Уэльстің Ұлттық кітапханасы: Тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Аберистуит қаласындағы кітапхана, Уэльс

Уэльс Ұлттық кітапханасы (Llyfrgell Genedlaethol Cymru), Аберистуит қаласында орналасқан, Уэльстің ұлттық заңды сақтау кітапханасы және Уэльс үкіметінің қолдауындағы ұйымдардың бірі. Бұл Уэльстегі ең ірі кітапхана болып табылады, онда 6,5 миллионнан астам кітап пен мерзімді басылымдар, сондай-ақ Уэльстегі ең үлкен мұрағаттар, портреттер, карталар мен фотосуреттер жинағы сақталған. Кітапхана Уэльстің ұлттық қолжазбалар жинағына, Уэльстің Ұлттық Экран және Дыбыс мұрағатына және Уэльстегі суреттер мен топографиялық гравюралардың ең толық жинағына да үй иесі болып табылады. Ұлттық кітапхана Ұлыбританиядағы ең ірі зерттеу кітапханаларының бірі болып есептеледі және Research Libraries UK (RLUK) мен Еуропалық зерттеу кітапханалары консорциумының (CERL) мүшесі. Уэльс Ұлттық кітапханасының басты мақсаты – Уэльс пен уэльстік өмірге қатысты материалдарды жинап сақтау, сондай-ақ Уэльс халқының оқулары мен зерттеулері үшін пайдалы болатын ақпараттарды ұсыну. Уэльс тілі кітапхананың негізгі коммуникация құралы, бірақ кітапхана барлық қоғамдық қызметтерді уэльс және ағылшын тілдерінде ұсынуға тырысады.

Тарих

1873 жылы уэльс материалдарын жинап, Аберистуит университетінің колледжінде сақтау үшін комитет құрылды. 1905 жылы үкімет бюджетінде Ұлттық кітапхана мен Уэльстің Ұлттық мұражайын құруға қаржы бөлетінін уәде берді, ал Ұлтаралық кеңес екі мекеменің орналасқан жерін анықтау үшін комитет тағайындады. Кейін премьер-министр болған Дэвид Ллойд Джордж Аберистуитте Ұлттық кітапхана құруға қолдау көрсетті. Хартияда Уэльстің Ұлттық кітапханасы Аберистуиттен шығарылса, сэр Джон Уильямс сыйлаған қолжазбалар Университет колледжінің меншігіне өтетіні белгіленген. 2006 жылы жаңа Корольдік жарғы бекітілді. Уэльстің Ұлттық кітапханасына 1911 жылғы Авторлық құқық туралы заңға сәйкес заңды сақтау құқығы берілді. Бірақ бастапқыда кітапхана тек уэльс және кельт мәдениетіне қатысты материалдарды ғана талап ете алатын, ал қымбат немесе шектеулі таралымды басылымдарға шектеу қойылмады. 1987 жылы осы шектеулердің соңғысы алынып тасталды, соның нәтижесінде Уэльстің Ұлттық кітапханасының заңды сақтау құқығы Бодлеян кітапханасы, Кембридж университетінің кітапханасы, Дублин Тринити колледжінің кітапханасы және Шотландия Ұлттық кітапханасымен теңестірілді. Конгресс жіктеу жүйесін алғаш рет Ұлыбританиядағы кітапханалардың арасында 1913 жылы Уэльстің Ұлттық кітапханасы қолданды.

Ғимараттар

1911 жылғы 15 шілдеде король Георг V және королева Мэри Уэльстің Ұлттық кітапханасының іргетасын қалады. 1909 жылы ғимаратты жобалау конкурсында жеңімпаз болған архитектор Сидни Гринслейд жобалаған, Penglais Hill-ден тыс орналасқан Grogythan ғимараты 1915 жылдың тамызында пайдалануға дайын болды, бірақ коллекцияларды көшіру жұмысы 1 наурыз 1916 жылға дейін, Әзі Сент-Дэвид күніне дейін аяқталмады. Уэльстің Ұлттық кітапханасының аумағы (көгалдандыруы) да ІІ санатқа жатады және Уэльстің тарихи ландшафтының маңызды бөлігі саналады, көгалдандыру кітапхана ғимаратының жалпы сәулеттік дизайнын толықтырып, оның маңызды бөлігін құрайды. Кітапхананың жоғарғы қабаттары Портленд тасымен қапталған, ол төменгі қабаттағы Корнуолл гранитінен өзгеше. Соңғы жылдары ғимараттың алдыңғы бөлігіне көптеген өзгерістер енгізілді. Басылған кітаптарды оқуға арналған үлкен Солтүстік оқу залы "готикалық собордың пропорцияларына" ие, оның ұзындығы 175 фут, ені 47 фут және биіктігі 33 фут. Еденнен үш қабатқа дейін галереялар орналасқан. Аумақты тиімді пайдалану үшін аралық қабатты орнату мүмкіндігі екі рет қарастырылды. 2022 жылға дейін Оңтүстік оқу залы мұрағаттарды, қолжазбаларды, карталарды және басқа да баспа материалдарын қарау үшін пайдаланылды. Қазір онда Уэльстің телеарналарының архивінің Ұлттық клип орталығы орналасқан, ол 1920 жылдардан бастап Уэльстегі телехабар тарату тарихынан бастау алатын барлық ірі Уэльстік телеарналардың (BBC Wales, ITV Wales және S4C) бағдарламаларының архивін қамтиды. Кіреберіс үстінде бөлменің бастапқы атауы – «Басылымдар және карталар залы» деп жазылған. Оның үстінде, оңтүстік қанаттың екінші қабатында Грегиног галереясы орналасқан, онда кітапхана коллекцияларының құндылықтарын көрсететін уақытша және тұрақты көрмелер ұйымдастырылады. Қайта жаңарту жұмыстарына үкімет 625 000 фунт стерлинг көлемінде грант бөлді.

Кітапханалық жинақтар

Уэльс Ұлттық кітапханасының қорына 6,5 миллионнан астам басылған том кіреді, соның ішінде уэльс тілінде басылған алғашқы кітап – Yny lhyvyr hwnn (1546). Басылған кітаптар қорынан өзге, мұрағатта 25 000-ға жуық қолжазба сақталған. Кітапхананың мұрағаттық қорында Уэльстің саяси мұрағаты және Уэльстің Ұлттық экран және дыбыс мұрағаты бар. Кітапхана сонымен қатар карталар, фотосуреттер, картиналар, топографиялық және ландшафттық гравюралар, мерзімдік басылымдар мен газеттерді сақтайды. 2010 жылы Пениарт қолжазбалар жинағы және Дэвид Ллойд Джорджтың өмірбаяны Ұлыбританияның «Әлемдік естелік» тізіліміне енген он жазбаның ішінде болды, бұл ЮНЕСКО-ның мәдени маңызы бар құжаттық мұраның тізімі. Бұл кітапханаға кельт жинағы үшін қазіргі уэльс, ирланд және гэль тілдеріндегі кітаптарды жинауға және Copac біріккен каталогтарын пайдалануға мүмкіндік берді.

Қолжазбалар

Уэльстің Ұлттық кітапханасында көптеген сирек және маңызды қолжазбалар сақталады, соның ішінде Кармартеннің қара кітабы (уэльс тілінде толық сақталған ең көне қолжазба), Талиэсин кітабы, Хендригадредд қолжазбасы және Джеффри Чосердің ерте қолжазбасы. Кітапханада ортағасырлық шамамен үш жүз қолжазба бар: шамамен 100-і уэльс тілінде. Бұл негізгі жинақтардағы уэльс қолжазбаларын доктор Дж. Гвеногврин Эванс тарихи қолжазбалар комиссиясы үшін жинаған уэльс тіліндегі қолжазбалар туралы есептерінде каталогтаған. Пениарт жинағындағы 561 томдық қолжазбалардың шамамен төрттен бес бөлігін Роберт Воган (шамамен 1592–1667) Мерионеттегі Хенгверттегі кітапханасы үшін жинаған. The White Book of Rhydderch (шамамен 1350), Мабиногионның ең ерте нұсқасын қамтитын жинақталған том (Пениарт MS 4). Пениарт MS 20 (шамамен 1330) – Брут и Тивизионидің екі негізгі нұсқасының бірі, екіншісі Оксфордтың Бодлеян кітапханасында сақталған Гергесттің қызыл кітабы. Патшалар тарихы (Пениарт MS 23C) – бұл Монмут Геффридің Historia Regum Britanniae-ның уэльс тіліне аудармасы, Brut y Brenhinedd. Бұл – ортағасырлық уэльс тіліндегі суреттелген қолжазбаның сирек мысалы. Hywel Dda заңдары (шамамен 1300–1350), жергілікті уэльс заңдарының ең ерте мәтіні (латын тілінде) (Пениарт MS 28). Hywel Dda заңдарын қамтитын қолжазбалардың 50%-дан астамы Ұлттық кітапхананың жинақтарында, олардың көп бөлігі Пениарт жинағында сақталады (уэльс заңдары қолжазбаларының тізімін қараңыз). Llyfr Du'r Waun (13-ғасырдың ортасы), сондай-ақ Черктің қара кітабы деп аталады, Hywel Dda заңдарының ең ерте уэльс мәтіні (Пениарт MS 29). Бұл жинаққа Бедо Бруинллис, Даффид Ллвид, Ллвейлин ап Морган, Даффид ап Гвилим және Иуан ап Хоуэл сияқты ақындардың өлеңдері де кіреді. Бұл қолжазбаны Хауэл Дэви жазған деген болжамды Дәвидің өлеңдеріндегі қаламның қателіктері сияқты дәлелдер жоққа шығарады, бұл жазушы осы өлеңдерді көшіріп жатқанын көрсетеді. Екі бөлімнен (42 және 43) басқа, олар шебер емес адамның көшірмесі, бүкіл қолжазба бір хатшының жұмысы болып көрінеді (Пениарт MS 67). Беунан Мериасек 1860 жылдары В. В. Э. Уинн Хенгверт кітапханасының томдары арасында, олар 1859 жылы оған мұра етіп қалдырылған, қайта жариялады. 15 ғасырлық томға Дистиха Катонис, Ұлы Ескендірдің шайқастары және Үш патшаның тарихы (Пениарт 481D) кіреді, ал 15 ғасырдың соңында Генри VII үшін дайындалған Во Пассиональ (Пениарт 482) 1921 жылы Гвендолин мен Маргарет Дэвис Ұлттық кітапханаға тапсырды. Бұл екі әдемі суреттелген қолжазбаны У. Р. М. Уинн Пениарт қолжазбаларын сэр Джон Уильямсқа сатқанда сақтап қалды. XVI ғасырдың атақты итальяндық шеберлері Джованни Баттиста Палатино мен Уго да Карпидің кітаптары бар, олардың Джон Джонс Геллилифдиге тиесілі болған деп есептеледі (Пениарт MS 522). Джон Джонс Геллилифдидің қолындағы қырықтан астам қолжазбалар, оның каллиграфиялық шеберлігін көрсететін әшекейлі әріптермен және беттердің жоғарғы және төменгі бөліктерімен безендірілген.

The National Library of Wales keeps many rare and important manuscripts, including the Black Book of Carmarthen (the earliest surviving manuscript entirely in Welsh), the Book of Taliesin, the Hendregadredd Manuscript, and an early manuscript of Geoffrey Chaucer. Around three hundred medieval manuscripts are deposited in the Library: about 100 are in Welsh. The Welsh manuscripts in these foundation collections were catalogued by Dr J. Gwenogvryn Evans in the Reports on manuscripts in the Welsh language that he compiled for the Historic Manuscripts Commission. Of the 561 volumes of manuscripts in the Peniarth collection, some four fifths were collected by Robert Vaughan (c. 1592–1667) for his library in Hengwrt, Meirioneth. The White Book of Rhydderch (c. 1350), a composite volume that contains the earliest version of the Mabinogion (Peniarth MS 4). The Chronicle of the Princes in Peniarth MS 20 (c. 1330) is one of the two main versions of Brut y Tywysogion, the other being the Red Book of Hergest, which is in the Bodleian Library, Oxford. History of the Kings (Peniarth MS 23C), is a copy of Brut y Brenhinedd, the Welsh translation of the Historia Regum Britanniae by Geoffrey of Monmouth. It is a rare instance of an illustrated medieval Welsh manuscript. The Laws of Hywel Dda (c. 1300–1350), the earliest extant text (in Latin) of native Welsh law (Peniarth MS 28). More than 50% of the manuscripts known to contain the laws of Hywel Dda are in the collections of the National Library, with the majority being in the Peniarth Collection (see the list of Welsh Law manuscripts). Llyfr Du'r Waun (mid 13th century), also known as the Black Book of Chirk, the earliest Welsh text of the laws of Hywel Dda (Peniarth MS 29). Other poets included in this volume are Bedo Brwynllys, Dafydd Llwyd, Llywelyn ap Morgan, Dafydd ap Gwilym and Ieuan ap Howel. The assumption that this manuscript was written by Howel Davi is challenged by evidence, such as slips of the pen that occur in poems of Davi's composition, that suggest the scribe was copying these poems. With the exception of two sections (42 and 43), which are an attempt at transcription by an unskilled hand, the entire manuscript appears to be the work of one scribe (Peniarth MS 67). Beunans Meriasek was rediscovered by W. W. E. Wynne in the 1860s among the volumes from the Hengwrt Library that had been bequeathed to him in 1859. The 15th century volume comprising Disticha Catonis, the Battles of Alexander the Great, and History of the Three Kings (Peniarth 481D), and the late 15th century Vaux Passional (Peniarth 482), which was prepared for Henry VII, were acquired and deposited in the National Library by Gwendoline and Margaret Davies in 1921. These two fine illuminated manuscripts were retained by W. R. M. Wynne when he sold the Peniarth Manuscripts to Sir John Williams. A bound volume containing books by Giovanni Battista Palatino and Ugo da Carpi, both notable Italian masters of the 16th century, which is assumed to have been owned by John Jones of Gellilyfdy (Peniarth MS 522). Over forty manuscripts in the hand of John Jones of Gellilyfdy, embellished with initial capital letters and head and tailpieces that demonstrate his calligraphic talent.

Кварцмавр қолжазбалары

Квартмаур қолжазбалары – Уэльстің Ұлттық кітапханасы құрылған жылдары алғашқылардың бірі болып тапсырылған маңызды қолжазбалар жиыны. Олар Аберистуит университетінің директоры болған Джон Хамфрис Дэвистің жеке коллекциясынан құралған. Дэвис – заңгер және жақын уақытта кітаптарды жинауға құштар адам болған, ол қолжазбаларды әртүрлі көздерден біртіндеп сатып алған. Қолжазбалардың ең ірі тобы Джон Джонстаннан ('Мирдин Фард') алынған, бірақ Дарвеннің Ричардс әулеті, дін қызметкерлері отбасы, Питер Бейли Уильямс және оның інісі, пастор Сент Джордж Армстронг Уильямс, Уильям Джон Робертс ('Гвилим Коулид') және Дэниел Сильван Эванс сияқты бірнеше маңызды топтар да бар.

Жеке баспаханалар

Кітапханада 1800 томдық, барлық маңызды британ баспаларынан үлгілерді қамтитын, айрықша жеке баспа коллекциясы сақталған. 1795 жылғы Милтонның "Жоғалған жұмақ" еңбегінің Эдвардс Халифакспен тілінген басылымында Уэльс елінің суреті бейнеленген, ал 1823 жылғы ағылшын-уэльс екі тілдегі "Ортақ дұғалар кітабында" (1) Бангор және (2) Бангор соборының екі жақты суреті бар. Уэльстегі басқа да орындарға Бармут және Нит аббаттығы жатады, олардың екеуі де 19 ғасырда жарық көрген кітаптарда бейнеленген. Кітапханадағы алдыңғы жиегінде суреті бар ең ерте кітап – 1669 жылғы "Ортақ дұғалар кітабы", онда Исаның айқышқа шегеленуі бейнеленген.

Уэльстің саяси мұрағаты

Уэльстің саясатына қатысты барлық материалдар 1983 жылы Ұлттық кітапхана құрған Уэльстің саяси мұрағатында сақталады. Бұл мұрағат Уэльстегі негізгі саяси партияларға қатысты қолжазба, баспа және аудиовизуалды жазбаларды жинақтауды үйлестіреді, ең ірі партиялық мұрағат – Plaid Cymru, ал Ллойд Джордж сияқты белгілі саясаткерлердің құжаттары да бар. Бұл мұрағатта Уэльстің Біріккен Ұлттар Ұйымының Ұлттық кеңесі және Уэльстің жергілікті билік органдары қауымдастығы сияқты ұйымдардың жазбалары, сондай-ақ 1953-6 жылдардағы Уэльс Парламенті үшін кампания және бірнеше ұлтшыл қысым топтарының құжаттары сақталған. Проза мен поэзияның тууына түсінік беретін хаттар, қолжазбалар мен баспаға дайындалған нұсқалар да осында бар. Дилан Томас – ағылшын-уэльстік авторлардың ең танымал өкілі, кітапханада оның көптеген еңбектері жинақталған. Уэльс жазушыларының ағылшын тіліндегі мұрағатындағы басқа да маңызды туындылар – Реймонд Уильямстың «Шекаралық аймақ» және «Қара таулар халқы» романдарының жобалары, сондай-ақ Дэвид Джонстың құжаттары, оның ішінде «Парантез ішінде» және «Анафемата» романдарының қолжазбалары бар. Эстеддфод – Уэльстің әдеби дәстүрінің бірегей институты және маңызды бөлігі, ол поэзияны, әнді және уэльс тілін марапаттайды.

Пенрис пен Маргам мұражайларының деректері

Бұл кең көлемді мүлік және отбасылық құжаттар жинағы, Мисс Талботтың Маргамдағы Пенис замкісінде сақталған, XII-XIX ғасырлардағы қолжазба материалдарын қамтиды. Оның ішінде Маргам аббаттығының архиві бар, бұл Пендардағы аббаттықтың алғашқы құрылуы, Маргамға көшірілуі және монастырдың таратылуы кезеңдерінен бастап сақталған ең толық британдық монастырлық архивтерінің бірі. Қолжазбалармен қатар, көптеген мөр басымдары да бар, олар өздері тарихи маңызға ие.

Суреттер

Уэльстің Ұлттық кітапханасының жарғысында Уэльстегі жерлерді немесе уэльстік текті адамдарды бейнелейтін суреттерді жинау қажеттігі көрсетілген. Суреттер түрлі форматтарда жиналады, оның ішінде картиналар, сызбалар, гравюралар және цифрлық форматтар. Сондай-ақ, пейзаж суретшісі Ричард Уилсонның туындыларының мысалдары да бар. Кітапхана коллекциясында әртүрлі форматтағы 15 000-ға жуық уэльстік портрет және 50 000-нан астам фотосуреттер мен негативтер сақталған.

Суреттер

Кітапханада 800 000-нан астам фотосурет сақталған, соның ішінде Уэльсте түсірілген ең алғашқы фотосурет те бар.

Уэльстік газеттер онлайн

Уэльс газеттері онлайн – Ұлттық кітапханасының тарихи газеттер қорынан жасалған, Уэльстің аймақтық газеттерінің ашық қолжетімді дерекқоры. Дерекқорда шамамен 120 газет атауы бар және 1919 жылға дейінгі кезеңдегі 1,100,000-нан астам бетке қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты сандық форматқа келтірілген материалдар да дерекқорға қосылған. Төмендегі басылымдар кіреді:

Танымал мәдениетте

Кітапхана 2017 жылы жүлде алған "Y Llyfrgell" (фильм) фильмінің оқиғасы болған орын. 2016 жылы түсірілімдер сол жерде жүргізілді.