Кіріспе
Яһудилердің өлім жазасына қатысты заңдары Дәстүрлі яһуди заңдарында өлім жазасы ортағасырлық дәуірге дейінгі яһуди заңдарының кодекстерінде белгіленген, бұл Вавилон және Иерусалим Талмудындағы ауызша заңдар жүйесіне негізделген, ал негізгі көзі – еврей Киелі кітабы. Дәстүрлі яһуди заңдарында өлім жазасының төрт түрі бар: а) таспен ұру, б) балқыған металл ішкізу арқылы өртеу, в) дарға асу және г) бас кесу, олардың әрқайсысы нақты қылмыстар үшін қарастырылған жаза. Патша ерекше жағдайларда өлім жазасын тағайындауға құқылы болғанмен, яһуди заңдарында өлім жазасы тек егер сотталушының ісін қараған кем дегенде жиырма үш судьядан (Санхедрин) тұратын алқа көпшілік дауыспен өлім жазасын кессе және сот алдында қылмыстың жасалғанын куәләндеткен кем дегенде екі сенімді куә болса ғана белгіленуі мүмкін. Дегенмен, яһуди заңдары бойынша, бұл іс бойынша сот үкімі Иерусалим қаласындағы ғибадатхана тауындағы белгілі бір жерден (бұрынғы Тас бөлмесі) жарияланғанға дейін өлім жазасы орындалмайды.
Capital punishment in traditional Jewish law has been defined in Codes of Jewish law dating back to medieval times, based on a system of oral laws contained in the Babylonian and Jerusalem Talmud, the primary source being the Hebrew Bible. In traditional Jewish law there are four types of capital punishment: a) stoning, b) burning by ingesting molten lead, c) strangling, and d) beheading, each being the punishment for specific offenses. Except in special cases where a king can issue the death penalty, capital punishment in Jewish law cannot be decreed upon a person unless there were a minimum of twenty three judges (Sanhedrin) adjudicating in that person's trial who, by a majority vote, gave the death sentence, and where there had been at least two competent witnesses who testified before the court that they had seen the litigant commit the offense. Even so, capital punishment does not begin in Jewish law until the court adjudicating in this case had issued the death sentence from a specific place (formerly, the Chamber of Hewn Stone) on the Temple Mount in the city of Jerusalem.
Тарих
Яһуди дінінде өлім жазасы мен дене жазасының күрделі тарихы бар, ол кеңінен талқыланған мәселе. Киелі кітап пен Талмуд ең ауыр қылмыстар үшін "Соттың төрт жазасы" – таспен ұру, өртеу, бас кесу және дарға асу – арқылы өлім жазасын белгілейді, ал теріс міндеттемелерді қасақана бұзу үшін, төрт жазаның біріне жатпаған жағдайда, жаза ретінде дене жазасы – қамшы салу қарастырылады. Талмуд заңына сәйкес, Екінші ғибадатхананың қирауымен бірге өлім жазасын қолдану құқығы тоқтатылды. Мишнада айтылғандай, Елазар бен Азарияның пікірінше, жеті жылдың ішінде немесе жетпіс жылдың ішінде бір адамды өлім жазасына кескен Синедрион қатыгездік танытқан болып есептеледі. Кейінгі антик дәуірде яһуди соттарында өлім жазасын мүлдем қолданбау белең алды. Орта ғасырларда яһуди соттары өлім жазасын шығару және орындау құқығына ие болған жағдайларда, оны заңда белгіленген қылмыстардан өзге, аса ауыр қылмыстар үшін де қолдана берді. XII ғасырдың яһуди заңгері Маймонид: «Мың кінәлі адамды ақтағаннан гөрі, бір кінәсіз адамды өлімге кесуі жаман және қанағаттандырмайды» деген пікір білдірген. Маймонид айыпталушыны толыққанды сенімсіздікке негіздеп жазалау, дәлелдеу талаптарының төмендеуіне алып келеді, сонда айыптаулар судьяның еркіне бағынған болып шығады деп мәлімдеді. Маймонид заңның қоғамдық пікірде өзін қорғау, оның беделін сақтау және халықтың құрметін ұстау қажеттілігі туралы алаңдады. Израильдің Жоғарғы соты өлім жазасы мәселесінде яһуди заңының қағидаларын жиі қарастырды. Израильдің сот жүйесінде бұл жаза тек екі рет қолданылды – Адольф Айхман және Мейр Тобианский істері бойынша.
Мегилат таниті
Мегилат Таниттегі ауызша үйретімге сәйкес, бұрынғы еврей заңдарында қолданылған төрт атқарылу тәсілі көбінесе Мұсаның Жазба Заңында тікелей айтылмаған, ауызша берілген тәжірибелер болды, бірақ кейбір жазалау түрлері нақты көрсетілген. Мегилат Танитте былай делінген: "Таммуз айының төртінші күні жарлықтар кітабы тазартылды (עדא ספר גזרתא)". Осы жолға еврей түсіндірмесі (scholion) осы оқиғаға екі түрлі түсінік ұсынады; бірінші түсінік бойынша, "жарлықтар кітабын" саддукейлер жасаған және оны төрт түрлі өлім жазасының дәлелі ретінде пайдаланған; ал парызшылар мен раввиндер жазаларды жазбалардағы ауызша берілген түсіндірмелер арқылы анықтауды қалаған.
Жазалау тәсілдері
Соттың өлім жазасының төрт түрін қолдануға құқығы болған: таспен атқылау, өртеу, бас кесу және дарға асу. Кейбір қылмыстар үшін Киелі кітапта қандай түрде атқарылуы тиіс екендігі нақты көрсетілген. Құдайға тіл тигізу, жалған құдайларға табыну, сенбі күнін бұзу, сиқыршылық, никеге тұруға дайын қыздың жезөкшелік етуі немесе күйеуін некеде алдап, бойжеткендігін жасыруы (Ескертулер 22:21), сондай-ақ, бағынбас ұл таспен атқылап өлтірілген; әйелінің анасымен неке қию және дін қызметкерінің қызының жезөкшелік қылмысы өртеу арқылы жазаланған; жалпыға ортақ діннен тайғанау қылышпен жазаланған. Басқа барлық өлім жазасына тартатын қылмыстарға қатысты заңда, қылмыскер зорлықпен өлтірілуге тиіс екендігі айтылған, кейде "Оның (олардың) қаны оның (олардың) үстіне болсын" деген сөз қосылады. Бұл сөз таспен атқылау арқылы өлім жазасына кесілуге қатысты. Киелі кітапта дарға ілу туралы да айтылған (Ескертулер 21:22), бірақ (рабиндердің түсіндіруіне сәйкес) бұл өлім жазасын орындау тәсілі емес, қайтыс болғаннан кейін көрсету үшін жасалған.
Ташпен атқылау жазасы
Таспен атқанда (סקילה, skila) он сегіз қылмыстың бірін жасаған үшін өлім жазасы берілетін. Олардың арасында сенбі күнінің заңдарын қасақана бұзу (егер сенбі күнінің заңдарын білмей немесе қасақана емес, жай ғана бұзғандар емес), сондай-ақ еркек адамның басқа еркекпен жыныстық қатынас жасауы кіретін. Қылмыскерлерді тірідей өртеудің орнына, балқытылған металл (қосық немесе қорғасын мен қалайы қоспасы) олардың жұтқыншағына құйылған. Басқа жағдайда, Аханға тас атқандағыдай, қылмыскер алдымен таспен атқылып, содан кейін өртеуге ұшыратылған. Халаха бойынша, бұл жазаны тірідей өртеудің орнына, адамның тамағына балқытылған металл құю арқылы атқару керек. Діни қызметкердің қызы, екінші неке сатысын аяқтағаннан кейін зина жасаса. Ер адам мен оның қызының жыныстық қатынасы. Ер адам мен оның немере қызының (қызының қызы) арасындағы жыныстық қатынас. Ер адам мен оның шөбере қызының (ұлының қызы) арасындағы жыныстық қатынас. Ер адам мен оның әйелінің қызының (өзінің қызы емес) арасындағы жыныстық қатынас. Ер адам мен оның әйелінің немере қызының (қызының қызы) арасындағы жыныстық қатынас. Ер адам мен оның әйелінің шөбере қызының (ұлының қызы) арасындағы жыныстық қатынас. Ер адам мен оның енесінің арасындағы жыныстық қатынас. Ер адам мен оның енесінің анасының арасындағы жыныстық қатынас. Ер адам мен оның қайын анасының анасының арасындағы жыныстық қатынас.
Қылмысты қырып-жою
Қанды қырғын (הרג, hereg) екі жағдайда қолданылды: қасақана кісі өлтіру және қауымдық дін тастау (сайысқандық). Осы қылмыстар жасағандардың бастары кесілді. Егер жоғарыда аталған жағдайларға жатпаса, басқа біреудің әйелімен зина жасау. Өзінің ата-анасына дене жарақаттары келтіру. Басқа израильдіктің құлына айналдыру. Қате пайғамбарлық айту. Басқа құдайлардың атынан пайғамбарлық ету. Ұлы соттың алдында, Тас бөлмесінде бас мойынсыздануға батыл болған дана адам.
Қазіргі кездегі өлім жазасына деген көзқарастар
Раввиндік соттар кез келген түрдегі дене жазасын қолдану құқығынан бас тартты, және мұндай жазаларды іске асыру азаматтық сот жүйесіне берілді. Қазіргі кездегі өлім жазасы, кем дегенде АҚШ-тағыдай, православие, консервативті және реформалық иудаизмнің негізгі раввиндік ұйымдары тарапынан қолдау таппайды. 2014 жылы жасалған сауалнамада, сауалнамаға қатысқан яһудилердің 57 пайызы, кісі өлтіргені үшін сотталған адамдарға өлім жазасынан гөрі, мерзімі шексіз түрмеде отыруды қолдайтындарын білдірді.
Консервативті иудаизм
Консервативті иудаизмде өлім жазасы жөніндегі яһуди заңдары мен стандарттар комитетінің жауабы болды, ол қазіргі заманғы өлім жазасы институтына қарсы екенін ресми түрде жариялады: «Талмуд өлім жазасын қарастыратын істерде жағдайдай дәлелдерді қабылдауға жол бермеді. Қылмысты өз көздерімен көргенін куәландыратын екі куәгер қажет болды. Адамды өлім жазасына кесілетін қылмыс жасады деп оның өзі мойндауы немесе оның жақын туыстарының куәлігі арқылы айыптауға болмады. Раввиндер өлім жазасын санкцияламас бұрын қылмыстың жасалуында салқынқандылықпен алдын ала ойлаудың болуын талап етті; олар талап еткен нақты сынақ – қылмыскерді қылмыстың алдында ескерту және қылмыскер ескертуге жауап беру арқылы оның жасаған ісінің толыққанды түсінігінде екенін, бірақ оны іске асыруға бейім екенін көрсетуі керек еді. Де-факто, бұл өлім жазасын қолдануды тоқтатты. Раввиндер мұны білді және олар өлім жазасын өздеріне ұнамсыз деп ашық айтты. Өлім жазасын жоюға шақыратын тағы бір себеп бар – ол адамның қателік ету мүмкіндігі. Көп жағдайда, қылмыс жасады деп айыпталған адамдар туралы білеміз, бірақ кейіннен олардың кінәсіз екенін көрсететін жаңа фактілер ашыққа шығады. Түрме есіктерін ашуға болады; мұндай жағдайларда біз әділетсіздіктің бір бөлігін жоя аламыз. Бірақ өлгендерді қайта тірілту мүмкін емес. Біз өлім жазасының барлық түрлерін варварлық және ескірген деп санаймыз».
Реформалық иудаизм
1959 жылдан бері Америка раввиндерінің орталық конференциясы және реформалық иудаизм одағы өлім жазасына ресми түрде қарсы тұрып келеді. Орталық конференция 1979 жылы сондай-ақ "иудей дәстүрі тұжырымда да, іс жүзінде де өлім жазасын жақтырмайды" деп шешім қабылдады, сонымен қатар "өлім жазасы қылмыстың алдын тоқтатуға тиімді екенін көрсететін нақты дәлелдер жоқ".
Гуманистік иудаизм
Гуманистік иудаизм өлім жазасын қолдану мәселесі бойынша ешқандай саясат жүргізбейді.