Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Марко Мрнявчевич (1335 ж. шамамен – 17 мамыр 1395) – 1371 жылдан 1395 жылға дейін заң жүзінде Сербия патшасы, ал іс жүзінде Прилеп қаласы төңірегіндегі Батыс Македония территориясын билеушісі болды. Ол Оңтүстік славян халық ауыз әдебиетінде Принц Марко (Кралєвич Марко) және Король Марко ретінде белгілі, Балқанда Осман билігі орнаған кезеңдегі маңызды тұлғаға айналды. Марконың әкесі, король Вукашин, Сербия патшасы Стефан Урош V-пен бірге билік етті, оның билігі орталық биліктің әлсіреуімен және Сербия империясының біртіндеп құлдырауымен ерекшеленді. Вукашиннің иелігіне Македонияның солтүстік-батысы мен Косово кірді. 1370 немесе 1371 жылы ол Марконы «жас патша» деп тағайындады, бұл атақ Марконың баласыз Уроштан кейін Сербия тағына отыру мүмкіндігін білдірді. 1371 жылдың 26 қыркүйегінде Вукашин қаза тауып, оның әскері Марица шайқасында жеңіліске ұшырады. Екі айдан кейін патша Урош қайтыс болды. Бұл Марконы Сербия жерінің ресми патшасы етті, бірақ орталық биліктен тәуелсіз болған серб ақсүйектері оны жоғарғы билеуші ретінде мойындауға мүдделілік танытпады. 1371 жылдан кейін ол Осман вассалына айналды, ал 1377 жылға қарай Вукашиннен мұраға алған территориясының көп бөлігі басқа ақсүйектерге өтті. Шындығында, Марко патша Македонияның батысындағы салыстырмалы түрде шағын аумақты басқарған аймақтық билеушіге айналды. Ол Скопье маңындағы Сент-Димитрий монастырының (әдетте Марко монастыры деп аталады) құрылысын қаржылады, ол 1376 жылы аяқталды. Кейіннен Марко Осман вассалы болды және 1395 жылдың 17 мамырында Ровин шайқасында валахтарға қарсы шайқаста қаза тапты. Тарихи маңызы шамалы болғанымен, Марко Оңтүстік славян халық ауыз әдебиетіндегі маңызды тұлғаға айналды. Ол сербтер, македониялықтар және болгарлар үшін ұлттық батыр ретінде құрметтеледі, Балқан халықтарының фольклорында ол әлсіздердің қорғаушысы, әділетсіздікке қарсы күрескен және Осман шапқыншылығы кезінде түріктермен күрескен батыр ретінде еске алынады.
Marko Mrnjavčević (, ; c. 1335 – 17 May 1395) was the de jure Serbian king from 1371 to 1395, while he was the de facto ruler of territory in western Macedonia centered on the town of Prilep. He is known as Prince Marko (; , Kraljević Marko, ) and King Marko (; ; ) in South Slavic oral tradition, in which he has become a major character during the period of Ottoman rule over the Balkans. Marko's father, King Vukašin, was co ruler with Serbian Tsar Stefan Uroš V, whose reign was characterised by weakening central authority and the gradual disintegration of the Serbian Empire. Vukašin's holdings included lands in north western Macedonia and Kosovo. In 1370 or 1371, he crowned Marko "young king"; this title included the possibility that Marko would succeed the childless Uroš on the Serbian throne. On 26 September 1371, Vukašin was killed and his forces defeated in the Battle of Maritsa. About two months later, Tsar Uroš died. This formally made Marko the king of the Serbian land; however, Serbian noblemen, who had become effectively independent from the central authority, did not even consider to recognise him as their supreme ruler. Sometime after 1371, he became an Ottoman vassal; by 1377, significant portions of the territory he inherited from Vukašin were seized by other noblemen. King Marko, in reality, came to be a regional lord who ruled over a relatively small territory in western Macedonia. He funded the construction of the Monastery of Saint Demetrius near Skopje (better known as Marko's Monastery), which was completed in 1376. Later, Marko became an Ottoman vassal and died on 17 May 1395, fighting against the Wallachians in the Battle of Rovine. Although a ruler of modest historical significance, Marko became a major character in South Slavic oral tradition. He is venerated as a national hero by the Serbs, Macedonians and Bulgarians, remembered in Balkan folklore as a fearless and powerful protector of the weak, who fought against injustice and confronted the Turks during the Ottoman occupation.
1371 жылға дейін
Марко 1335 жылы Вукашин Мрнявчевич пен оның әйелі Аленаның тұңғыш ұлы ретінде дүниеге келді. "Мрнявчевич" тегі 17 ғасырдагы Рагуса тарихшысы Мавро Орбиннің Zachlumia (қазіргі Герцеговина мен Оңтүстік Далмация) аймағынан шыққан кіші дворян Мрнява туралы сипаттамасынан туындаған. Орбиннің сөзіне сүйенсек, Мрняваның ұлдары 1326 жылы Захлумия Сербиядан Боснияға қосылғаннан кейін, Батыс Босниядағы Ливно қаласында дүниеге келген болуы мүмкін. Мрнявчевичтер отбасы кейіннен Сербия императоры (царь) Стефан Душанды, басқа Заклюмдік дворяндар сияқты, Боснияға басып кіруге дайындалуында қолдаған болуы мүмкін. Бұл дайындықтар, Сербияның 1334 жылы Византиядан Македонияның бір бөлігін алған кезге дейін екі жыл бұрын басталған болуы мүмкін. 1355 жылы Стефан Душан 47 жасында инсульттан кенеттен қайтыс болды. Душанның орнын 19 жасар ұлы Урош иеленді, ол Марко Мрнявчевичті сенімді адам деп санады. Жаңа император оны 1361 жылдың шілде айының соңында империя мен Рагуса Республикасы арасындағы бейбіт келісімдерді жүргізу үшін Рагусаға (қазіргі Дубровник, Хорватия) жіберген елшіліктің басшысы етіп тағайындады. Бейбіт келісімге қол жеткізілмесе де, Марко Рагусалықтардың тұтқындауындағы Призрен қаласының серб саудагерлерін босату бойынша келіссөздер жүргізіп, отбасының қалада сақталған күмісін алуға рұқсат алды. Бұл елшілік туралы Рагуса құжатындағы мәлімет Марко Мрнявчевич туралы ең алғашқы және даусыз айғақ болып табылады. 1356 жылы Македонияның Тиквеш аймағындағы шіркеу қабырғасына жазылған жазуда Никола мен Марко осы аймақтың губернаторлары ретінде көрсетілген, бірақ бұл Марконың кім екені әлі де даулы. Душанның өлімінен кейін Сербия империясында сепаратистік қозғалыс күшейді. 1357 жылға қарай Эпир, Фессалия және Оңтүстік Албаниядағы аумақтар бөлініп шықты. Дегенмен, мемлекеттің негізгі бөлігі (Батыс аймақтары, Зета және Травуния, Жоғарғы Дрина аңғары; Орталық Сербия аймақтары; және Македония) император Урошқа адал болды. Бірақ, тіпті серб аймақтарында да жергілікті дворяндар Урош билігінен тәуелсіздікке ұмтылды. Урош әлсіз болды және осы сепаратистік тенденцияларға қарсы тұра алмады, өзінің мемлекетіндегі әлсіз билеушіге айналды. Серб әміршілері де аумақ пен ықпал үшін бірін-бірімен күресті. Вукашин Мрнявчевич шебер саясаткер болды және біртіндеп империядағы басты рөлді иеленді. 1365 жылдың тамызында немесе қыркүйегінде Урош оны патша етіп, өзінің серігі ретінде тағайындады. 1370 жылға қарай Марконың мұрагерлік мүмкіндігі арта түсті, өйткені Вукашин өзінің иеліктерін Прилептен Македонияға, Косово және Метохияға дейін кеңейтіп, Призрен, Приштина, Ново-Брдо, Скопье және Охрид қалаларын бағындырды. 1370 жылдың соңында немесе 1371 жылдың басында Вукашин Марконы "Жас патша" деп жариялады, бұл Сербия патшаларының мұрагерлеріне таққа отыру үшін берілетін атақ. Урош баласыз болғандықтан, Марко оның мұрагері болуы мүмкін, осылайша серб патшаларының жаңа – Вукашин – әулетін бастады. Бірақ 1370 жылы сәуірде папа Урбан V Твертке хат жіберіп, католик әйелді "Сербия патшасының ұлы, схизматик" (filio magnifici viri Regis Rascie scismatico) қызына үйленуден тыйым салды. "Христиандық сенімге қарсы жасалған қылмыс" туралы ескертулер айтылды, нәтижесінде неке орын алмады. 1371 жылдың көктемінде Марко империяның батысындағы ірі билеуші Никола Алтомановичке қарсы жорыққа дайындыққа қатысты. Бұл жорықты патша Вукашин және Зета билеушісі Джурад I Бальшич (патшаның қызы Оливераға үйленген) бірлесіп жоспарлады. Сол жылдың шілдесінде Вукашин мен Марко өз әскерлерімен Балшичтің аумағындағы Скутари қаласының сыртында орналасты, Алтомановичтің жерінде Оногоштке шабуыл жасауға дайын болды. Бірақ шабуыл болған жоқ, өйткені Османдықтар деспот Йован Углешаның (Серрес билеушісі және Вукашиннің кіші інісі, Шығыс Македонияда билік еткен) жеріне қауіп төндірді, ал Мрнявчевич күштері тез шығысқа бағытталды. Вукашин мен Йован Углешаның денелері ешқашан табылған жоқ. Қазіргі Грекияның шығысындағы Орменио ауылының жанындағы шайқас орны түрік тілінде Sırp Sındığı ("серб жеңілісі") деп аталады. Марица шайқасы аймақ үшін ауқымды салдарға ие болды, өйткені ол Балқанды түріктерге ашты.
Marko was born about 1335 as the first son of Vukašin Mrnjavčević and his wife Alena. The patronymic "Mrnjavčević" derives from Mrnjava, described by 17th century Ragusan historian Mavro Orbin as a minor nobleman from Zachlumia (in present day Herzegovina and southern Dalmatia). According to Orbin, Mrnjava's sons were born in Livno in western Bosnia, where he may have moved after Zachlumia was annexed from Serbia by Bosnia in 1326. The Mrnjavčević family may have later supported Serbian Emperor (tsar) Stefan Dušan in his preparations to invade Bosnia as did other Zachlumian nobles, and, fearing punishment, emigrated to the Serbian Empire before the war started. These preparations possibly began two years ahead of the invasion, which was acquired by Serbia from Byzantium in 1334 with other parts of Macedonia. In 1355, at about age 47, Stefan Dušan died suddenly of a stroke. Dušan was succeeded by his 19 year old son Uroš, who apparently regarded Marko Mrnjavčević as a man of trust. The new Emperor appointed him the head of the embassy he sent to Ragusa (now Dubrovnik, Croatia) at the end of July 1361 to negotiate peace between the empire and the Ragusan Republic after hostilities earlier that year. Although peace was not reached, Marko successfully negotiated the release of Serbian merchants from Prizren who were detained by the Ragusans and was permitted to withdraw silver deposited in the city by his family. The account of that embassy in a Ragusan document contains the earliest known, undisputed reference to Marko Mrnjavčević. An inscription written in 1356 on a wall of a church in the Macedonian region of Tikveš, mentions a Nikola and a Marko as governors in that region, but the identity of this Marko is disputed. Dušan's death was followed by the stirring of separatist activity in the Serbian Empire. The south western territories, including Epirus, Thessaly, and lands in southern Albania, seceded by 1357. However, the core of the state (the western lands, including Zeta and Travunia with the upper Drina Valley; the central Serbian lands; and Macedonia), remained loyal to Emperor Uroš. Nevertheless, local noblemen asserted more and more independence from Uroš' authority even in the part of the state that remained Serbian. Uroš was weak and unable to counteract these separatist tendencies, becoming an inferior power in his own domain. Serbian lords also fought each other for territory and influence. Vukašin Mrnjavčević was a skilful politician, and gradually assumed the main role in the empire. In August or September 1365 Uroš crowned him king, making him his co ruler. By 1370, Marko's potential patrimony increased as Vukašin expanded his personal holdings from Prilep further into Macedonia, Kosovo and Metohija, acquiring Prizren, Pristina, Novo Brdo, Skopje and Ohrid. In late 1370 or early 1371, Vukašin crowned Marko "Young King", a title given to heirs presumptive of Serbian kings to secure their position as successors to the throne. Since Uroš was childless, Marko could thus become his successor, beginning a new—Vukašin—dynasty of Serbian sovereigns, The ban and his mother approved of Vukašin's idea to join the Šubić princess and Marko, and the wedding was imminent. However, in April 1370 Pope Urban V sent Tvrtko a letter forbidding him to give the Catholic lady in marriage to the "son of His Magnificence, the King of Serbia, a schismatic" (filio magnifici viri Regis Rascie scismatico). of the impending "offence to the Christian faith", and the marriage did not occur. During the spring of 1371, Marko participated in the preparations for a campaign against Nikola Altomanović, the major lord in the west of the Empire. The campaign was planned jointly by King Vukašin and Đurađ I Balšić, lord of Zeta (who was married to Olivera, the king's daughter). In July of that year Vukašin and Marko camped with their army outside Scutari, on Balšić's territory, ready to make an incursion towards Onogošt in Altomanović's land. The attack never took place, since the Ottomans threatened the land of Despot Jovan Uglješa (lord of Serres and Vukašin's younger brother, who ruled in eastern Macedonia) and the Mrnjavčević forces were quickly directed eastward. the bodies of Vukašin and Jovan Uglješa were never found. The battle site, near the village of Ormenio in present day eastern Greece, has ever since been called as Sırp Sındığı ("Serbian rout") in Turkish. The Battle of Maritsa had far reaching consequences for the region, since it opened the Balkans to the Turks.
1371 жылдан кейін
Әкесі қайтыс болғаннан кейін "жас патша" Марко патша болып, император Урошпен бірге билік құрды. Неманич әулеті көп ұзамай, 1371 жылдың 2 (немесе 4) желтоқсанында Урош қайтыс болған кезде және Марко Сербияның ресми билеушісі болды. Серб иелері оны мойындамады, 1377 жылы Вук Бранкович Скопьеге ие болды, албандық магнаты Андреа Гропа Охридте дербес болып кетті; алайда, ол Марконың вассалы болып қала берді. Марконың қолында қалған жалғыз маңызды қала - Прилеп, оның әкесі осы қаладан көтерілген. Марко патша Македонияның батысындағы салыстырмалы түрде кішкентай аумақты басқарды, солтүстікте Шар таулары мен Скопьемен шектеседі; шығыста Вардар және Црна Река өзендерімен, ал батыста Охридпен шектеседі. Оның аумағының оңтүстік шекарасы белгісіз. Марко Осман империясының вассалы болғаны белгісіз, бірақ бұл Марица шайқасынан кейін болған жоқ. Бір кезде Марко Еленадан ажырасып, Гргюр есімді адамның әйелі Тодорамен бірге тұрды, ал Елена Вериядағы әкесіне қайта оралды. Марко кейіннен Еленамен қайта табысуға тырысты, бірақ Тодораны қайын атасына жіберуге мәжбүр болды. Марконың жері оңтүстікте Хлапенмен шектесетіндіктен, татуласу саяси мақсатта болған болуы мүмкін. Құдайға мақтау болсын, мәңгі және мәңгіге, әмен, әмен, әмен! Бұл кітап Поречеде, Калугерек деген ауылда, тақуа Марко патшаның кезінде жазылған, ол Тодораны, Гргюрдің әйелін Хлапенге тапсырып, Хлапеннің қызы Еленаны қайтарып алғанда. Марконың бекінісі қазіргі Прилептің солтүстігіндегі төбеде орналасқан; оның ішінара сақталған қалдықтары Маркови Кули ("Марконың мұнаралары") деп аталады. Бекіністің астында ортағасырлық Прилептің орны болған Варош ауылы орналасқан. Ауылда Марко мен Вукашин жаңғыртқан Архангел Михаил монастыры бар, олардың суреттері монастырь шіркеуінің қабырғаларында сақталған. Марконың монастыры деп белгілі болған Дмитрийдің монастыры Маркова Сушица ауылында (Скопье маңында) орналасқан және 1345-1376 (немесе 1377) жылдары салынған. Корольдер Марко мен Вукашин, оның құрылтайшылары, монастырь шіркеуінің оңтүстік кіреберісінде бейнеленген. Оның күміс монеталарының салмағы 1,11 грамм болатын және үш түрлі болып шығарылған. Олардың екеуінің бетінде бес жолды мәтін бар: ("Христос Құдайда, тақуа патша Марко"). Біріншісінде Мәсіх тақта отырғаны, ал екіншісінде мандорлаға отырғаны бейнеленген. Үшінші түрінде реверсінде Мәсіх мандорлаға отырғаны көрсетілген; аверсінде төрт жолды мәтін ("Тақуа патша Марко") жазылған. Марконың шамамен 150 монетасы нумизматикалық жинақтарда сақталған. Өзін барлық сербтердің автократы деп атағанмен, ол барлық серб жерлерін өз билігіне біріктіруге жеткілікті күшті болған жоқ. Балшич және Мрнявчевич отбасылары, Константин Драгаш (анасы Неманичтен), Вук Бранкович және Радослав Хлапен өз аймақтарын басқаруды жалғастырды. 1389 жылдың 15 маусымында князь Лазар, Вук Бранкович және Твертконың асыл адамы Влатко Вукович басшылығымен серб әскерлері Осман әскерімен кездесті. Екі әскердің басым бөлігі жойылды, Лазар мен Мурад қаза тапқаннан кейін шайқастың нәтижесі белгісіз болды. Бұл шайқастың салдарынан сербтердің өз жерлерін қорғауға жеткілікті күші болмады, ал Осман империясының шығысында көптеген әскерлер болды. Бұрын Осман империясының вассалы болмаған серб княздықтары келесі бірнеше жылда оларға айналды. Марко олардың қатарында болмағанымен, оның інілері Андриаш пен Дмитрий Осман империясының билігінен бас тартты. Олар Венгрия Корольдігіне көшіп барып, король Зигизмундтың қызметіне кірісті. Олар Рагуза арқылы жолға шығып, марқұм әкесі сақтаған күмістің үштен екісін алып, қалған үштен бірін Маркоға қалдырады. Андриаш пен Дмитрий Венгрияға көшіп барған алғашқы серб дворяндары болғанымен, сербтердің солтүстікке көшіп кетуі Осман империясы кезінде де жалғасты. Османдықтар жағында үш серб вассалы соғысты: король Марко, лорд Константин Драгаш және деспот Стефан Лазаревич (принц Лазардың ұлы және мұрагері). 1395 жылдың 17 мамырында Ровин шайқасында валахтар жеңіске жетті; Марко мен Драгаш қаза тапты. Олардың өлімінен кейін Осман империясы олардың жерлерін алып, оларды Кюстендилге орталықтандырылған Осман провинциясына біріктірді. Хроникада Марко мен Драгаштың шайқаста қаза тапқаны айтылады. Марконың Ровин шайқасында қаза тапқанын атап өтетін тағы бір ортағасырлық дереккөз - Дечани хроникасы.
When his father died, "young king" Marko became king and co ruler with Emperor Uroš. The Nemanjić dynasty ended soon afterwards, when Uroš died on 2 (or 4) December 1371 and Marko became the formal sovereign of Serbia. Serbian lords, however, did not recognise him, By 1377, Vuk Branković acquired Skopje, and Albanian magnate Andrea Gropa became virtually independent in Ohrid; however, he may have remained a vassal to Marko as he had been to Vukašin. The only sizable town kept by Marko was Prilep, from which his father rose. King Marko became a petty prince ruling a relatively small territory in western Macedonia, bordered in the north by the Šar mountains and Skopje; in the east by the Vardar and the Crna Reka rivers, and in the west by Ohrid. The southern limits of his territory are uncertain. When Marko became an Ottoman vassal is uncertain, but it was probably not immediately after the Battle of Maritsa. At some point, Marko separated from Jelena and lived with Todora, the wife of a man named Grgur, and Jelena returned to her father in Veria. Marko later sought to reconcile with Jelena but he had to send Todora to his father in law. Since Marko's land was bordered on the south by Hlapen's, the reconciliation may have been political. Glory to God the Finisher for ever and ever, amen, amen, amen. This book was written in Porečje, in the village called Kalugerec, in the days of the pious King Marko, when he handed over Todora the wife of Grgur to Hlapen, and took back his first wedded wife Jelena, Hlapen's daughter. Marko's fortress was on a hill north of present day Prilep; its partially preserved remains are known as Markovi Kuli ("Marko's towers"). Beneath the fortress is the village of Varoš, site of the medieval Prilep. The village contains the Monastery of Archangel Michael, renovated by Marko and Vukašin, whose portraits are on the walls of the monastery's church. The Monastery of St. Demetrius, popularly known as Marko's Monastery, is in the village of Markova Sušica (near Skopje) and was built from c. 1345 to 1376 (or 1377). Kings Marko and Vukašin, its ktetors, are depicted over the south entrance of the monastery church. His silver coins weighed 1.11 grams, and were produced in three types. In two of them, the obverse contained a five line text: ("In the Christ God, the pious King Marko"). In the first type, the reverse depicted Christ seated on a throne; in the second, Christ was seated on a mandorla. In the third type, the reverse depicted Christ on a mandorla; the obverse contained the four line text ("Pious King Marko"), About 150 of Marko's coins survive in numismatic collections. Although he called himself Autokrator of all the Serbs , he was not strong enough to unite all Serbian lands under his authority. The Balšić and Mrnjavčević families, Konstantin Dragaš (maternally a Nemanjić), Vuk Branković and Radoslav Hlapen continued ruling their respective regions. On 15 June 1389, Serbian forces led by Prince Lazar, Vuk Branković, and Tvrtko's nobleman Vlatko Vuković of Zachlumia, confronted the Ottoman army led by Sultan Murad I at the Battle of Kosovo, the best known battle in medieval Serbian history. With the bulk of both armies wiped out and Lazar and Murad killed, the outcome of the battle was inconclusive. In its aftermath the Serbs had insufficient manpower to defend their lands, while the Ottomans had many more troops in the east. Serbian principalities which were not already Ottoman vassals became such over the next few years. Although Marko was not among them, his younger brothers Andrijaš and Dmitar refused to remain under Ottoman dominance. They emigrated to the Kingdom of Hungary, entering the service of King Sigismund. They travelled via Ragusa, where they withdrew two thirds of their late father's store of of silver, leaving the remaining third for Marko. Although Andrijaš and Dmitar were the first Serbian nobles to emigrate to Hungary, the Serbian northward migration would continue throughout the Ottoman occupation. Three Serbian vassals fought on the Ottoman side: King Marko, Lord Konstantin Dragaš, and Despot Stefan Lazarević (son and heir of Prince Lazar). The Battle of Rovine, on 17 May 1395, was won by the Wallachians; Marko and Dragaš were killed. After their deaths the Ottomans annexed their lands, combining them into an Ottoman province centred in Kyustendil. The chronicle goes on to state that Marko and Dragaš were killed in the battle. Another medieval source that mentions Marko's death at the Battle of Rovine is the Dečani Chronicle.
Болгария мен Солтүстік Македонияның эпикалық поэзиясы
"Крали Марко" ғасырлар бойы болгар (жалпы алғанда, шығыс оңтүстік славян) фольклорындағы ең танымал кейіпкерлердің бірі болып келді. Марко туралы осы эпикалық әңгімелер қазіргі Солтүстік Македониядан бастау алғандықтан, македониялықтардың этникалық мұрасының да маңызды бөлігі болып табылады. Жергілікті аңыз бойынша, Марконың анасы – болгар воеводасы Момчилдің (Родоп тауларында билік еткен) қарындасы Евросия болған. Марко дүниеге келген кезде үш наречница (ертегі сиқыршысы) пайда болып, ол батыр болатынын және әкесін (патша Вукашин) алмастыратынын болжады. Мұны естіген патша баласын құтқару үшін себетке салып, өзенге тастап жіберді. Вила атты самадива Марконы тауып алып, тәрбиеледі, оның асыраушы анасы болды. Марко самадиваның сүтін ішкендіктен, оған табиғаттан тыс күш-қуат келді және ол түріктерге қарсы болгар азаттық күрескеріне айналды. Оның Шарколия ("дақты") деген қанатты жаныбары және самадива Гюра деген әпкесі бар. Болгар аңыздарында ежелгі мифология мен сенімдердің фрагменттері кездеседі, бірақ Марко эпосы 14-18 ғасырларда қалыптасқан. Болгар эпостық әндерінің ішінде Крали Марко туралы әндер жиі кездеседі және маңызды орынға ие. Марко туралы әңгімелерді жинаған болгар фольклоршыларының қатарында педагог Трайко Китанчев (Батыс Македонияның Ресен аймағында) және Прилептен Марко Чепенков (аймақ бойынша) бар.
"Krali Marko" has been one of the most popular characters in Bulgarian (more generally Eastern South Slavic) folklore for centuries. These epic tales of Marko seem to originate from the present day North Macedonia, therefore also being an important part of the ethnic heritage of Macedonians. According to local legend Marko's mother was Evrosiya (Евросия), sister of the Bulgarian voivoda Momchil (who ruled territory in the Rhodope Mountains). At Marko's birth three narecnitsi (fairy sorceresses) appeared, predicting that he would be a hero and replace his father (King Vukašin). When the king heard this, he threw his son into the river in a basket to get rid of him. A samodiva named Vila found Marko and brought him up, becoming his foster mother. Because Marko drank the samodivas milk, he acquired supernatural powers and became a Bulgarian freedom fighter against the Turks. He has a winged horse named Sharkolia ("dappled") and a stepsister, the samodiva Gyura. Bulgarian legends incorporate fragments of pagan mythology and beliefs, although the Marko epic was created as late as the 14–18th centuries. Among Bulgarian epic songs, songs about Krali Marko are common and pivotal. Bulgarian folklorists who collected stories about Marko included educator Trayko Kitanchev (in the Resen region of western Macedonia) and Marko Cepenkov of Prilep (throughout the region).
Аңыз бойынша
Оңтүстік славян жырларындағы Kraljević Marko немесе Krali Marko, негізінен тарихи Marko Mrnjavčević-тен гөрі көне мифтерге негізделген. Ол халық поэзиясынан аңыз ретінде ерекшеленеді; кейбір аймақтарда ол дөңгелектердің үстімен басып, басы бұлттарға тиетін алып ретінде көзге елестетеді. Ол Құдайға жерді пішіндіруге көмектескен және Демир Капиядағы ("Темір қақпа") шатқалды қылышының бір соққысымен жасаған делінеді. Бұл Македонияның Битола, Мариво және Тиквеш аймақтарын жапқан теңізді құрғатып, оларды тұруға жарамды еткен. Жер пішіндіргеннен кейін, Марко мақтанышпен күшін көрсетті. Құдай одан күшін алып, жолға жердей салмақты қап қалдырды; Марко оны көтеруге тырысқанда күшін жоғалтып, қарапайым адамға айналды. Ол сондай-ақ өзі жасаған немесе есте қалған іс жасаған төбелер, шатқалдар, жартастар, үңгірлер, өзендер, бұлақтар және тоғайлар сияқты географиялық нысандармен байланысты болды. Көбінесе олар оның атымен аталады, және батыстағы Истриядан шығыстағы Болгарияға дейін оның есімінен туындаған көптеген топонимдер бар. Болгар және македондық жырларда Марконың оған тең күшті қарындасы болған, ол онымен бірге тас лақтыруға жарысқан. Македондық аңыз бойынша, Марко виланың кеңесімен таудан ауру жылқыны ұстап алып, оны емдеген. Жылқының терісіндегі қабықшалардың орнында ақ түк өсіп, ол алабозға айналды. 1838 жылы Будада және Арадта Челестин Пергедің "Принц Марко – Ұлы серб батыры" атты венгр драмасы қойылды. Бұл тақырыпқа арналған монографияда 87 автордың есімі тізілген. Оның ең көне бейнелері – 14 ғасырға жататын Марко монастыры мен Прилептегі фрескалар. Марконың 18 ғасырға жататын суреті Боснияның шығысындағы Чайничедегі серб православие шіркеуіне тиесілі ортағасырлық пергамент қолжазбасында табылды. Сурет қарапайым, Марконы қасиетті тұлға ретінде бейнелеуде бірегей және стеччи рельефтерін еске түсіреді. Вук Караджич өзінің 18 ғасырдың соңындағы балалық шағында Марконың арқасында өгіз көтеріп жүрген суретін көргенін жазды. Фердо Кикерец және Джура Якшич. Мирко Рачки, Урош Предич және Пая Йованович. Заманауи суретшілердің қатарында Марконы бейнелеген Александр Кей, Александр Класс, Зуко Джамхур, Васа Поморишак және Бане Керак бар. Сондай-ақ, бірнеше суретшілер оның фрескаларына сүйене отырып, Марконың шынайы портретін жасауға тырысты.
South Slavic legends about Kraljević Marko or Krali Marko are primarily based on myths much older than the historical Marko Mrnjavčević. He differs in legend from the folk poems; in some areas he was imagined as a giant who walked stepping on hilltops, his head touching the clouds. He was said to have helped God shape the earth, and created the river gorge in Demir Kapija ("Iron Gate") with a stroke of his sabre. This drained the sea covering the regions of Bitola, Mariovo and Tikveš in Macedonia, making them habitable. After the earth was shaped, Marko arrogantly showed off his strength. God took it away by leaving a bag as heavy as the earth on a road; when Marko tried to lift it, he lost his strength and became an ordinary man. He was also connected with geographic features such as hills, glens, cliffs, caves, rivers, brooks and groves, which he created or at which he did something memorable. They were often named after him, and there are many toponyms—from Istria in the west to Bulgaria in the east—derived from his name. In Bulgarian and Macedonian stories, Marko had an equally strong sister who competed with him in throwing boulders. Macedonian legend has it that Marko, following a vilas advice, captured a sick horse on a mountain and cured him. Crusted patches on the horse's skin grew white hairs, and he became a piebald. was performed in Buda and in 1838, the Hungarian drama Prince Marko – Great Serbian Hero by Celesztin Pergő was staged in Arad. a monograph on the subject lists 87 authors. His oldest known depictions are 14th century frescoes from Marko's Monastery and Prilep. An 18th century drawing of Marko is found in the Čajniče Gospels, a medieval parchment manuscript belonging to a Serbian Orthodox church in Čajniče in eastern Bosnia. The drawing is simple, unique in depicting Marko as a saint and reminiscent of stećci reliefs. Vuk Karadžić wrote that during his late 18th century childhood he saw a painting of Marko carrying an ox on his back. Ferdo Kikerec and Đura Jakšić. Mirko Rački, Uroš Predić and Paja Jovanović. Modern illustrators with Marko as their subject include Alexander Key, Aleksandar Klas, Zuko Džumhur, Vasa Pomorišac and Bane Kerac. Also, several artists have tried to produce a realistic portrait of Marko based on his frescoes.
Түсініктемелер
"Mrnjavčević" тегі замандас дереккөздерде есімдер арасында кездеспейді, сондай-ақ бұл әулетке байланысты басқа да тегілер тіркелмеген. "Mrnjavčević" есімін атаушы ең көне дереккөз – 1563 және 1584 жылдар аралығында жазылған "Руварчев родослов" ("Руварак шежіресі"). Бұл есімнің шежіреге қандай да бір көне дереккөзден, әлде халық поэзиясы мен дәстүрінен енгізілгені белгісіз. XIX ғасырда орыс коллекционері Алексей Хлудов сатып алған бұл діни кітап қазір Ресей мемлекеттік тарихи мұражайында сақтаулы. "Деспотович" ("деспоттың ұлы") деген атау патша Вукашиннің кіші інісі, деспот Йован Углешаның ұлы Углешаға да ұқсас қолданылған.
The family name "Mrnjavčević" was not mentioned in contemporary sources, nor was any other surname associated with this family. The oldest known source mentioning the name "Mrnjavčević" is Ruvarčev rodoslov "The Genealogy of Ruvarac", written between 1563 and 1584. It is unknown whether it was introduced into the Genealogy from some older source, or from the folk poetry and tradition. This liturgical book, acquired in the 19th century by Russian collector Aleksey Khludov, is kept today in the State Historical Museum of Russia. The name Despotović ("despot's son") was applied in a similar way to Uglješa, the son of Despot Jovan Uglješa, King Vukašin's younger brother.