Кіріспе
1906 ж. АҚШ президентіне федералды жерлерден ұлттық ескерткіштер құруға мүмкіндік беретін заң – 1906 жылғы Антикварлар туралы заң ( ) – АҚШ Конгресі қабылдаған және Теодор Рузвельт 1906 жылғы 8 маусымда қол қойған акт. Бұл заң АҚШ президентіне маңызды табиғи, мәдени немесе ғылыми ерекшеліктерді қорғау мақсатында федералды жерлерден президент жарлығы арқылы ұлттық ескерткіштер құруға өкілеттік береді. Заң қабылдалғаннан бері жүзден астам рет қолданылған.
The Antiquities Act of 1906 (, , ) is an act that was passed by the United States Congress and signed into law by Theodore Roosevelt on June 8, 1906. This law gives the president of the United States the authority to, by presidential proclamation, create national monuments from federal lands to protect significant natural, cultural, or scientific features. The Act has been used more than a hundred times since its enactment.
Тарих
Ежелгі заттар туралы заңға президент Теодор Рузвельт өкіметтік мерзімінің екінші кезеңінде қол қойды. Бұл заң, негізінен, Батыс федералдық жерлердегі, мысалы, Нью-Мексикодағы Чако каньоны сияқты, тарихи дәуірге дейінгі американдық жергілікті халықтардың қираған орындары мен артефакттарын – жиналып, «ежелгіліктер» деп аталатын мүліктерді қорғау қажеттілігінен туындады. 19 ғасырдың соңында жеке коллекционерлер, яғни «артефакт іздеушілер» осы жерлерден артефакттарды алып кетуі күрделі мәселеге айналды. 1902 жылы Айова штатының конгрессмені, Палатаның Жерлер комитетінің төрағасы Джон Ф. Лейси, археолог Эдгар Ли Хьюеттпен бірге Оңтүстік-Батысқа сапар шегіп, артефакт іздеушілердің қызметінің ауқымын өз көзімен көрді. Оның тапқандары, Хьюетт Конгреске ұсынған аймақтың археологиялық ресурстарын толық баяндайтын есеппен расталды, бұл заңның қабылдануына қажетті түрткі болды. Аталған заң, қорғалатын орындардағы мақсатты, қылмыстық тонауды тоқтатуға жеткіліксіз болды және тым беймазмұнды деп танылды, нәтижесінде 1979 жылғы Археологиялық ресурстарды қорғау туралы заң қабылданды. Ежелгіліктер туралы заңды The Wilderness Society, National Parks Conservation Association, The Pew Charitable Trusts және National Trust for Historic Preservation сияқты бірнеше ұйым маңызды орындарды қорғау мүмкіндігі үшін жоғары бағалады. Ежелгіліктер туралы заң күшіне енгеннен бері үш президенттен басқа – Ричард Никсон, Рональд Рейган және Джордж Буш кіші – жаңа ұлттық ескерткіштерді кеңейтуге немесе құруға бағытталды. Президент Обама барлық президенттерден көп ескерткіштер құрды – барлығы 29. Бұрынғы рекордты президент Клинтон 19 ескерткішпен ұстаған еді. Президент Картер ұлттық ескерткіштерге ең көп жерді бөлді, көбінесе Аляскадағы аумақтарда. 2017 жылдың 26 сәуірінде президент Дональд Трамп 13792 нөмірімен атқарушы бұйрыққа қол қойды, ол заңды және оның қолданылуын қарауды тапсырды.
Қолданылуы
Заң президентке белгілі бір құнды қоғамдық табиғи аумақтарды парк және табиғатты қорғау жерлері ретінде бөлуге мүмкіндік беруді көздеді. 1906 жылғы заңда: «тарихи және ғылыми қызығушылық тудыратын нысандарды қорғау» деп көрсетілген. Бұл аумақтарға «ұлттық ескерткіштер» деген атақ беріледі. Сондай-ақ, ол президентке осы мақсатта жеке меншікті жерлерді резервке алуға немесе қабылдауға рұқсат береді. Мақсаты – АҚШ федералдық жерлеріндегі барлық тарихи және тарихи алдындағы нысандарды қорғау және осы ескерткіштерді қазуға немесе жоюға тыйым салу. Осы заң арқылы мұны Конгресс арқылы ұлттық парк құру процесіне қарағанда әлдеқайда жылдам жасауға болады. Заңда ескерткіштердің аумағы қорғалатын нысандардың дұрыс күтімі мен басқаруына сәйкес келетін ең кішкентай аумақпен шектелуге тиіс делінген. АҚШ Жоғарғы Соты Антикварлық заң бойынша президенттік жарлықтарды бірнеше рет қолдады, әр жолы заң президентке қорғалатын нысанның сипаты және резервтелген аумақтың мөлшері бойынша дерлік шектеусіз дискреция береді деп шешті. Кейбір ұлттық ескерткіштер ретінде белгіленген аумақтар кейіннен ұлттық парктеріне айналдырылды немесе қолданыстағы ұлттық парктеріне қосылды. 63 ұлттық парктің 28-і бастапқыда ұлттық ескерткіштер ретінде белгіленген аумақтарды қамтиды. Заңның алғашқы қолданылуы үлкен географиялық нысанды қорғады – Президент Теодор Рузвельт 1906 жылдың 24 қыркүйегінде Devils Tower ұлттық ескерткіші деп жариялады. Президент Рузвельт оны Гранд-Каньон ұлттық ескерткішін (қазіргі Гранд-Каньон ұлттық паркі) құру үшін де пайдаланды. 583 000 шаршы миль (1 509 964 км²) Papahānaumokuākea теңіз ұлттық ескерткіші ең үлкен қорғалған аумақ болып табылады. Джордж Буш 2006 жылдың 15 маусымында 8031 нөміріндегі жарлыққа қол қойды. Ең кішкентай, Әке Миллет Кросс ұлттық ескерткіші (қазіргі мемлекеттік парктің бөлігі) болды. Кез келген қазба жұмыстары үшін заң бойынша осы жерлерге билік ететін департамент хатшысынан рұқсат алу қажет (Антикварлық рұқсат).
For any excavation, the Act requires that a permit (Antiquities Permit) be obtained from the Secretary of the department which has jurisdiction over those lands.
Құзыретті азайту
Заң бойынша президенттік өкілеттіктер екі рет қысқартылды. Алғашқы рет 1943 жылы Джексон-Хоул ұлттық ескерткішінің даулы жариялануынан кейін болды. 1950 жылғы Джексон-Хоулды кеңейтілген Гранд-Теттон ұлттық паркіне қосатын заң сонымен қатар Көнеліктер заңына өзгерістер енгізіп, Вайоминг штатындағы Ұлттық ескерткіштердің болашақта құрылуына немесе кеңейтілуіне Конгрестің келісімін міндетті етті. Екінші рет Джимми Картер Аляскада 56 миллион акр (22,662,416 км²) ұлттық ескерткіштер құру үшін осы Заңды қолданғаннан кейін болды. Алясканың ұлттық мүдделерді қорғау туралы заңы Аляскада Көнеліктер заңын қолдану үшін Конгрестің ратификациялауын талап етеді, егер алынатын жерлердің көлемі белгілі бір шектен асатын болса. Трамп әкімшілігі 27 маңызды белгілеуді қарастырып, өзгерістер енгізу мүмкіндігін зерттеді. Содан кейін Трамп 2017 жылы Юта штатындағы Grand Staircase–Escalante және Bears Ears ұлттық ескерткіштерінің аумағын айтарлықтай қысқартты. Бұл әрекеттердің заңдылығы федералды сотта күдік тудырды, ал президент Байден 2021 жылы бастапқы аумақтарды қалпына келтірді. Кейбір президенттер ерекше экологиялық немесе тарихи аймақтарды сақтау дәстүрін елемегенімен, бүгінгі күнге дейін ешбір президент өзінен бұрынғының ескерткішін толығымен жойған емес.
The Trump administration, conducted a review of 27 major designations to consider changes and Trump subsequently significantly reduced the size of Grand Staircase–Escalante National Monument and Bears Ears National Monument in Utah in 2017. The legality of these actions was challenged in federal court, and President Biden restored the original areas in 2021. Although some presidents have chosen to ignore the tradition of preservation of notable environmental or historic areas, no president to date has entirely undone a predecessor's monument.