Кіріспе

Майонез (,/m//eɪ//ə/'/n//eɪ//z/), көбінесе "майо" ('/m//eɪ//oʊ/) деп аталатын, қалың, суық және кремообразды соус, көбінесе сэндвичтерге, гамбургерлерге, күрделі салаттарға және картоп фриге қолданылады. Ол сондай-ақ, тартар соусы, фри соусы, ремулад, сальса гольф, ранч соусы және руйль сияқты басқа да әртүрлі соустардың негізін құрайды. Майонез – май, жұмыртқа сарысы және сірке немесе лимон шырынынан тұратын эмульсия; қосымша хошқыштармен жасалған көптеген түрлері бар. Түсі ақтан ашық сарыға дейін, ал консистенциясы жеңіл кремнен қалың гельге дейін өзгереді. Жұмыртқаға аллергиясы бар, диеталық холестеринін деңгейін төмендеткісі келетін немесе вегетариандық өмір салтын ұстанатындар үшін жұмыртқасыз имитациялар да қол жетімді.

Тарих

Майонез – француз асханасының атауы, ол 1806 жылы алғаш рет пайда болған сияқты. Майонездің шығу тегіне қатысты уақыт өте келе айтылған гипотезалар көптеген және қайшылы болды. Дегенмен, көптеген гипотезалар соустың географиялық шығу тегін Махон, Испанияның Менорка қаласында деп санайды. Кейбір авторлар басқа теорияларды ретроспективті ойлап табу деп есептейді, соусты Францияның оңтүстік-батысында ойлап тапқандай етіп көрсетуге тырысады, бірақ оның шығу тегі Менорка портында болуы мүмкін. Эмиль Литтренің айтуынша, ол сол кезде британдықтар басып алған, кейін 1756 жылы герцог де Ришелье басып алған Испанияның Балеар аралдарындағы Менорканың астанасы Маоннан келген болуы мүмкін. Оның аспазы оған "махоннез" деп аталатын соусты ұсынған, ол тек екі ингредиенттен – жұмыртқа мен майдан – жасалған. Дегенмен, осы оқиғадан бұрын да бұл соус туралы айтылған, ал Францияда және Испанияда оған ұқсас соустардың бірнеше нұсқасы болған. Майонез соусының шығу тегі ежелгі ремулада соусына байланысты болуы мүмкін. Тағы бір гипотеза бойынша, майонез аиолиден шыққан. Бұл гипотеза француз картофелінің Испанияда пайда болғаны туралы ұқсас пікірге негізделген. Ремулад соусы ұзақ жылдар бойы белгілі болды және оның ыстық және суық түрлері болды. Екі жағдайда да негізгі ингредиенттер – май, сірке суы, тұз, шөптер, көбінесе каперс немесе анчоустар, содан кейін горчица; қысқасы, бұл байытылған винегрет еді. 18 ғасырдың басында Винсент Ла Шапель оны байланыстыру үшін ұн мен майдың қоспасы – рукс негізінде жасалған "velouté" қосу туралы ойға келді. 1742 жылы Франсуа Марин "Suite des Dons de Comus" еңбегінде "Бурре де Прованс" деп аталатын рецепт жариялады, онда сарымсақ тілімдері суда пісіріліп, тұз, бауырсақ, каперс және анчоустармен ұнтақталады, содан кейін маймен араластырылады. Бұл рецепт аиолиге жақын, бірақ жұмыртқа сарысы кейін пайда болады. 1750 жылы Валенсиялық монах Франсеск Роджер Гомила "Арт де ла Куина" ("Тамақ пісіру өнері") атты еңбегінде майонезге ұқсас соустың рецептін жариялады. Ол соусты "айоли бо" деп атады. Ол рецептің нақты сипаттамасын бермесе де, ол аралдағы барлық адамдарға белгілі болғанын көрсетеді, оны қолдану тәсілі, оны негіз ретінде қолданатын дайындамалар және онымен үйлесетін тағамдар көбінесе айолимен байланысты емес. Осыған ұқсас эмульсияланған соустардың, әдетте сарымсақ қосылған, рецепттері 14 ғасырға дейін датыланатын испандық рецепт кітаптарында кездеседі, онда оны каталон тілінде "all i oli" – "сарымсақ пен май" деп атайды. Бұл соус Арагон тажының бүкіл аймағында кеңінен тараған, өйткені Хуан де Алтамирас өзінің 1745 жылы жарық көрген "Nuevo Arte de Cocina" ("Тамақ пісірудің жаңа өнері") атты танымал кітабында оның рецептін келтіреді. 1756 жылдың 18 сәуірінде Ришелье герцогы Меноркаға басып кірді және Махон портын басып алды. Бір теорияға сәйкес, аиоли бо соусын кейін Ришелье герцогының аспазы қабылдады, ол Францияға оралғаннан кейін соусты француз сарайында танымал етті, оны "махоннез" деп атады. Ришелье герцогының соусты алғаш рет қалай татып көргені туралы бірнеше аңыз бар, соның ішінде ол Махондағы жергілікті мейрамханада тапқан, онда ол Махон қоршауы кезінде кешкі ас дайындауды сұраған, тіпті оны жылдам гарнир ретінде өзі ойлап тапқан деген де болжам бар. 1806 жылы Андре Виар "Le Cuisinier impérial" еңбегінде ремуладтың бұл рецептін жұмыртқа сарысымен алмастырды. Басқа рецепт бойынша, горчицасыз үнді ремулады, майды аздап қосу арқылы байланыстыру оңайлатылатынын көрсетеді. Бұл тұрақты суық эмульсияланған соустың алғашқы тіркелген айғағы. Сол кітапта ол майонез деп аталатын соусты да ұсынады (атаудың алғашқы тіркелген куәлігі), бірақ ол эмульсия емес, велют пен желеге байланысты соус. Тек 1815 жылы Антонин Карем жұмыртқа сарысымен эмульсияланған суық "магноанез" туралы айтады. "Майонез" сөзі ағылшын тілінде 1815 жылы тіркелген. Огюст Эскофье майонездің француздық аналық соустың суық соустардың бірі екенін жазды, мысалы, espagnole немесе velouté.

Этимология

Майонез атауының шығу тегі белгісіз, бірақ кейбір жазбалар оның 1800 жылдардың басында пайда болғанын көрсетеді, көптеген ұсыныстармен, кейде бір-біріне қайшы ұсыныстармен. Көптеген теориялардың бірі бойынша, ол Порт-Махон (каталон тілінде Мао) қаласының атымен аталыпты, ол өзінің негізін қалаушы Маго Барканың құрметіне аталған, Меноркадағы Ришелье 3-ші герцогінің 1756 жылы британдықтарға қарсы жеңісінің құрметіне, тіпті кейбір авторлар «махонез» деген атауды қолданады. Бірақ бұл атау осы оқиғадан кейін бірнеше онжылдықтар өткен соң ғана расталған. Алайда, бұл жазу да кейінірек расталған. Александр Бальтазар Лоран Гримод де Ла Рейньер, Наполеон тұсында сезімтал және әдемі гастрономиялық өмір салтымен танылған заңгер, «бұл сөз француз тіліне жатпайды» деген себеппен майонез атауын қабылдамады. Ол сондай-ақ Порт-Махон «жақсы тағамдарымен танымал емес» болғандықтан «махонез» атауын да қабылдамады, сондықтан ол «көптеген жаңашыл дәмділер мен Еуропадағы ең жақсы ветчинаны өндіретін» Байонна қаласының атымен «байонез» атауын ұсынды. Тағы бір гипотеза бойынша, атақты француз аспазы Мари Антуан Каремнің айтуынша, майонез «магнер» немесе «манер» етістігінен туындаған «магнонез» сөзінен шыққан, ал Проспер Монтанье «мойенайз» (немесе «мойеннайз») сөзінен, «мойеу» (немесе «мойен») сөзінен шыққан, ол ескі француз тілінде «жұмыртқа сарысы» дегенді білдіреді. Сондай-ақ, бұл сөзді «соғу» мағынасын беретін ескі «маiller» етістігімен байланыстыру ұсынылған. Жозеф Фавр өзінің естеліктерінде майонез сөзінің «магнонез» сөзінің өзгеруі екенін, ал Магнон (Лот-э-Гаронн) қаласынан келген аспаз оны Францияның оңтүстігінде танымал еткенін айтады. Ол бұл соусты «махонез», «байонез» және «майонез» деп атаған. Тілші және тарихшы Николас Лепреу ұсынған даулы гипотеза майонездің Майен аймағынан шыққандығын және «e» әрпінің уақыт өте келе «o» әрпіне ауысқан болуы мүмкін екенін болжайды: аңыз бойынша, Майен герцогы Арк шайқасының алдындағы күні ерекше соуспен дәмделген тауықтарды тым көп жеп, келесі күні аттан құлап, шайқасты ұтылған.

Көмекілер

Miracle Whip майонездің арзан имитациясы ретінде әзірленген. Ол майонездің заңды анықтамасына сай келмейтіндіктен, салат соусы ретінде сатылады. Жұмыртқасыз майонездің имитациялары вегандарға, сондай-ақ жұмыртқадан немесе холестеринден қашқындарға, немесе жұмыртқаға аллергиясы бар адамдарға қолжетімді. АҚШ-та бұл имитацияларды "майонез" деп белгілеуге рұқсат етілмейді, себебі майонездің анықтамасы жұмыртқаны талап етеді. Жұмыртқасыз имитациялардың көпшілігінде судағы май тамшыларын тұрақтандыру үшін эмульгатор ретінде соя немесе бұршақ протеині қолданылады. Солтүстік Америкадағы белгілі брендтерге Nasoya-ның Nayonaise, Vegenaise және Just Mayo, ал Ұлыбританияда Plamil Egg Free жатады.

Қолданылуы

Майонез бүкіл әлемде кеңінен қолданылады және көптеген басқа суытылған соустар мен салатқа арналған қосымшалардың негізі болып табылады. Мысалы, классикалық француз тағамындағы ремулад соусы – майонез, қыша, тұршы, каперс, петрушка, червиль, таррагон және мүмкін анчоустың эссенциясынан жасалған қоспа.

Чили

Чили әлемде жан басына шаққанда майонезді ең көп тұтынатын үшінші ел, ал Латын Америкасында бірінші орында тұр. Коммерциялық майонез 1980-ші жылдары кеңінен қолжетімді болды. Нарықтағы көптеген брендтер бұл көрсеткіштерден оңай асып түседі. Француз мәдениетіне тәуелді елдерде горчица да жиі қолданылатын ингредиент, ол қосымша эмульгатор қызметін атқарады.

Жапония

Жапон майонезі әдетте күріш сіркесімен жасалады, бұл оған дистилденген сіркеден жасалған майонезден өзгеше дәм береді. Салаттардан басқа, ол окономияки, такояки және якисоба сияқты тағамдармен де танымал, сондай-ақ кацу және караагеге қосымша беріледі. Көбінесе ол жұмсақ пластикалық бөтелкелерде сатылады. Оның консистенциясы батыстық коммерциялық майонезден қалың. Kewpie (Q. P.) – жапон майонезінің ең танымал бренді, Kewpie қуыршағының логотипімен жарнамаланады. Сірке – алма және құра сіркесінен тұратын құпия қоспа. Kewpie компаниясын 1925 жылы Точиро Накасима құрды, оның мақсаты – көкөністерді жеуді әлдеқайда қызықты ететін дәмдеуіш жасау еді.

Ресей

Майонез Ресейде өте танымал, онда ол күнбағыс майы мен соя майынан дайындалады. 2004 жылғы зерттеу көрсеткендей, Ресей Еуропада майонез кетшәптан көп сатылатын жалғыз нарық болып табылады. Ол Ресейдегі ең танымал салаттардың көпшілігінде, мысалы, Оливье салатында (орыс салаты деп те аталады), шолаққа кигізілген сельдь және тағы да көптеген салаттарда дәмдеуіш ретінде қолданылады. Басты брендтер – Calvé (Unilever өндірісі) және Sloboda (Efko өндірісі).

Америка Құрама Штаттары

Саудаға шығарылған, құтыларда сатылатын майонез 1907 жылы Филадельфияда Амелия Шлорер отбасылық азық-түлік дүкенінде салаттарға қолданылатын майонез рецептін сатумен басталды. Шлорер ханымның майонезі жергілікті тұтынушылардың арасында дереу сәттілікке ие болды және кейін Шлорер деликатес компаниясына айналды. Осы кезеңде Нью-Йорк қаласында, Германияның Ветшау қаласынан келген отбасы Ричард Хеллманның Колумбус даңғылындағы деликатесінде әйелінің үй рецептісімен дайындалған салаттарды ұсынды. Бұл қосымша тез танымал болды, сол себепті Хеллман оны май салмақтайтын "ағаш кемелерде" сата бастады. 1912 жылы миссис Хеллманның майонезі жаппай өндіріліп сатыла бастады және 1926 жылы "Хеллманның көк ленталы майонезі" деп тіркелді. Сан алуан корпоративтік өзгерістерден кейін, Хеллман қазіргі таңда Шығыс АҚШ-та, ал Батыс АҚШ-та "Best Foods" майонезі ретінде сатылуда. АҚШ-та майонезден жыл сайын шамамен 1,3 миллиард АҚШ долларына сауда жасалады.

Тамақ туралы ақпарат

Коммерциялық майонездің (майлылығы азайтылмаған) әдеттегі құрамында 80% өсімдік майы болады, көбінесе соя, рапс, күнбағыс немесе жүгері майы, өндіріс аймағына байланысты, бірақ арнайы өнімдерде кейде зәйтүн немесе авокадо майы қолданылады. Су шамамен 7-8% құрайды, ал жұмыртқа сарысы шамамен 6% құрайды. Кейбір рецептураларда бүтін жұмыртқа, тек сарысының орнына қолданылады. Қалған ингредиенттерге сірке су (4%), тұз (1%) және қант (1%) жатады. Майлылығы азайтылған майонезде майдың мөлшері әдетте 50%-ға дейін төмендесе, ал судың мөлшері 35%-ға дейін артады. Жұмыртқаның мөлшері 4%-ға, ал сірке суының мөлшері 3%-ға дейін азайтылады. Қант 1,5%-ға дейін, ал тұз 0,7%-ға дейін төмендетіледі. Вязкость (сіңімділік) арттыру, текстураны жақсарту және тұрақты эмульсияны қамтамасыз ету үшін қоюлағыштар немесе стабилизаторлар (4%) қосылады. Майонездегі қоректік заттардың мөлшері (>50% жеуге жарамды май, 9–11% тұз, су фазасындағы 7–10% қант) оны көптеген бұзылу тудыратын микроорганизмдер үшін қоректік ортаға айналдырады. pH 3,6–4,0 аралығында болуы және 0,925-тен төмен су активтілігі ашытқылардың, кейбір бактериялардың және көбелектердің өсуін шектейді. Saccharomyces тұқымдасының ашытқылары, Lactobacillus fructivorans және Zygosaccharomyces bailii майонездің бұзылуына жауапты түрлер болып табылады. Z. bailii тудырған бұзылудың белгілері – өнімнің қабаттануы және "ашытқы" иісі. Бір зерттеуге сәйкес, қапталған Bifidobacterium bifidum және B. infantis жасушаларын қосу майонездің микроорганизмдердің әсерінен бұзылмай 12 аптаға дейін сақталуын ұзартады.

Сальмонеллелер

Майонез, саудада өңделгені де, үйде жасалғаны да, бүкіл әлемде сальмонелламен байланысты ауруларға себеп болып келеді. Сальмонелланың көзі – шикі жұмыртқа екені анықталды. Өлім-жітіммен аяқталған бірнеше індет тіркелді, олардың ішінде бірнеше ірі жағдайлар болды. 1955 жылы Данияда болған індетте, үлкен асханада дайындалған ластанған майонезден 10 000 адам зардап шекті. Майонездің pH көрсеткіші 5,1 болса, сальмонелла бактериясының саны 180 000 CFU/г құрады. Екінші індет те Данияда орын алып, 41 адам жұқты, екі адам қаза тапты. Ластанған майонездің pH көрсеткіші 6,0 болды, ал сальмонелла бактериясының саны 6 миллион CFU/г-ға жетті. 1976 жылы Испанияға және одан бағыт алған төрт рейсте ауыр салмонеллез ошақтары тіркелді, нәтижесінде 500 адам ауырып, 6 адам қайтыс болды. 1984 жылы АҚШ-та Нью-Йорк қаласындағы ауруханада, ауруханада дайындалған майонезден 404 адам ауырып, тоғыз адам көз жұмды. Сальмонеллездің барлық жағдайларында басты себеп – майонездің жеткіліксіз қышқылдануы, pH көрсеткіші ұсынылған 4,1 жоғарғы шегінен асып кеткендігі, ал негізгі қышқылдандырушы зат ретінде сірке қышқылы қолданылған. Кейбір өндірушілер пастеризацияланған жұмыртқа қолданады, бұл тәуекелді азайтуға мүмкіндік береді.