Кіріспе

Әлемдік экономика үшін маңызды қала

Әлемдік қала, сондай-ақ қуатты қала, әлемдік орталық, альфа қала немесе әлемдік орталық деп аталатын қала – әлемдік экономикалық желідегі басты түйін ретінде қызмет ететін қала. Бұл ұғым география және қалалар туралы зерттеулерден туындаған, жаһандану қаржы, сауда және мәдениетке әртүрлі деңгейде әсер ететін стратегиялық географиялық орындардың иерархиясын құрды деген тезиске негізделген. Әлемдік қала – халықаралық жүйедегі ең күрделі және маңызды орталық, ол басқа қалалармен байланыстар арқылы әлемдік әлеуметтік-экономикалық жағдайға тікелей және айқын әсер етеді. Әлемдік қаланың критерийлері уақыт өте келе өзгеріп келген. Көздерге байланысты, ортақ белгілеріне қаланың жоғары деңгейде дамуы, көп халық, ірі көпұлттық компаниялардың болуы, маңызды және жаһандалған қаржы секторы, жақсы дамыған және халықаралық байланысқа ие көлік инфрақұрылымы, жергілікті немесе ұлттық экономикалық басымдық, жоғары сапалы білім беру және ғылыми-зерттеу институттары, сондай-ақ идеялардың, инновациялардың немесе мәдени өнімдердің әлемдік деңгейдегі ықпалды болуы жатады. Көптеген индекстер мен зерттеулерге сүйенсек, Нью-Йорк, Лондон, Париж және Токио – осы санатқа жататын қалалардың ішіндегі ең көрнекті мысалдар.

Шығу тегі және терминологиясы

Глобалды қала термині 1991 жылы Саскиа Сассеннің «Глобалды қала: Нью-Йорк, Лондон, Токио» атты кітабында кеңінен танымал болды. Оған дейін, осы сипаттағы қала орталықтарын атау үшін басқа терминдер де қолданылған. Әлемдік саудаға белсенді қатысатын қала деген мағынаны білдіретін «дүниежүзілік қала» термині 1886 жылғы мамыр айында «The Illustrated London News» журналында Ливерпульді сипаттағанда пайда болды; британдық социолог және географ Патрик Геддес бұл терминді 1915 жылы қолданған. «Мегақала» термині 19 ғасырдың соңында немесе 20 ғасырдың басында жиі қолданыла бастады, алғашқы белгілі мысалы – 1904 жылы Техас университеті жариялаған материал. 21 ғасырда бұл терминдер көбінесе қаланың қаржылық қуатына және жоғары технологиялық инфрақұрылымына назар аударады.

Рейтингтер

Әлемдік қалалардың рейтингісі көптеген түрлі болып келеді, бір зерттеу бойынша әлемде 300-ге жуық әлемдік қала бар. Нью-Йорк, Лондон, Токио және Париж қалалары осы тұрғыда ең белгілі мегаполистер болып есептеледі. Олар 2008 жылы құрылған Global Cities Index және Global Power City Index-терінде бастапқыдағы алдыңғы төрт орында тұрды, соңғы он жыл бойы Нью-Йорк пен Лондон бірінші орын үшін кезектесіп, тек алғашқы екі орында болды.

GaWC зерттеуі

Джон Биверсток, Ричард Г. Смит және Питер Дж. Тейлор Глобализация және әлемдік қалаларды зерттеу желісін (GaWC) құрды. GaWC Research Bulletin 5-тегі әлемдік қалалар тізімі төрт «жетілдірілген өндіруші қызметтер» арқылы байланыс деңгейі бойынша саналады: есеп айыру, жарнама, банк ісі/қаржы және құқық. Авторлар «қалалар рейтингіне көңіл бөлгені GaWC жобасының мақсатына қайшы келеді» екенін ескертеді. 2004 жылғы рейтингтерге бірнеше жаңа көрсеткіштер қосылды, бірақ қала экономикасы саяси және мәдени факторлардан гөрі басымдыққа ие болды. 2008 жылғы тізім нұсқасы 1998 жылғы нұсқаға ұқсас, Альфа әлемдік қалалары (төрт кіші категориясы бар), Бета әлемдік қалалары (үш кіші категориясы бар), Гамма әлемдік қалалары (үш кіші категориясы бар) және жоғары жеткіліктілік және жеткіліктілік деңгейі бар қалалар категорияларына бөлінген. 2022 жылғы басылымдағы ең жоғары үш категориядағы қалалар: Foreign Policy «әлемдегі ең ірі, өзара байланысты қалалар жаһандық күн тәртібін белгілеуге, трансұлттық қауіптерді жеңуге және жаһандық интеграцияның орталықтары ретінде қызмет етуге көмектеседі» деп атап өтті. Олар өз елдерінің өсу локомотивтері және өз аймақтарының ресурстарына қол жеткізуге мүмкіндік беретін қақпалар болып табылады. Рейтинг бес өлшем бойынша 27 көрсеткішке негізделген: бизнес белсенділігі, адам капиталы, ақпарат алмасу, мәдени тәжірибе және саяси қатысу. 2015 жылдан бері ол жеке индекспен, Global Cities Outlook бірге жарияланып келеді, ол төрт өлшемдегі 13 көрсеткіштегі өзгеріс қарқынына негізделген қаланың әлеуетін болжауға мүмкіндік береді: жеке өмір сүру деңгейі, экономика, инновациялар және басқару. 2023 жылғы ең жоғары рейтингте тұрған қалалар төменде көрсетілген: