Кіріспе

Гюнтер Адольф Фердинанд фон Клюге (1882–1944) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шығыс және Батыс майдандарында қолбасшылық еткен неміс генерал-фельдмаршалы. 1939 жылы Польшаға шабуыл кезінде және 1940 жылы Франция шайқасында Вермахттың 4-ші армиясына басшылық етті, осыдан кейін генерал-фельдмаршал шеніне көтерілді. Клюге 1941 жылы «Барбаросса» операциясында (Кеңес Одағына шабуыл) және Мәскеу шайқасында 4-ші армияға басшылық етті. 1941 жылдың желтоқсанында Кеңес әскерінің қарсы шабуылының күшті болған кезінде Клюге Федор фон Боктың орнына Орталық армиялар тобының қолбасшысы болып тағайындалды. Оның штабында Гитлерге қарсы әрекеттер жасаған әскерилердің бірнеше өкілдері қызмет етті, соның ішінде Хеннинг фон Тресков та болды. Клюге заговоршылардың жоспарларын білгенімен, Гитлер өлтірілмесе, оларға қолдау көрсетуден бас тартты. Оның Шығыс майданындағы қолбасшылығы 1943 жылдың қазан айына дейін жалғасты, содан кейін Клюге автокөлік апатында ауыр жарақат алды. Ұзақ уақыт емделгеннен кейін, Клюге 1944 жылдың шілдесінде оккупацияланған Францияда OB West (Батыс бойынша Жоғарғы Бас қолбасшы) болып тағайындалды, өйткені оның ізашары, фельдмаршал Герд фон Рундштедт, жеңіліске ұшырағаны үшін қызметтен алынған еді. Клюге әскерлері одақтастардың Нормандияға түсу қарқынын тоқтата алмады және ол батыстағы соғыстың ұтылғанын түсіне бастады. Клюге 20 шілдедегі қастандыққа белсенді қатыспағанымен, сәтсіз төңкерістен кейін 19 тамызда 1944 жылы Гитлермен кездесу үшін Берлинге шақырылып, өзін-өзі өлтірді. Клюге орнына фельдмаршал Вальтер Модель тағайындалды.

Ерте өмір және мансап

Клюге 1882 жылғы 30 қазанда Позенде, сол кезде Пруссияның Германия құрамында (қазір Польшаның батысында) дүниеге келген. Оның әкесі Макс фон Клюге – пруссиялық аристократ әскери отбасынан шыққан. Ол бірінші дүниежүзілік соғыста Германия армиясының генерал-лейтенанты болды. 1881 жылы Элиза Кюн-Шуманнға үйленді. Гюнтер фон Клюге – екі баланың бірі, оның кіші інісі Вольфганг (1892–1976) болған. Вольфганг екі дүниежүзілік соғыста да қызмет етті, 1943 жылы генерал-лейтенант шеніне көтерілді және 1944 жылдың шілдесі мен қыркүйегі аралығында Дюнкерк бекінісінің қолбасшысы болды. 1901 жылы Гюнтер фон Клюге – кейде Ханс Гюнтер фон Клюге деп, немесе өнер көрсеткен атқа байланысты "Ақылды Ханс" деп аталған – Германия армиясының 46-шы жалдама артиллерия полкіне кірді. Ол 1910–1918 жылдар аралығында Бас штабта қызмет етті, бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс майданында капитан шеніне жетті. Верденде жараланғаннан кейін Бас штабтың капитаны болды. Соғыстан кейінгі Рейхсверде (ұлттық армия) Веймар дәуірінде қызмет етіп, 1930 жылы полковник, 1933 жылы генерал-майор, ал бір жылдан кейін генерал-лейтенант атағын алды. 1933 жылы Шығыс Пруссияда фон Браухичтің штаб бастығы болып жұмыс істеді, кейіннен "фон Браухичтің жолымен ерген" деп есептелді. 1934 жылғы 1 сәуірде Клюге Мюнстердегі 6-шы дивизияның басшылығын қабылдады. 1935 жылы Адольф Гитлердің Вермахтты – кеңейтілген Германия армиясын – жариялауы Клюгені 6-шы корпуске, содан кейін 4-ші армияға айналған 6-шы армия тобына тағайындауға себеп болды. Клюге Гитлердің "қатаң милитаризмі" Германияны апатқа ұшыратады деп сенді. Судет аймағындағы дағдарыс кезінде ол Людвиг Бек және Эрнст фон Вайцзекер басқарған құпия соғысқа қарсы фракцияның мүшесі болды, даулы аумақ үшін қарулы қақтығыстан аулақ болуға үміттенді. Дағдарыс 1938 жылғы 30 қыркүйекте Мюнхен келісімі арқылы болдырды. Нацистерді жеке түрде сынағанымен, Клюге Lebensraum қағидатына сенеді және Вермахтты қайта қаруландырумен мақтанды.

Польшаға шабуыл

Гитлер 1939 жылғы 26-27 сәуірде өткен әскери брифингте Польшаға екі армия тобымен шабуыл жасау жоспарын, неміс жоғарғы бас қолбасшылығы ұсынған нұсқасын мақұлдады. Клюгеге қарасты 4-армия Федор фон Боктың басқаруындағы Солтүстік армиялар тобына бекітілді. Польша науқаны 1 қыркүйекте басталды, ол елдің Германиямен ұзын шекарасын пайдаланды. 4-армия Батыс Помераниядан шығысқа қарай, 3-армиямен байланысу үшін ілгері жылжуға тиіс болды; Данциг порты бірінші күні жаулап алынды. Келесі күні Брда өзені бойындағы күшті поляк қорғаныс шебіне қатысты алаңдаушылықтар расталмады. 4-армия өзенді кешіп өтіп, Польшаның 9-шы жаяу әскер дивизиясын, 27-шы жаяу әскер дивизиясын және Померания атты әскер бригадасын қоршап алды. Клюге өзінің 10-шы танк дивизиясын Висла өзенінен 3 қыркүйекте 3-армиямен кездесуге жіберді. 4-ші армияның XIX танк корпусы (Гайнц Гудериан) үш күндік шайқастан кейін 17 қыркүйекте Бжесць қаласын жаулап алды. Сол күні Солтүстік армиялар тобына Қызыл Армияның Польшаның шығысына басып кіргені туралы хабарланды және Буг өзенінің батысында қалуға бұйрық берілді. Бжесць 22 қыркүйекте Кеңес әскерлеріне тапсырылды. Шабуылдың басында поляк әскерін қоршап алғаны үшін Клюге Гитлердің ең данышкер қолбасшыларының бірі деп мақталып, құрметке ие болды.

Франция шайқасы

Фолл Гелб ("Сары жағдай") Францияға басып кіруге дайындық барысында Клюге мен 4-армия Герд фон Рундштедт басқаруымен А армиялар тобына ауыстырылды. Гитлер бастапқы жоспарға қарсы белсенді балама іздеп, 1940 жылғы 17 ақпанда олармен өткен кездесуден кейін Эрих фон Манштейннің идеяларын, Манштейн жоспары деп бекітті. Жоспарда 4-армияның Оңтүстік Бельгия мен Люксембургтің қиын-қыстау Арденн аймағы арқылы Мёз өзеніне шабуыл жасауға көмектесуі көзделген; Клюге XV армия корпусына – 5-ші және 7-ші танк дивизияларын қоса, Георг Ханс Рейнхардтың корпусын Мёзді Динантта кесіп өту арқылы фланкті қорғауды тапсырды. 10 мамырда басталған "Сары іс" сәтті өрбіді. Клюге корпусы қарқынды жылдамдықпен ілгерілеп, екі күнде Мёзға жетті. 7-ші танк дивизиясының командирі Эрвин Роммель жетекшілік еткен өзеннен өту 13 мамырда Мёздің батыс жағалауында плацдармды құрып, француздың 9-шы армиясын шегінуге мәжбүр етті. Клюге күштері, әсіресе 7-ші танк дивизиясы, келесі күндері плацдармнан жылдам өтті. 16-17 мамыр аралығында Роммель 10 000 әскер мен 100 танкты тұтқынға алды, сондай-ақ 35 адам шығынмен француздың 9-шы армиясының қалған бөлігін талқандады. Армиялар тобынан шамадан тыс алға шығып, 5-ші және 7-ші танк дивизиялары 21 мамырда Аррас қаласы маңында британ-француздық бірлескен қарсы шабуылға тойтарыс берді. Гитлер мен Рундштедтпен кеңескеннен кейін Клюге 24 мамырда өз танк бөлімдеріне Дюнкерктен – британ экспедициялық корпусының қашу мүмкіндігінен тоқтауға бұйрық берді. Екі күндік үзіліс одақтастарға Дюнкерк маңында күштерін жинақтап, эвакуацияға дайындалуға мүмкіндік берді. 5 маусымда, басып кіру жоспарының екінші кезеңі Fall Rot ("Қызыл жағдай") басталғанда, Клюгедің 4-армиясы Амиенде алғашқы жетістіктерге қол жеткізуге көмектесті және 10 маусымда Сена өзеніне жетті. Клюгенің басшылығы мен Роммельдің шеберлігі басып кіру барысында оны 19 шілдеде генерал-фельдмаршал (саяси маршал) шеніне көтеруге әкелді.

Кеңес Одағына шабуыл

Клюге операция "Барбаросса" басталғанда 4-ші армияға қолбасшылық етті, ол Армия тобының құрамына кірді. Оның қолбасшылығына қоса, армия тобына далалық армия, 9-шы армия және екі жылдам әрекет ететін құрама – 2-ші (Хайнц Гудериан) және 3-ші танк тобы (Герман Хот) кірді. 29 маусымда Клюге нацистік идеологияға сәйкес, әскери форма киген әйелдерді атуға бұйрық берді. Ол әйелдер-жауынгерлерді табиғи гендерлік рөлдердің бұзылуымен байланысты "варварлық" большевизмнің тағы бір көрінісі деп есептеді. Кейін бұл бұйрық қайтарылып алынды, және әскери форма киген әйелдер тұтқынға алынуы керек болды. 4 шілдеде Oberkommando des Heeres (OKH) ("Жоғары Бас Қолбасшылық") жылдам шабуылдайтын бронетанкілік топтар мен баяу жылжыған жаяу әскер арасындағы үйлесімділікті жақсарту үшін 2-ші және 3-ші танк тобын Клюгеге бағындырды. Нәтижеде құрылған құрама қағаз жүзінде біртілділікке ие болды, бірақ шындығында танк тобының командирлері Клюгеге жиі наразылық білдірді, ал Гудериан мен Клюге жеке өзі бір-бірін жек көретін. Клюге өзінің екі жаяу әскер корпусынан басқасын беруге мәжбүр болды, ал оның қалған корпустары бұрынғыда резервте болған 2-ші армияға берілді. Неміс Жоғары Бас Қолбасшылығы мен әскери жетекшілігі, соғыстың қысқа болады деп күтіп, совет еңбек күшін пайдалану қажеттілігі болмайды деп ойлағандықтан, әскери тұтқындар мен азаматтық тұтқындарды орналастыруға тиісті дайындық жасалмады. Клюге басқаратын аймақта 1941 жылдың шілдесінде 100 000 әскери тұтқын мен 40 000 азамат Минскідегі ашық ауадағы шағын лагерьге тығылып кірді. Лагерьдегі жағдай нашарлап, аштық күшейген кезде Organisation Todt Клюгеден 10 000 білікті жұмысшыны босатуды сұрады. Клюге тұтқындарға қатысты шешімді өзі қабылдағысы келгендіктен, одан бас тартты. "Аштық жоспарының" бір бөлігі ретінде, Кеңес Одағына қарсы жойқын соғыстың негізгі принциптерінің бірі ретінде, Вермахт көбінесе "жерден күш-қуат алуға" тиіс болды. Осылайша, тонау, қарақшылық және бейбіт азаматтарды зорлық-зомбылыққа салу, әсіресе артқы аймақтарда кең таралды. 1941 жылдың қыркүйегінде Клюге әскерлері арасында тәртіпті қалпына келтіру мақсатында бұйрық шығарды. Онда "азық-түлік алудың негіссіз әдістеріне, шабуылдарға, ұзақ қашықтыққа жасалған тонау сапарларына, барлық ақылсыз және қылмыстық әрекеттерге толығымен соңғы нүкте қоюдың уақыты келді" делінген. Клюге жауаптыларға, сондай-ақ тәртіпті сақтамаған жоғары командирлеріне қатаң шаралар қолданылатыны туралы ескертті.

Мәскеу шайқасы

Тайфун операциясы барысында, немістердің Мәскеуге қарсы ілгерілеуі кезінде, Клюге Эрих Хопнер басқаратын 4-ші танк тобын 4-ші армияға бағындырды. Қазан айының басында 4-ші танк тобы Вязьма қамалын аяқтады. Хопнердің наразылығына қарамастан, Клюге оған ілгерілеуді тоқтатуды бұйырды, себебі оның бөлімшелері кеңес әскерлерінің қашқындауын болдырмау үшін қажет болды. Хопнер қамалды тазарту мен Мәскеуге шабуылды бірдей жүргізе алатынына сенді. Ол Клюгенің әрекеттерін араласу деп есептеді, бұл 6 қазанда үйіне жазған хатында жоғары лауазымды офицерімен келіспеушілікке және «жанжалдарға» әкелді. Хопнер өз бөлімшелерінің отын тапшылығын дұрыс бағаламаған секілді; 11-ші танк дивизиясы мүлдем отын қалмағанын хабарлады. Тек 20-шы танк дивизиясы нашарлаған жол жағдайларына қарамастан Мәскеуге қарай ілгеріледі. 17 қарашада 4-ші танк тобы 4-ші армияның V армия корпусымен бірге, Орталық армия тобының құрамында «Тайфун» операциясын жалғастыру аясында Мәскеуге қарсы қайтадан шабуыл жасады. Танк тобы мен армия корпусы Клюгенің ең жақсы және шабуылға дайын күштерін білдірді. Екі апталық шайқаста неміс әскері (бір күнде) шақырымға ілгеріледі. Танктардың жетіспеуі, автокөліктің жеткіліксіздігі, нашар жабдықталу, сондай-ақ Қызыл Армияның қарсы тұруы және совет әскерлерінің әуедегі басымдығы шабуылды қиындатты. Неміс жоғарғы басшылығының қысымына тап болған Клюге, 1 желтоқсанда өзінің нашар оңтүстік фланғын шабуылға жіберді. Шабуылдан кейін Хопнер мен Гудериан, Клюгенің 4-ші армияның оңтүстік фланғын шабуылға кешіктіргенін, немістердің Мәскеуге жетуіне кедергі келтіргенін айыптады. Тарихшы Дэвид Стахел бұл бағалау Клюгенің қалған күштерінің мүмкіндіктерін әлдеқайда жоғары бағалағанын жазды. Ол сондай-ақ Мәскеудің ірі қала екенін және неміс әскерлерінің оны қоршауға жеткілікті күші болмағанын ескермеді. 25 қарашада сыртқы қорғаныс белдеуі аяқталғаннан кейін Мәскеу мықты бекітілген қалаға айналды, оны Вермахт майдандық шабуылмен алуға шамасы жетпеді. 5 желтоқсанда одан әрі шабуылдар тоқтатылды; Қызыл Армия сол күні қысқы қарсы шабуылға көшті.

Әскерлер тобының орталығы

Федор фон Бок 18 желтоқсанда Орталық армия тобының басшылығынан босатылғаннан кейін, Клюге оның орнына тағайындалды. Қыс және көктем айларында Орталық армия тобының секторында аяусыз шайқастар жалғасты, бірақ екі тарап та айтарлықтай табысқа жете алмады. Неміс әскерлері тұрып қалды, бірақ қиын жағдайда. 1942 жылғы жазғы науқанында «Жас көктем» операциясы аясында армия тобының міндеті – өз позицияларын сақтап тұру болды. 1942 жылдың 30 қазанында Клюге Гитлерден ізгі тілектермен хат және неміс қазынасынан жарты миллион рейхсмарка сомасындағы чек алды. Онда оның меншігін жақсартуға кеткен шығындар мемлекеттік есептен төленеді деген уәде де берілді. Бұл Вермахттың жоғары шенді офицерлерін парамен ынталандыру схемасының бір бөлігі болды. Клюге ақшаны қабылдады. Бас штабының бастығы Хеннинг фон Трескоудың сынынан кейін, ол 1942 жылдың қараша айында нацистік режимнің қарсыласы Карл Фридрих Гёрделермен кездесуге келісті. Клюге Гёрделерге келесі рет Шығыс майданға келгенде Гитлерді тұтқындауға уәде берді. Бірақ Гитлерден тағы бір «сыйлық» алғаннан кейін, ол ойын өзгертті және адал болуға шешім қабылдады. Гитлер Клюгенің өзінің басшылығына наразы екенін естігендей болды, ол өзінің «сыйлықтарын» Клюгенің толық адалдығына құқылы деп санады. 1942 жылдың көп бөлігінде және 1943 жылдың басында Орталық армия тобы Ржев түбегінің маңындағы позициялық соғысқа қатысты, Қызыл Армияның шабуылдарына қарсы тұрды, бұл шайқастар Ржев шайқастары деп аталды. Кеңес әскерлері өз шығындарына аз ғана аумақты басып алды, әсіресе, Сталинград шайқасында неміс әскерлерін қоршауға алған «Уран» операциясымен бір уақытта басталған сәтсіз «Марс» операциясында. Клюге әскерлері сарқылып, 1943 жылдың басында 9-шы армияны (генерал Вальтер Модель) және 4-ші армияның бөлімдерін (генерал Готтард Хайнрици) түбектен шығаруға рұқсат алды. Нәтижесінде «Бюффель» операциясы Вермахттың 1943 жылдың 1-22 наурызы аралығында түбектен кезең-кезеңмен шығуына әкелді. Операция Ржев түбегін жойды және неміс шебін шақырымға қысқартты. Әскердің шығуы аяусыз жерді өртеу және қауіпсіздік шараларын күшейтумен бірге жүрді, нәтижесінде ауылдардың қирауы, еңбекке жарамды халықтың құлдыққа депортациясы және Вермахт әскерлерінің «партизанға қарсы күрес» деген желеумен бейбіт тұрғындарды өлтіруіне әкелді. 1943 жылдың 13 наурызында Гитлер бірнеше шабуылға, соның ішінде Курск түбегіне қарсы шабуылға рұқсат берді. Харьковтың үшінші шайқасындағы кеңес қарсылығы әлсіреген кезде, Оңтүстік армия тобының қолбасшысы Эрих фон Манштейн Клюгеге солтүстіктегі түбекті қорғап тұрған Кеңес Одағының Орталық майданына шабуыл жасауға көндіруге тырысты. Клюге өзінің күштері осындай шабуылға тым әлсіз деп сеніп, бас тартты. Сәуірдің ортасында нашар ауа райы және неміс әскерлерінің шаршауына байланысты шабуылдар кейінге қалдырылды. 15 сәуірде Гитлер мен ОКХ жаңа операциялық бұйрық шығарды, онда 3 мамырда немесе одан кейін Курск түбегіне қарсы «Цитадель» операциясын бастау керек деп айтылды. Курск шайқасына әкелген «Цитадель» операциясы екі жақты қоршауды көздеді. Орталық армия тобы Модельдің 9-шы армиясын солтүстік қанатты құруға қамтамасыз етуі керек еді. Оңтүстік армия тобының 4-ші танк армиясы мен «Кемпф» армиялық тобы Курск қаласының шығысында 9-шы армиямен кездесу үшін солтүстікке қарай жылжуы керек еді. Жоспарлау және дайындық жалғасқан кезде, сәуірдің соңында Модель Гитлермен кездесіп, оның секторында Қызыл Армияның нығайтылған қорғаныс позициялары туралы алаңдаушылығын білдірді. Гитлер 4 мамырда жоғары офицерлері мен кеңесшілерін Мюнхенге шақырды. Пікір алмасу үшін бірнеше нұсқа ұсынылды: қолдағы күштермен дереу шабуылға шығу, жаңа және жақсы танктердің келуін күту үшін шабуылды кейінге қалдыру, операцияны түбегейлі қайта қарау немесе оны мүлдем тоқтату. Манштейн ерте шабуыл жасауды жақтады, бірақ екі қосымша жаяу әскер дивизиясын сұрады, оған Гитлер олардың жоқ екенін жауап берді. Клюге кейінге қалдыруға қарсы шығып, Модельдің барлау материалдарын қабылдамады. Қарулы күштер инспекторы генерал Хайнц Гудериан операцияға қарсы шығып, «шабуылдың мәні жоқ» деді. Конференция Гитлер шешім қабылдамай аяқталды, бірақ «Цитадель» тоқтатылмады. 5 шілдеде басталған операция басынан-ақ сәтсіз аяқталды. Солтүстік бағытта кеңес әскерлері 10 шілдеге дейін неміс әскерлерінің жорығын толығымен тоқтатты. 12 шілдеде Қызыл Армия Орел түбегіне қарсы «Кутузов» операциясын бастады, ол Модельдің 9-шы армиясының қанатын және тылын қауіптеді. 12 шілдеде Гитлер Клюге мен Манштейнды Шығыс Пруссиядағы Растенбургтегі штабына шақырды, онда ол «Цитадель» операциясын тоқтату туралы жариялады. Ауыр шайқастардың арасында 5 тамызда Қызыл Армия Орелге кірді, ал 18 тамызда Брянск қаласының шетіне жетті, Орел түбегін жойды. Орталық армия тобы дайындалған қорғаныс позицияларына шегініп, неміс қарсыласы күшейді және кеңес әскерлерінің Смоленскті азат етуіне қыркүйек айының соңына дейін уақыт кетті. 1943 жылдың 27 қазанында Клюге автокөлік апатында ауыр жарақат алды. Ол 1944 жылдың шілдесіне дейін қызметке орала алмады. Орталық армия тобының қолбасшысы ретінде Клюгенің орнына фельдмаршал Эрнст Буш тағайындалды.

Батыс майдан

1944 жылдың шілдесінде Клюге, өзінің алдыңғы фельдмаршалы Герд фон Рундштедт соғыстың ұтылғанын айтқандықтан қызметтен босатылғаннан кейін, OB West (Батыстағы неміс армиясының қолбасшысы) қызметіне тағайындалды. Одақтастардың бастамасымен Клюге бірден Роммельге, B армия тобының басшысына билігін орнатуға және өз командасының Нормандияны қорғауға деген сенімін арттыруға тырысты. 12 шілдеде майданды аралап, дала командирлерінен мәлімет алғаннан кейін Клюге Альфред Йодльға күмәнін білдірді: «Мен пессимист емеспін. Бірақ менің ойымша, жағдай одан да нашар болуы мүмкін емес». Бес күннен кейін Роммель, Корольдік Канада Әуе күштерінің (RCAF) Spitfire ұшағы оның штаб машинасына шабуыл жасағанда жараланды, көлік жолдан шығып кетті; Клюге оның басқа лауазымын сақтап, B армия тобының қолбасшысы болды. Одақтастар шілде айында немістерді Сент-Лоның маңызды биіктіктерінен ығыстырып, Нормандия операциясында ірі шабуылға жол ашты. 25 шілдеде басталған «Кобра» операциясының мақсаты – АҚШ күштеріне британдық және канадалық шабуылдармен Каен маңында тұтқындалған неміс армиясының әлсіздігін пайдаланып, Францияның солтүстік-батысында шешуші жетістікке қол жеткізу болды. 28 шілдеде операция неміс қорғанысын бұзып, американдықтарға қарсылық көрсетуді қиындатты. Фронтты ұстап тұруға жеткілікті күші болмаған неміс бөлімшелері тұтқыннан құтылу үшін күшті қарсы шабуылдар жасады, ал Клюге 2-ші және 116-шы танк дивизияларының бөлімдерін күшейту үшін батысқа жіберді. Шілде айының соңында Нормандиядағы неміс армиясы одақтастардың шабуылдарынан соншалықты әлсірегендіктен, Клюге Нормандияда тиімді қорғаныс ұстай алмады; «Багратион» операциясынан кейін, Орталық армиялар тобына қарсы кеңестік жазғы шабуылдан кейін күшейтуге үміті болмады, және немiстердiң көбi жеңіске жете алмайтындарына сенді. 1 және 4 тамыз аралығында генерал-лейтенант Джордж С. Паттон басқаратын АҚШ-тың Үшінші армиясының жеті дивизиясы Аванш арқылы және Понтобаульттағы көпірден Бреттанияға жылдам ілгеріледі. Клюге кері шегінуді ұсынса да, Гитлер Мортен мен Авранш арасында «Люттих» операциясын жүргізуге бұйрық берді. Ол барлық қолдағы танк бөлімдерінің Контентин түбегін қайтарып алуға және Бретаниядағы АҚШ күштеріне жабдықтауды тоқтатуға бағытталған шоғырланған шабуылға қатысуын талап етті. OB West операциялық офицері Бодо Циммерманның айтуынша, Клюге «бұл бұйрықты орындау Нормандия майданының құлауына әкелетінін жақсы білген», бірақ оның күмәні ескерілмеді. Клюге операция 7 тамызда басталғанға дейін тек төрт тозған танк дивизиясын жинап ала алды. Шабуыл Ауранштан тоқтады, негізінен одақтастардың әуедегі басымдығына байланысты, неміс бөлімшелері тұтқынға түсу қаупіне тап болды. Соңғы шабуыл, «Tractable» операциясы, 14 тамызда канадалық күштер америкалықтардың Шамбуаға қарай солтүстікке жылжуымен бірге басталды; олардың мақсаты – Фалез қаласының маңындағы неміс 7-ші армиясы мен 5-ші танк армиясын қоршап алып, жою болды. Батыс OB командирі ретінде Клюге 16 тамызда шығысқа қарай толық шегінуге бұйрық берді. Одақтас әскерлері сол күні кешке дейін Фалезді басып алмады, бұл Канада және АҚШ күштері арасында Фалез саңылауы деп аталатын үзіліс қалдырды. 22 тамызға қарай, немістердің қамаудан шығу үшін күшпен сақтап тұрған саңылау толығымен жабылды, Нормандия шайқасы одақтастардың шешуші жеңісімен аяқталды. B армия тобының қалдықтары шығысқа қарай қашқанда, одақтастар қарсылықсыз қорғалмаған аумаққа ілгеріледі. Шамамен 100 000 неміс қашып құтыла алса, 10 000 қаза тауып, тағы 40-50 000 тұтқынға алынды.

Гитлерге қарсы заговор және өлім

Карл Генрих фон Штульпангель арқылы Клюге Гитлерге қарсы 20 шілдедегі қастандық туралы білді; Гитлер өлтірілсе, ол қастандық жасаушылардың билікті басып алуын қолдауға келісті. Парижде қастандық жасаушылар 1200-ден астам СС және СД мүшелерін қамауға алды, ал қастандық сәтсіз аяқталғаннан кейін Штульпнагель мен Цезарь фон Хофакер Клюгемен оның Ла Рош Гюйондағы штабында кездесті. Гитлердің тірі қалғанын білген Клюге қолдауын кері алып, қамау ордерлерін жойды. 15 тамызда Клюге көлігі одақтастардың бомбалауынан зақымданып, бірнеше сағат бойы әскерімен байланыс үзілді. Гитлер Клюгені одақтастармен келіссөздер жүргізуге тырысқан деп күдіктенді. Екі күннен кейін ол қызметтен босатылып, орнына Модель тағайындалды. Гитлермен кездесу үшін Берлинге шақырылған Клюге 20 шілдедегі қастандыққа қатысы бар екеніне көз жеткізіп, 19 тамызда калий цианиді ішіп өзіне қол жұмсады. Соңғы куәлігінде ол Гитлерге адалдығын растап, Германияның соғысты аяқтауы керек екенін айтты, сонымен қатар «Герман халқы осылай есептелмейтін ауыр күйзелістерді бастан өткерді, осы қасіреттерді тоқтату уақыты келді» деп жазды.