – 17 мамыр 1395) – 1371 жылдан 1395 жылға дейін заң жүзінде Сербия патшасы, ал іс жүзінде Прилеп қаласы төңірегіндегі Батыс Македония территориясын билеушісі болды. Ол Оңтүстік славян халық ауыз әдебиетінде Принц Марко (Кралєвич Марко) және Король Марко ретінде белгілі, Балқанда Осман билігі орнаған кезеңдегі маңызды тұлғаға айналды. Марконың әкесі, король Вукашин, Сербия патшасы Стефан Урош V-пен бірге билік етті, оның билігі орталық биліктің әлсіреуімен және Сербия империясының біртіндеп құлдырауымен ерекшеленді. Вукашиннің иелігіне Македонияның солтүстік-батысы мен Косово кірді. 1370 немесе 1371 жылы ол Марконы «жас патша» деп тағайындады, бұл атақ Марконың баласыз Уроштан кейін Сербия тағына отыру мүмкіндігін білдірді. 1371 жылдың 26 қыркүйегінде Вукашин қаза тауып, оның әскері Марица шайқасында жеңіліске ұшырады. Екі айдан кейін патша Урош қайтыс болды. Бұл Марконы Сербия жерінің ресми патшасы етті, бірақ орталық биліктен тәуелсіз болған серб ақсүйектері оны жоғарғы билеуші ретінде мойындауға мүдделілік танытпады. 1371 жылдан кейін ол Осман вассалына айналды, ал 1377 жылға қарай Вукашиннен мұраға алған территориясының көп бөлігі басқа ақсүйектерге өтті. Шындығында, Марко патша Македонияның батысындағы салыстырмалы түрде шағын аумақты басқарған аймақтық билеушіге айналды. Ол Скопье маңындағы Сент-Димитрий монастырының (әдетте Марко монастыры деп аталады) құрылысын қаржылады, ол 1376 жылы аяқталды. Кейіннен Марко Осман вассалы болды және 1395 жылдың 17 мамырында Ровин шайқасында валахтарға қарсы шайқаста қаза тапты. Тарихи маңызы шамалы болғанымен, Марко Оңтүстік славян халық ауыз әдебиетіндегі маңызды тұлғаға айналды. Ол сербтер, македониялықтар және болгарлар үшін ұлттық батыр ретінде құрметтеледі, Балқан халықтарының фольклорында ол әлсіздердің қорғаушысы, әділетсіздікке қарсы күрескен және Осман шапқыншылығы кезінде түріктермен күрескен батыр ретінде еске алынады.

1371 жылға дейін

Марко 1335 жылы Вукашин Мрнявчевич пен оның әйелі Аленаның тұңғыш ұлы ретінде дүниеге келді. "Мрнявчевич" тегі 17 ғасырдагы Рагуса тарихшысы Мавро Орбиннің Zachlumia (қазіргі Герцеговина мен Оңтүстік Далмация) аймағынан шыққан кіші дворян Мрнява туралы сипаттамасынан туындаған. Орбиннің сөзіне сүйенсек, Мрняваның ұлдары 1326 жылы Захлумия Сербиядан Боснияға қосылғаннан кейін, Батыс Босниядағы Ливно қаласында дүниеге келген болуы мүмкін. Мрнявчевичтер отбасы кейіннен Сербия императоры (царь) Стефан Душанды, басқа Заклюмдік дворяндар сияқты, Боснияға басып кіруге дайындалуында қолдаған болуы мүмкін. Бұл дайындықтар, Сербияның 1334 жылы Византиядан Македонияның бір бөлігін алған кезге дейін екі жыл бұрын басталған болуы мүмкін. 1355 жылы Стефан Душан 47 жасында инсульттан кенеттен қайтыс болды. Душанның орнын 19 жасар ұлы Урош иеленді, ол Марко Мрнявчевичті сенімді адам деп санады. Жаңа император оны 1361 жылдың шілде айының соңында империя мен Рагуса Республикасы арасындағы бейбіт келісімдерді жүргізу үшін Рагусаға (қазіргі Дубровник, Хорватия) жіберген елшіліктің басшысы етіп тағайындады. Бейбіт келісімге қол жеткізілмесе де, Марко Рагусалықтардың тұтқындауындағы Призрен қаласының серб саудагерлерін босату бойынша келіссөздер жүргізіп, отбасының қалада сақталған күмісін алуға рұқсат алды. Бұл елшілік туралы Рагуса құжатындағы мәлімет Марко Мрнявчевич туралы ең алғашқы және даусыз айғақ болып табылады. 1356 жылы Македонияның Тиквеш аймағындағы шіркеу қабырғасына жазылған жазуда Никола мен Марко осы аймақтың губернаторлары ретінде көрсетілген, бірақ бұл Марконың кім екені әлі де даулы. Душанның өлімінен кейін Сербия империясында сепаратистік қозғалыс күшейді. 1357 жылға қарай Эпир, Фессалия және Оңтүстік Албаниядағы аумақтар бөлініп шықты. Дегенмен, мемлекеттің негізгі бөлігі (Батыс аймақтары, Зета және Травуния, Жоғарғы Дрина аңғары; Орталық Сербия аймақтары; және Македония) император Урошқа адал болды. Бірақ, тіпті серб аймақтарында да жергілікті дворяндар Урош билігінен тәуелсіздікке ұмтылды. Урош әлсіз болды және осы сепаратистік тенденцияларға қарсы тұра алмады, өзінің мемлекетіндегі әлсіз билеушіге айналды. Серб әміршілері де аумақ пен ықпал үшін бірін-бірімен күресті. Вукашин Мрнявчевич шебер саясаткер болды және біртіндеп империядағы басты рөлді иеленді. 1365 жылдың тамызында немесе қыркүйегінде Урош оны патша етіп, өзінің серігі ретінде тағайындады. 1370 жылға қарай Марконың мұрагерлік мүмкіндігі арта түсті, өйткені Вукашин өзінің иеліктерін Прилептен Македонияға, Косово және Метохияға дейін кеңейтіп, Призрен, Приштина, Ново-Брдо, Скопье және Охрид қалаларын бағындырды. 1370 жылдың соңында немесе 1371 жылдың басында Вукашин Марконы "Жас патша" деп жариялады, бұл Сербия патшаларының мұрагерлеріне таққа отыру үшін берілетін атақ. Урош баласыз болғандықтан, Марко оның мұрагері болуы мүмкін, осылайша серб патшаларының жаңа – Вукашин – әулетін бастады. Бірақ 1370 жылы сәуірде папа Урбан V Твертке хат жіберіп, католик әйелді "Сербия патшасының ұлы, схизматик" (filio magnifici viri Regis Rascie scismatico) қызына үйленуден тыйым салды. "Христиандық сенімге қарсы жасалған қылмыс" туралы ескертулер айтылды, нәтижесінде неке орын алмады. 1371 жылдың көктемінде Марко империяның батысындағы ірі билеуші Никола Алтомановичке қарсы жорыққа дайындыққа қатысты. Бұл жорықты патша Вукашин және Зета билеушісі Джурад I Бальшич (патшаның қызы Оливераға үйленген) бірлесіп жоспарлады. Сол жылдың шілдесінде Вукашин мен Марко өз әскерлерімен Балшичтің аумағындағы Скутари қаласының сыртында орналасты, Алтомановичтің жерінде Оногоштке шабуыл жасауға дайын болды. Бірақ шабуыл болған жоқ, өйткені Османдықтар деспот Йован Углешаның (Серрес билеушісі және Вукашиннің кіші інісі, Шығыс Македонияда билік еткен) жеріне қауіп төндірді, ал Мрнявчевич күштері тез шығысқа бағытталды. Вукашин мен Йован Углешаның денелері ешқашан табылған жоқ. Қазіргі Грекияның шығысындағы Орменио ауылының жанындағы шайқас орны түрік тілінде Sırp Sındığı ("серб жеңілісі") деп аталады. Марица шайқасы аймақ үшін ауқымды салдарға ие болды, өйткені ол Балқанды түріктерге ашты.

1371 жылдан кейін

Әкесі қайтыс болғаннан кейін "жас патша" Марко патша болып, император Урошпен бірге билік құрды. Неманич әулеті көп ұзамай, 1371 жылдың 2 (немесе 4) желтоқсанында Урош қайтыс болған кезде және Марко Сербияның ресми билеушісі болды. Серб иелері оны мойындамады, 1377 жылы Вук Бранкович Скопьеге ие болды, албандық магнаты Андреа Гропа Охридте дербес болып кетті; алайда, ол Марконың вассалы болып қала берді. Марконың қолында қалған жалғыз маңызды қала - Прилеп, оның әкесі осы қаладан көтерілген. Марко патша Македонияның батысындағы салыстырмалы түрде кішкентай аумақты басқарды, солтүстікте Шар таулары мен Скопьемен шектеседі; шығыста Вардар және Црна Река өзендерімен, ал батыста Охридпен шектеседі. Оның аумағының оңтүстік шекарасы белгісіз. Марко Осман империясының вассалы болғаны белгісіз, бірақ бұл Марица шайқасынан кейін болған жоқ. Бір кезде Марко Еленадан ажырасып, Гргюр есімді адамның әйелі Тодорамен бірге тұрды, ал Елена Вериядағы әкесіне қайта оралды. Марко кейіннен Еленамен қайта табысуға тырысты, бірақ Тодораны қайын атасына жіберуге мәжбүр болды. Марконың жері оңтүстікте Хлапенмен шектесетіндіктен, татуласу саяси мақсатта болған болуы мүмкін. Құдайға мақтау болсын, мәңгі және мәңгіге, әмен, әмен, әмен! Бұл кітап Поречеде, Калугерек деген ауылда, тақуа Марко патшаның кезінде жазылған, ол Тодораны, Гргюрдің әйелін Хлапенге тапсырып, Хлапеннің қызы Еленаны қайтарып алғанда. Марконың бекінісі қазіргі Прилептің солтүстігіндегі төбеде орналасқан; оның ішінара сақталған қалдықтары Маркови Кули ("Марконың мұнаралары") деп аталады. Бекіністің астында ортағасырлық Прилептің орны болған Варош ауылы орналасқан. Ауылда Марко мен Вукашин жаңғыртқан Архангел Михаил монастыры бар, олардың суреттері монастырь шіркеуінің қабырғаларында сақталған. Марконың монастыры деп белгілі болған Дмитрийдің монастыры Маркова Сушица ауылында (Скопье маңында) орналасқан және 1345-1376 (немесе 1377) жылдары салынған. Корольдер Марко мен Вукашин, оның құрылтайшылары, монастырь шіркеуінің оңтүстік кіреберісінде бейнеленген. Оның күміс монеталарының салмағы 1,11 грамм болатын және үш түрлі болып шығарылған. Олардың екеуінің бетінде бес жолды мәтін бар: ("Христос Құдайда, тақуа патша Марко"). Біріншісінде Мәсіх тақта отырғаны, ал екіншісінде мандорлаға отырғаны бейнеленген. Үшінші түрінде реверсінде Мәсіх мандорлаға отырғаны көрсетілген; аверсінде төрт жолды мәтін ("Тақуа патша Марко") жазылған. Марконың шамамен 150 монетасы нумизматикалық жинақтарда сақталған. Өзін барлық сербтердің автократы деп атағанмен, ол барлық серб жерлерін өз билігіне біріктіруге жеткілікті күшті болған жоқ. Балшич және Мрнявчевич отбасылары, Константин Драгаш (анасы Неманичтен), Вук Бранкович және Радослав Хлапен өз аймақтарын басқаруды жалғастырды. 1389 жылдың 15 маусымында князь Лазар, Вук Бранкович және Твертконың асыл адамы Влатко Вукович басшылығымен серб әскерлері Осман әскерімен кездесті. Екі әскердің басым бөлігі жойылды, Лазар мен Мурад қаза тапқаннан кейін шайқастың нәтижесі белгісіз болды. Бұл шайқастың салдарынан сербтердің өз жерлерін қорғауға жеткілікті күші болмады, ал Осман империясының шығысында көптеген әскерлер болды. Бұрын Осман империясының вассалы болмаған серб княздықтары келесі бірнеше жылда оларға айналды. Марко олардың қатарында болмағанымен, оның інілері Андриаш пен Дмитрий Осман империясының билігінен бас тартты. Олар Венгрия Корольдігіне көшіп барып, король Зигизмундтың қызметіне кірісті. Олар Рагуза арқылы жолға шығып, марқұм әкесі сақтаған күмістің үштен екісін алып, қалған үштен бірін Маркоға қалдырады. Андриаш пен Дмитрий Венгрияға көшіп барған алғашқы серб дворяндары болғанымен, сербтердің солтүстікке көшіп кетуі Осман империясы кезінде де жалғасты. Османдықтар жағында үш серб вассалы соғысты: король Марко, лорд Константин Драгаш және деспот Стефан Лазаревич (принц Лазардың ұлы және мұрагері). 1395 жылдың 17 мамырында Ровин шайқасында валахтар жеңіске жетті; Марко мен Драгаш қаза тапты. Олардың өлімінен кейін Осман империясы олардың жерлерін алып, оларды Кюстендилге орталықтандырылған Осман провинциясына біріктірді. Хроникада Марко мен Драгаштың шайқаста қаза тапқаны айтылады. Марконың Ровин шайқасында қаза тапқанын атап өтетін тағы бір ортағасырлық дереккөз - Дечани хроникасы.

Болгария мен Солтүстік Македонияның эпикалық поэзиясы

"Крали Марко" ғасырлар бойы болгар (жалпы алғанда, шығыс оңтүстік славян) фольклорындағы ең танымал кейіпкерлердің бірі болып келді. Марко туралы осы эпикалық әңгімелер қазіргі Солтүстік Македониядан бастау алғандықтан, македониялықтардың этникалық мұрасының да маңызды бөлігі болып табылады. Жергілікті аңыз бойынша, Марконың анасы – болгар воеводасы Момчилдің (Родоп тауларында билік еткен) қарындасы Евросия болған. Марко дүниеге келген кезде үш наречница (ертегі сиқыршысы) пайда болып, ол батыр болатынын және әкесін (патша Вукашин) алмастыратынын болжады. Мұны естіген патша баласын құтқару үшін себетке салып, өзенге тастап жіберді. Вила атты самадива Марконы тауып алып, тәрбиеледі, оның асыраушы анасы болды. Марко самадиваның сүтін ішкендіктен, оған табиғаттан тыс күш-қуат келді және ол түріктерге қарсы болгар азаттық күрескеріне айналды. Оның Шарколия ("дақты") деген қанатты жаныбары және самадива Гюра деген әпкесі бар. Болгар аңыздарында ежелгі мифология мен сенімдердің фрагменттері кездеседі, бірақ Марко эпосы 14-18 ғасырларда қалыптасқан. Болгар эпостық әндерінің ішінде Крали Марко туралы әндер жиі кездеседі және маңызды орынға ие. Марко туралы әңгімелерді жинаған болгар фольклоршыларының қатарында педагог Трайко Китанчев (Батыс Македонияның Ресен аймағында) және Прилептен Марко Чепенков (аймақ бойынша) бар.

Аңыз бойынша

Оңтүстік славян жырларындағы Kraljević Marko немесе Krali Marko, негізінен тарихи Marko Mrnjavčević-тен гөрі көне мифтерге негізделген. Ол халық поэзиясынан аңыз ретінде ерекшеленеді; кейбір аймақтарда ол дөңгелектердің үстімен басып, басы бұлттарға тиетін алып ретінде көзге елестетеді. Ол Құдайға жерді пішіндіруге көмектескен және Демир Капиядағы ("Темір қақпа") шатқалды қылышының бір соққысымен жасаған делінеді. Бұл Македонияның Битола, Мариво және Тиквеш аймақтарын жапқан теңізді құрғатып, оларды тұруға жарамды еткен. Жер пішіндіргеннен кейін, Марко мақтанышпен күшін көрсетті. Құдай одан күшін алып, жолға жердей салмақты қап қалдырды; Марко оны көтеруге тырысқанда күшін жоғалтып, қарапайым адамға айналды. Ол сондай-ақ өзі жасаған немесе есте қалған іс жасаған төбелер, шатқалдар, жартастар, үңгірлер, өзендер, бұлақтар және тоғайлар сияқты географиялық нысандармен байланысты болды. Көбінесе олар оның атымен аталады, және батыстағы Истриядан шығыстағы Болгарияға дейін оның есімінен туындаған көптеген топонимдер бар. Болгар және македондық жырларда Марконың оған тең күшті қарындасы болған, ол онымен бірге тас лақтыруға жарысқан. Македондық аңыз бойынша, Марко виланың кеңесімен таудан ауру жылқыны ұстап алып, оны емдеген. Жылқының терісіндегі қабықшалардың орнында ақ түк өсіп, ол алабозға айналды. 1838 жылы Будада және Арадта Челестин Пергедің "Принц Марко – Ұлы серб батыры" атты венгр драмасы қойылды. Бұл тақырыпқа арналған монографияда 87 автордың есімі тізілген. Оның ең көне бейнелері – 14 ғасырға жататын Марко монастыры мен Прилептегі фрескалар. Марконың 18 ғасырға жататын суреті Боснияның шығысындағы Чайничедегі серб православие шіркеуіне тиесілі ортағасырлық пергамент қолжазбасында табылды. Сурет қарапайым, Марконы қасиетті тұлға ретінде бейнелеуде бірегей және стеччи рельефтерін еске түсіреді. Вук Караджич өзінің 18 ғасырдың соңындағы балалық шағында Марконың арқасында өгіз көтеріп жүрген суретін көргенін жазды. Фердо Кикерец және Джура Якшич. Мирко Рачки, Урош Предич және Пая Йованович. Заманауи суретшілердің қатарында Марконы бейнелеген Александр Кей, Александр Класс, Зуко Джамхур, Васа Поморишак және Бане Керак бар. Сондай-ақ, бірнеше суретшілер оның фрескаларына сүйене отырып, Марконың шынайы портретін жасауға тырысты.

Түсініктемелер

"Mrnjavčević" тегі замандас дереккөздерде есімдер арасында кездеспейді, сондай-ақ бұл әулетке байланысты басқа да тегілер тіркелмеген. "Mrnjavčević" есімін атаушы ең көне дереккөз – 1563 және 1584 жылдар аралығында жазылған "Руварчев родослов" ("Руварак шежіресі"). Бұл есімнің шежіреге қандай да бір көне дереккөзден, әлде халық поэзиясы мен дәстүрінен енгізілгені белгісіз. XIX ғасырда орыс коллекционері Алексей Хлудов сатып алған бұл діни кітап қазір Ресей мемлекеттік тарихи мұражайында сақтаулы. "Деспотович" ("деспоттың ұлы") деген атау патша Вукашиннің кіші інісі, деспот Йован Углешаның ұлы Углешаға да ұқсас қолданылған.