Кіріспе

Шотландияның заңдық сақтау кітапханасы

Шотландияның Ұлттық кітапханасы (NLS; Leabharlann Nàiseanta na h Alba;) – елдің Ұлттық жинақтарының бірі. Бұл Ұлыбританиядағы ең ірі кітапханалардың бірі. Шотландияның Ұлттық кітапханасында көрмелер, іс-шаралар, семинарлар мен экскурсиялардан тұратын қоғамдық бағдарламамен қатар, келушілердің жинақтарға қол жеткізуіне мүмкіндік беретін оқу залдары бар. Ол Шотландияның заңдық сақтау кітапханасы болып табылады және Research Libraries UK (RLUK) мен Еуропалық зерттеу кітапханалары консорциумының (CERL) мүшесі. Кітапханада кітаптар, түсіндірмелі қолжазбалар мен алғашқы нұсқалар, пошта карточкалары, фотосуреттер және газеттер сияқты әртүрлі форматтағы 24 миллионнан астам зат сақталады. Кітапхана сонымен қатар 46 000-нан астам бейне және фильмдерден тұратын Шотландияның Қозғалыс Бейнелері Архивіне де үй иесі. Жинақтағы ерекше туындылар Гутенберг Киелі кітабының көшірмелері, Чарльз Дарвиннің «Түрлердің пайда болуы» еңбегінің қолжазбасын жіберген хаты, Шекспирдің бірінші фолиосы, Гленридделл қолжазбалары және Шотландияның Мэри патшайымы жазған соңғы хат. Бұл кітапханада шотланд гаэл тіліндегі материалдардың ең үлкен жинағы бар.

Ғимараттар

Кітапхананың негізгі қоғамдық ғимараты Эдинбург қаласының орталығында Джордж IV көпірінде, Ескі қала мен университет ауданының арасында орналасқан. Бұл ғимарат А санатында тіркелген. Мұнда жиі көрмелер өткізіледі, мысалы, «Солтүстік жарықтары: Шотландия ағартушылығы» (2019 жылдың 21 маусымы – 2020 жылдың 18 сәуірі), Шотландияның ағартушылыққа қосқан үлесін зерттейтін көрме, және «Мюриел Спарктың халықаралық стилі» (2017 жылдың 8 желтоқсаны – 2018 жылдың 13 мамыры), оның өмірі мен әдеби жетістіктерін тойлайтын көрме. Кітапхана кітап беруге арналмағандықтан, бұл ғимарат көпшіліктің оқу залдарындағы бастапқы материалдармен танысуына және кеңесуіне мүмкіндік беретін бірнеше орындардың бірі болып табылады. Джордж IV ғимаратында екі оқу залы және жазба емес материалдарды қарау үшін үшінші мультимедиялық бөлме бар:

Жалпы оқу залы – адамдар журналдар, газеттер және 1850 жылдан кейінгі жаңа кітаптар сияқты материалдарды пайдаланып зерттеу жүргізе алатын орын. Арнайы жинақтар оқу залы – жұртшылықтың сирек кітаптар мен қолжазбалар сияқты ескі және құнды материалдарға қол жеткізе алатын бөлмесі. Мультимедиялық бөлме – микроформалар мен фотосуреттер сияқты жазба емес материалдарды қарауға арналған кеңістік. 1980 жылдары тұрғын үй ауданында, қала орталығынан оңтүстік жақта, Каузуэйсайдте салынған тағы бір заманауи ғимарат бар. Бұл ғимарат карталар мен ғылым жинақтары сияқты мамандандырылған жинақтарды орналастыру және үлкен көлемде сақтау үшін салынған. Мұнда да бір оқу залы бар: Карталар оқу залы, келушілерге карталар, атластар, анықтамалықтар мен картографиялық кітаптарды қарауға арналған. Кітапхананың ең жаңа бөлімі – 2016 жылғы Глазгодағы Келвин Холл қоғамдық орталығы, ол кітапхананың цифрлық және қозғалыс жинақтарына, әсіресе Қозғалыс Бейнелері Архивіне қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Кітапхананың бас ғимаратындағыдай, мұнда да, бірақ кішірек ауқымда көрмелер ұйымдастырылады.

Джон Мюррей мұрағаты

Джон Мюррей мұрағаты – Шотландияның Ұлттық кітапханасының ең ірі жинақтарының бірі, онда бір миллионнан астам зат сақталған. Оған түрлі құжаттар, хаттар, қолжазбалар және іскерлік қағаздар кіреді, олардың барлығы британдық баспагер Джон Мюррей үйіне қатысты, ол Джейн Остин, Герман Мелвилл, Чарльз Дарвин және Лорд Байрон сияқты авторларды жариялауымен белгілі. Бұл жинаққа Смит, Эльдер және Компания мұрағаты, сондай-ақ Чарльз Эллиоттың құжаттары да кіреді. Кітапхана архивке үстеме материалдарды белгілі бір тәртіппен қабылдауды жалғастыруда.

Үндістан қағаздары

Индия қағаздарының жинағында 4200-нен астам том (40,000 жеке есеп) бар. Мұрағатқа британдық үстемдігімен байланысты есептер, фотосуреттер, үкіметтік хат алмасулар және түрлі басқа материалдар кіреді. Бұл жинақ сирек кездесетін және Ұлыбританиядағы осы сияқты ең ірі жинақ, тек Ұлыбритания кітапханасындағы Индия кеңсесінің мұрағатынан кейін ғана. Онда медицина, саяхат, өнер, адам құқықтары, әскери тарих және тағы да көптеген салаларға қатысты материалдар бар. Жиынның ірі бөлімдерінің бірі – «Британдық Үндістанның медициналық тарихы» цифрлық форматқа көшіріліп, онлайн режимінде қолжетімді. Жинақтың ең маңызды құжаттарының бірі – «Индияның есірткіш өсімдіктер жөніндегі комиссиясының» есебі.

Минто қағаздар

Минто қағаздары – 17 ғасырда негізделген британдық аристократтар әулеті Эллиоттар отбасына қатысты 2000-нан астам құжат. Бұл жинақ британдық саясат, шотланд тарихы және 19 ғасырдағы Канада, Италия және Британдық Үндістанның мәселелерін зерттеу үшін маңызды дереккөз болып табылады.

Патрик Ли Фермордың мұрағаты

Патрик Ли Фермор мұрағаты – британдық саяхат жазушысы, оқиға-оқиғаға толы саяхатшы және соғыс ардагері Патрик "Пэдди" Ли Ферморға қатысты әртүрлі материалдардың жиынтығы. Кітапхана бұл мұрағатты 2012 жылы Фермордың мұрагерлерінен Джон Р. Мюррей қайырымдылық қорының қаражатымен сатып алды. Жиынтықта 10 000-нан астам зат бар, олардың ішінде фотосуреттер, эскиздер, фильмдер, соғыс хабарламалары, кітаптар, қолжазбалар және беделхаттар бар.

Жылжымалы кескіндер архиві

46 000-нан астам жылжымалы бейнелерді (фильмдер, телебағдарламалар және қысқа бейнежазбалар) қамтитын "Қозғалыс суреттерінің мұрағаты" жинағы. Кітапхана бұл жинақты 2007 жылы "Шотландия экран мұрағаты" ретінде иеленді, бірақ 2015 жылы атауы өзгертілді. Жинақтың 2600-ден астам материалы онлайнға жүктелді және Келвин залында жұртшылыққа тегін қарауға қолжетімді.

Лорд Хоуптың тарихи мұрағаты

Лорд Хоуп 2014 жылдың қараша айында өзінің белсенді заңгерлік қызметі кезеңін қамтитын, соның ішінде пікірлерден тұратын заңдық және жеке құжаттарды табыс етті.

Бартоломей мұрағаты

Бартоломей мұрағаты – 1995 жылы шотланд картографы Джон Бартоломейдің (1890–1962) естелігіне арнап, Бартоломей отбасы кітапханаға сыйға тартқан маңызды карталар жинағы. Мұрағат Эдинбург қаласындағы карта өрнектеп жасаушылар, баспагерлер және баспагерлер – «Джон Бартоломей мен Ұлы» компаниясы туралы мәліметтер ұсынады. Бұл қоғамдық мекемедегі зерттеулер үшін қолжетімді ең толыққанды картографиялық мұрағаттардың бірі.

Қару-жарақ жинау жөніндегі кеңес

Кітапханада 18 ғасырда Якобыт кезеңінде үкімет әскерлері үшін Жауынгерлік қор (Board of Ordnance) дайындаған шамамен 375 әскери карта мен жоспар сақталған. Жиынтықта маршруттар, бекіністер және таулы аймақтардағы қалалардың карталары бар. Бұл жиынтықтағы заттар 1930 жылдары Басқарманың құрамынан шыққан мемлекеттік департамент тарапынан кітапханаға сыйға берілген.

Стивенсонның жинағы

Стивенсон жинағы – 19 және 20 ғасырлардағы қолжазба және басылып шығарылған карталар, суреттер мен Стивенсон отбасынан мұраға қалған құрылыс жоспарларының жинағы. Стивенсон отбасы – Шотландиялық инженерлік отбасы, олар маяқтар, портер және басқа да азаматтық инженерлік құрылыстарды салуға маманданған. Жинақ көбінесе олардың Ұлыбританиядағы жұмыстарын қамтиды, алайда Жапония мен Жаңа Зеландияға, сондай-ақ бірнеше басқа елдерге қатысты жұмыстар да бар.

Театрмен байланысты сатып алулар

Шотландияның Ұлттық кітапханасы (көбінесе) шотланд театрына қатысты материалдарды сақтайды, алайда көптеген маңызды туындылар әртүрлі жинақтарда тарап кеткен. Кітапханада сценарийлер мен қолжазбалар, шаруашылық құжаттар, декорациялар, театрландыру бағдарламалары және фотосуреттер сияқты театр материалдарының кең спектрі бар.

20 және 21 ғасырдың театры

Кітапханада ХХ және ХХІ ғасырлардағы театрға қатысты көптеген заттар сақталады. Оларға пьесалар мен жарияланбаған қолжазбалар, музыкалық зал және пантомима материалдары, плакаттар, хабарламалар мен бағдарламалар, рецензиялар мен жаңалықтар, театрлық труппалардың архивтері, сондай-ақ Эдинбург Фриндж фестивалі материалдары кіреді. Кез келген адам (және оларға кеңес беріледі) бұл заттарды кітапхананың бас ғимаратындағы Арнайы жинақтар оқу залында қарауға болады, онда сирек кітаптар, қолжазбалар мен ноталармен танысуға мүмкіндік бар. ХХ ғасыр театры бейнематериалдарда да жақсы көрсетілген және кітапхананың Бейне архивтерінде көпшілік назарына ұсынылады.

Шевиот, шер және қара, қара май

Шевиот, бұғы және қара, қара май – шотланд драматургі Джон Макграттың пьесасы. Пьеса Шотландияның Таулы аймағындағы экономикалық өзгерістер мен қанау тарихын, Таулы аймақтарды тастап кетуден бастап, пьесаның алғашқы қойылымы кезіндегі заманауи мұнай бумына дейін баяндайды. Шотланд суретшісі Джон Бёрн жасаған және суреттеген пьесаның декорациясы 1973 жылы жасалды және алып көлемді ашылмалы кітап нысанында. Кітапхана бұл жинақты 2009 жылы сатып алды, бірақ қазіргі уақытта ол V&A Dundee-ге жалға берілген және 2043 жылға дейін музейде NLS-пен жасалған 25 жылдық келісім бойынша көрмеге қойылған. Ашылғанда 4 метрден аса ұзындығы және 2 метрден аса биіктігі бар Шевиот декорациясы – Шотландия Ұлттық кітапханасының ең үлкен кітабы. Ол Бёрн салған 5 түрлі көріністен тұрады, олардың ішінде: Таулы аймақтың ландшафты, шаруа отбасының үйі, мак гүлдерімен жабылған соғыс ескерткіші және американдық индейлердің типиі. Декорация картоннан жасалған, бірақ NLS оны 3D форматында цифрландырды, сондықтан оны NLS веб-сайтындағы Cheviot 3D бөлімінде онлайн қарауға болады.

XX ғасырдан бұрынғы театр

Кітапханада ерте замана мен қайта жаңғыру дәуіріндегі ағылшын драмасының әртүрлі туындылары сақталған, олардың көп бөлігі Бут жинағында. Мұнда Уильям Шекспирдің "Жазғы түнгі арман", "Қызба жұлдыз", "Гамлет" және "Отелло" пьесаларының алғашқы басылымдарын кездестіруге болады. Бут жинағында Элизавета, Якоб және Каролина дәуірінің басқа да драматургтарының шығармалары бар, атап айтқанда Джордж Чапман, Томас Деккер (1604 жылғы "Айнылған Куртезанның" толық түрі де осы жинақта), Джон Лайли, Филип Массингер, Томас Миддлтон және Джон Вебстер.

18 ғасыр бұйымдары

Шотландияның алғашқы қоғамдық театры 1736 жылға дейін ашылмаса да, пьесалар мектептер, сарайлар және жергілікті фестивальдер сияқты басқа да орындарда қойылды. Шотландия Ұлттық кітапханасының қорында 1736 жылға дейін басылған бірнеше шотланд пьесаларының алғашқы басылымдары сақталған, олар осылай орындалған болуы мүмкін. NLS-де сонымен қатар шотланд ақыны Аллан Рамсейдің 1725 жылы жазылған «Жігіт шопан» пьесасының бірнеше алғашқы басылымы бар, ол балладалық операға айналып, шотланд сахнасының сүйікті туындысына айналды.

19 ғасыр бұйымдары

Кітапханада Эдинбург Корольдік театрының үлкен жинағы бар, ол 1807 жылдан 1851 жылға дейінгі қойылымдар мен шараларды жарнамалайды. Сондай-ақ кітапханада сэр Уолтер Скотттың романдарының сахналық адаптацияларының бірнеше нұсқасы сақталған. Бұдан басқа, Ұлттық кітапханада (NLS) заңгер және жазушы сэр Теодор Мартиннің кітаптары бар, олардың көп бөлігі оның әйелі, актриса Хелена Фауситқа қатысты. Уир жинағы – Шотландия Ұлттық кітапханасының театрға қатысты 19 ғасыр материалдарының ең ірі көздерінің бірі. Бұл жинақ – 500-ден астам 19 ғасырлық ойын билеттері, плакаттар, бағдарламалар, фотосуреттер және газет кесінділерінен тұратын мұрағат, ол 1970 жылы Кэтлин Вейрдің кітапханаға сыйлаған мүлігі, оны ол әкесінен, Джеймс Дж. Вейрден мұра еткен. Жинақтағы ең ерте жарнамалардың бірі 1829 жылдың 11 наурызындағы Роб Рой қойылымын жарнамалайды, онда Чарльз Маккей Бейли Николь Джарви рөлін ойнайды. XIX ғасырдың соңына қарай жасалған суретті плакаттар ерекше тартымды, оларда қойылымдардан көріністер немесе жетекші актерлер мен актрисалардың портреттері бейнеленген.

Тау-кен және полярлық коллекциялар

NLS таулар, альпинизм және полярлық аймақтарды зерттеу үшін маңызды орталыққа айналатын үш ірі жинақты алды. Кітапхананың альпинизм жинақтарының негізгі фокусы – тау шаруашылығы, алайда экология, жаяу серуен, өнер мен әдебиеттегі таулар және геологияға қатысты материалдар да олардың үлкен бөлігін құрайды. Жинақтарда Альпі және Гималай таулары ең көп жарылған, сондай-ақ Арктика мен Антарктиканың ашылуы мен зерттелуі де кеңінен қамтылған.

Грэхам Браунның коллекциясы

Грэхам Браунның коллекциясы 1961 жылы физиолог профессор Томас Грэхам Браунның өсиеті арқылы кітапханаға қосылды. Коллекцияда Альпі тауларына қатысты жазбалар, Арктиканы зерттеу туралы кітаптар, альпинистік журналдар, 250-ден астам баспасөз кесінділері, беделер, қолжазбалар және фотосуреттер бар, барлығы 20 000-нан астам затты құрайды. Коллекцияның көп бөлігі жеке заттардан тұрады: Браунның альпинистік күнделіктері, «Альпі журналының» редакторы қызметін атқарған кезеңіне қатысты құжаттар, хат алмасулары және оның 1957 жылғы «Мон Бланға алғашқы шағылысу» кітабы. Грэхам Браун коллекциясында 19 және 20 ғасырларға жататын көптеген карталар бар, олардың көпшілігі швейцариялық, француздық және итальяндық карталар. Олардың ең ертесі – 1783 жылғы Сардиния Корольдігінің картасы. Коллекцияға жаңа материалдар белгілі бір уақыт аралығында қосылып отырады.

Грэм Браун ғылыми-зерттеу стипендиясы

Грэм Браун ғылыми-зерттеу стипендиясы 2018 жылы құрылды және стипендиаттарға альпинизмнің кез келген саласын, оның ішінде әдебиетті, тарихты және қоршаған ортаны зерттеуге арналған үш айлық зерттеу кезеңін ұсынады. Шотландия Ұлттық кітапханасының алғашқы Грэм Браун зерттеушісі – суретші, фотограф және куратор Алекс Бойд FRSA болды. Ол Шотландиядағы таулардың мәдени және әдеби маңыздылығына ден қойды.

Ллойд коллекциясы

Ллойд мұрағаты негізінен Альп таулары туралы кітаптар мен журналдардан тұрады және оны Альпілік клубтың бұрынғы вице-президенті Роберт Уайли Ллойд мұра етіп қалдырған. Ллойд энтомологиямен және өнер жинаумен қызығушылық танытқан. Мұрағатта шамамен 2000 экземпляр бар, олардың көпшілігі ағылшын тілінде, ал 300-і француз тілінде, 100-ден астам неміс тілінде, 20-сы итальян тілінде және бірқатар еңбектер латын тілінде. Мұрағаттағы 1700 жылдың ортасынан бұрын жарық көрген кітаптар Швейцарияның тарихы мен топографиясына арналған, ал ғасырдың соңғы кезеңіндегі еңбектер елдің табиғи тарихы, географиясы және геологиясымен байланысты. Сондай-ақ, Ллойд коллекциясына Швейцария бойынша нұсқаулықтар мен Альпілік саяхаттардың суреттелген күнделіктері де кіреді.

Wordie жинағы

Wordie жинағы Арктика және Антарктиканы зерттеу жөніндегі еңбектерден тұрады және оны британдық саяхатшы және ғалым сэр Джеймс Манн Wordie құрастырған. Кітапхана 1959 жылы бұл жинақты алған, оның құрамында кітаптар, журналдар, брошюралар, карталар және хаттарды қоса алғанда, шамамен 5000 зат бар. Жинаққа ғылыми экспедициялардың техникалық есептері мен полярлық зерттеулердің нәтижелері ғана емес, сонымен қатар саяхаттар мен зерттеулер, кит аулау және халықтық әңгімелер туралы көпке таныс мақалалар да кіреді. Жинақтағы ең көне нұсқа – Пурхас өзінің саяхатының (1614) екінші басылымы.

Ресми басылымдар

Шотландияның Ұлттық кітапханасы 1710 жылғы авторлық құқық заңының нәтижесінде, сондай-ақ адвокаттар факультетінің кітапханасы мәртебесіне ие болғандықтан, кең көлемдегі ресми материалдар жинағына ие. Кітапханадағы ресми жарияланымдардың көп бөлігі Вестминстер Парламенті және Шотландия Парламенті сияқты Ұлыбританияның басқа да мемлекеттік органдарына қатысты құжаттардан тұрады, алайда NLS АҚШ және Ұлттар Достастығы сияқты шетелдерден де материалдар қабылдайды. "Индия құжаттары" – ресми жарияланымдардың маңызды жинағының көрнекті мысалы.

Шотландия Парламенті

Кітапханада Шотландия Парламентіне қатысты әртүрлі құжаттар мен басылымдар сақталады, соның ішінде 1235 жылғы ең алғашқы сақталған Парламент Актісінің мәжілістері де бар. 1925 жылғы Шотландия Ұлттық кітапханасы туралы заңға сәйкес, Парламенттің барлық Актілері Кітапханаға тапсырылады, ал жұртшылық Кітапхананың бас ғимаратындағы оқу залдарында осы материалдармен таныса алады. Кітапханада Шотландия Парламентінің түрлі іскерлік басылымдары да бар, олардың 2015 жылдың қыркүйегіне дейінгілері баспа түрінде Кітапханада физикалық түрде қарауға қолжетімді. 2015 жылдың қыркүйегінен кейін жарық көрген басылымдарды цифрлық форматта қарауға болады.

Ұлыбритания Парламенті

Кітапханада Ұлыбритания Парламентінің 19 ғасырдан бастап қазіргі күнге дейінгі жариялымдарының толық жинағы сақталған. Кітапхана Лордтар палатасының журналының көшірмелерін ұстап тұр, ол 1509 жылдан бері жарық көріп келеді және кітапхананың қазіргі кездегі ең көне жарияланып тұратын басылымы болып табылады. Журнал Лордтар палатасының мәжілістерін тіркеп сақтауға арналған. Кітапхана ProQuest компаниясымен және Лордтар палатасымен бірлесіп, Лордтар палатасына қатысты 3000 томдық материалды цифрлық форматқа аударды.

Америка Құрама Штаттары

1950 жылдан 1994 жылға дейін Конгресс кітапханасымен алмасу келісімі бойынша кітапхана АҚШ федералды үкіметінің ақпарат жинағын алды. Осы кезеңде кітапхана АҚШ-тың ресми басылымдарының ай сайынғы шығарылымының шамамен 10 пайызын алды. Жинақ әлі толыққан жоқ, және оның көп бөлігі каталогталмаған.