Кіріспе

II ғасырдағы грек философы Цельс (/s//ɛ//l//s//ə//s/; , Kélsos;) – II ғасырдағы грек философы және ерте христиан дінінің қарсыласы. Оның "Шын сөз" (сондай-ақ "Есеп, ілім немесе әңгіме" деп те аталады; грекше: ) атты әдеби еңбегінде Ориген Цельстің біздің заманымыздың II ғасырының бірінші жартысында өмір сүргенін айтады, бірақ қазіргі ғалымдардың көпшілігі Цельс шамамен 170-180 жылдар аралығында жазған деген пікірде.

Философия

Цельс туралы белгілі барлық нәрсе – оның кітабының сақталған мәтінінен және Оригеннің оның айтқандарынан білеміз. Ориген бастапқыда Цельсті эпикурейші деп атағанымен, оның аргументтері эпикурейшілдік емес, платоникалық дәстүрдің идеяларын көрсетеді. Ориген мұны Цельстің тұрақсыздығымен байланыстырады, бірақ қазіргі тарихшылар оны Цельстің эпикурейші емес екендігінің дәлелі деп санайды. Джозеф Уилсон Тригг Оригеннің «Ақиқат сөзінің» авторы Цельсті басқа Цельспен шатастырған болуы мүмкін дейді. Эпикурейші Цельс «Ақиқат сөз» кітабының авторымен шамамен бір уақытта өмір сүрген болуы керек және ол Лукианның «Магия туралы» трактатында еске алынады. Лукианның досы Цельс пен «Шын сөздің» авторы Цельс екеуі де ырым-жырымдарға қарсы ынталы болған, сондықтан Оригеннің оларды бір адам деп ойлауы түсінікті. Стивен Томас Цельс өзі платонист болмаған болуы мүмкін, бірақ Платонмен жақсы таныс болғанын айтады. Цельстің нақты философиясы платонизм, аристотелизм, пифагоризм және стоицизмнен алынған элементтердің қоспасынан тұратын сияқты. Уилкен де Цельс философиялық эклектик болғанын, оның көзқарастары көптеген мектептерде танымал болған идеяларды көрсететінін қорытындылайды. Уилкен Цельсті «консервативті зиялы» деп сипаттайды, ол «дәстүрлі құндылықтарды қолдайды және қабылданған сенімдерді қорғайды» деп атап көрсетеді. Теолог Роберт М. Грант Ориген мен Цельс көп нәрседе келісетінін айтады: «Екеуі де антропоморфизмге, бейілсіздікке және түбегейлі теологияға қарсы». Цельс сонымен қатар Рим империясының адал азаматы және ежелгі грек және рим діндеріне берілген жақтас болған, жаңа және шетелдік христиан дініне күмәнмен қараған. Томас Цельстің «философ ретінде ерекше дарыны болмағанын» айтады. Дегенмен, көптеген ғалымдар, Томас сияқты, Оригеннің «Шын сөзден» келтірген цитаталары оның еңбегінің жақсы зерттелгенін көрсетеді деп келіседі. Цельс Ескі және Жаңа өсиеттерді, еврей және христиан тарихын жақсы білгенін көрсетеді. Сондай-ақ, Цельс ежелгі poleмиканың әдеби ерекшеліктерін жақсы білген. Ол екінші ғасырдың христиан апологеттерінің бірінің, мүмкін Юстин Мартирдің немесе Афиналық Аристидтің еңбегін оқыған сияқты. Осы оқудан Цельс христиандарға қарсы қандай аргументтердің тиімді болатынын білген сияқты. Ол сондай-ақ Оригеннің заманында көбінесе жойылған екі гностикалық секта – офиттер мен симониандарды да атаған. Цельстің «Шын сөздің» I–II кітаптарына арналған негізгі дереккөздерінің бірі – белгілі бір еврей автор жазған, Ориген оны «Цельстің яһудиі» деп атаған христианға қарсы poleмика. Бұл еврей дереккөз христиандықты жақсы зерттеп сынға алады және Цельс яһуди дініне де қарсы болғанымен, ол кейде осы еврей автордың аргументтеріне сүйенеді.

Жұмыс

Ол "Ақиқат сөз" (Logos Alēthēs) атты еңбегінің авторы болды. Бұл пікірге замандас христиан қауымы қарсылық білдірді, ал кітап 448 жылы Валентиний III және Феодосий II-нің бұйрығымен тыйым салынды, Порфирийдің христиандарға шабуыл жасаған 15 кітабымен бірге, "Оракулдан философия". Толық көшірмелері сақталмаған, бірақ оны Оригеннің 8 томдық қарсы пікірлеріндегі егжей-тегжейлі баянына сүйене отырып қайта құруға болады, онда Цельс кеңінен цитаталанған. Цельс ежелгі Мысыр дініне қызығушылық танытқан сияқты, сондай-ақ эллиндік яһудилердің логос теологиясын білген сияқты, осы екеуі де "Ақиқат ілімі" Александрияда жазылған деген болжамға негізделген. Оригеннің айтуынша, Цельс император Адриан тұсында өмір сүрген эпикурейші болған. Ол былай деп жазды: "Ең дана халықтар, қалалар және дана адамдар ежелден бері сақтап келе жатқан ежелгі ілім (архаиос логос) бар". Ол еврейлер мен Мұсаны (Мысырлықтар, сириялықтар, үндістер, парсылар, одрисстер, самофракиялықтар, элевсиндықтар, гиперборейлер, галактофагтар, друидтер және гетер) тізімінен шығарып, ежелгі діннің бұзылуы үшін Мұсаны кінәлайды: "Мұсаны басшы ретінде ұстанған ешкішілер мен бақташылар бір ғана Құдай бар деп ойлауға алданып, ешқандай негізсіз себепсіз көптеген құдайларға табынуды тоқтатты". Алайда Цельс ең қатал сын-ескертпесін "өздерін қоршап алып, адамзаттан бөлініп тұратын" христиандарға арнады. Сонымен қатар, Цельс Исаның кереметтеріне тоқталып, олардың "сиқыршылық (γοητεία) арқылы жасалғанын" айтады: "О жарық және шындық! Сендерге өздерің жазып кеткендей, олар сендерге де осындай кереметтерді жасайтын зұлым адамдар мен сиқыршылар, яғни шайтанның жетелеуімен келеді деп анық айтады. Сондықтан Исаның өзі осы істердің Құдайдан емес екенін және зұлым адамдардың іс-әрекеттері екенін жоққа шығармайды. Осылайша, бір істен біреуін Құдай деп, екіншісін сиқыршы деп қорытынды жасау – өкінішті пікір емес пе? Олардың осы істері үшін неге оларды зұлым деп санау керек, олардың өзіне қарсы куәсі осы кісі болғанда? Өйткені ол олардың бұл істердің Құдайдан емес, ал кейбір алдамшылар мен зұлым адамдардың ойлап тапқандары екенін мойындады". Ориген 248 жылы қарсы пікірлерін жазды. Ол кейде цитата келтіріп, кейде сөзбен, кейде жай ғана сілтеме жасап, Цельстің аргументтерін қайта жасайды және оларға жауап береді. "Ақиқат іліміне" қарсы пікір білдіру үшін дәлдік маңызды болғандықтан, көптеген ғалымдар Ориген Цельстің айтқандарын сенімді көз деп есептейді. Киелі кітаптарды зерттеуші Артур Дродж Цельстің көзқарасын көпқұдайлық деп атау дұрыс емес деп жазды. Керісінше, ол яһудилердің қатаң монотеизміне қарсы хенотеист болды; Цельс яһудилердің шығу тарихымен таныс екенін көрсетеді. Христиандардың бизнесте табысқа жетпегенін мойындаған (infructuosi in negotiis), Цельс олардың жақсы азаматтар болуын, өз нанымын сақтап, императорларға табынуын және империяны қорғауда азаматтарына қосылуын қалайды. Бірлік пен өзара төзімділік туралы осы үндеу мемлекетке бағыну мен әскери қызметке негізделген. Цельс ең қатты наразылық білдірген жайттардың бірі – христиандардың азаматтық қоғаммен ынтымақтасудан бас тартқаны және жергілікті әдет-ғұрыптар мен ежелгі діндерді жек көруі. Христиандар оларды жалған құдайларға табыну деп есептесе, Цельс сияқты көпқұдайлылар оларды Адамзатты өлімнің ластануынан сақтап қалу үшін оның орнына билік ететін Демонның немесе құдайдың қызметшілерінің істері деп есептеді. Цельс христиандарды бүлік пен ынтымақсыздыққа жем болған деп айыптайды және оларды ақылды адамдармен пікір алысудан бас тартып, қарапайым және білімі жоқ адамдарды нанымға айналдыруда айыптайды. Олардың қасиетті миссиясы мен ерекше қасиеттілігі туралы пікірлеріне жауап ретінде Цельс оларды жарғақтардың үйірімен немесе ұясынан шықпайтын құмырсқалармен, батпақ айналасында симпозиум өткізетін жабақтармен немесе саздың бір бұрышында жиналған құрттармен салыстыра отырып, олардың маңызсыздығын мазақ етеді. Цельс кезінде қаншама христиан болғандығы белгісіз (бір дерекке сүйенсек, империяның яһуди халқы 60 миллион халқының шамамен 6,6–10% құраған болуы мүмкін).