Кіріспе
Неміс армиясының фельдмаршалы Вильгельм Лист (14 мамыр 1880 – 17 тамыз 1971) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ армиясының трибуналымен соғыс қылмыстары үшін сотталған неміс генерал-фельдмаршалы. Лист Польшаға басып кіру кезінде 14-ші армияға, ал Франция, Югославия және Грекияға басып кіру кезінде 12-ші армияға қолбасшылық етті. 1941 жылы ол Грекия мен Югославияны оккупациялауға жауапты болған Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы неміс күштеріне басшылық етті. 1942 жылдың шілдесінде «Жас көктем» операциясы (Case Blue) барысында, Германияның Оңтүстік Ресейдегі жазғы шабуылында, ол Кавказ және Бакуға бағытталған негізгі шабуылға жауапты А армия тобының командирі болып тағайындалды. Соғыстан кейін Листке соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар тағылып, 1947 жылғы кепілдер ісі бойынша сотталды. Ол кінәлі деп танылып, өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Денсаулығының нашарлауына байланысты Лист мерзімінен бұрын босатылып, 1971 жылы қайтыс болды.
Wilhelm List (14 May 1880 – 17 August 1971) was a German Generalfeldmarschall (Field Marshal) during World War II who was convicted of war crimes by a US Army tribunal after the war. List commanded the 14th Army in the invasion of Poland and the 12th Army in the invasions of France, Yugoslavia and Greece. In 1941 he commanded the German forces in Southeast Europe responsible for the occupation of Greece and Yugoslavia. In July 1942 during Case Blue, the German summer offensive in Southern Russia, he was appointed commander of Army Group A, responsible for the main thrust towards the Caucasus and Baku. Following the war, List was charged with war crimes and crimes against humanity and stood trial in the Hostages Trial of 1947. He was convicted and sentenced to life imprisonment. List was released early for poor health and died in 1971.
Алғашқы жылдар
Лист 1880 жылы Вюртембергтің Оберкирхберг қаласында дәрігердің ұлы болып дүниеге келген. 1898 жылы Бавария армиясына қабылданды; 1913 жылы Бавария Бас штабына қосылды. Бірінші дүниежүзілік соғыста (1914-1918) штаб офицері болып қызмет етті. Лист төрт жыл бойы жаяу әскер полкінің командирі ретінде фронтта болды, сол кездегі капрал Адольф Гитлер оның бағынысында болған. Соғыстан кейін Лист рейхсверде қызметін жалғастырды. 1922 жылы Альпілік батальонның командирі болды. 1926 жылы Қорғаныс министрлігіне шақырылып, әскери білім беру директоры, кейін Дрезден жаяу әскер мектебінің командирі болып тағайындалды. 1932 жылға қарай генерал-лейтенант шеніне көтерілді. 1938 жылы Австрияның Германиямен қосылуынан (Аншлюс) кейін Листке Австрия Қарулы Күштерін Вермахтқа енгізу міндеті жүктелді.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылы Лист Польшаға басып кірген неміс 14-ші армиясына қолбасшылық етті. Листтің міндеті – шабуыл басталған бойда әскерін Польшаның оңтүстігіне жылжытып, неміс күштерінің Варшава аймағындағы польша армиясын қоршау маневрінің оңтүстік қанатын құру болды. Ол бұл міндетті орындамады, бірақ 1939 жылдың 17 қыркүйегінде Брест-Литовск қаласынан оңтүстікке қарай шамалы қашықтықта генерал Хайнц Гудериан басқаратын неміс XIX танк корпусының алдыңғы бөлімдерімен кездесті. Польшадағы әскери қимылдардың аяқталуы, Совет әскерлерінің елдің шығыс бөлігін оккупациялауымен (Молотов-Риббентроп пактісінде келісілгендей) үдеді, содан кейін Лист және оның армиясы Польшада оккупациялық күштер ретінде қалды.
Францияға шабуыл
1940 жылдың мамыр-маусымында Германияның Франция мен Төмен елдерге қарсы жасаған ірі шабуылы кезінде 14-армия Польшада қалды, бірақ оның командирі басқаша істеді. 1940 жылы мамыр айында Лист Францияның құлауы кезінде 12-ші неміс армиясына қолбасшылық етті. 12-ші армия – Герд фон Рундштедт басқаратын неміс армиялар тобының бір бөлігі болды. Осы армиялар тобы Арденн аймағын сәтті басып алып, 1940 жылдың 15 мамырында француз әскерлерінде үрей тудырып, британдық экспедициялық күштерін жабдықтау желісінен үзіп тастады. Осы сәтті науқаннан кейін Лист, Гитлердің 1940 жылғы фельдмаршалдық салтанатында фельдмаршал атағына ие болған он екі генералдың бірі болды. 1941 жылдың басында неміс әскерлері Үшінші рейхтің шығыс майданында, Кеңес Одағына қарсы жоспарланған «Барбаросса» операциясына дайындық үшін жиналды. ОКВ «Барбаросса» операциясын бастамас бұрын Грекияның араласу мүмкіндігін болдырмау үшін, осы елді әскери жолмен бағындыру қажет деп есептеді, бұл операция «Марита» деп аталды. Листке болгар бас штабымен келіссөздер жүргізу тапсырылды, нәтижесінде неміс әскерлерінің болгар аумағы арқылы еркін өтуіне рұқсат беретін құпия келісімге қол қойылды. 1941 жылдың 28-29 ақпан түнінде неміс әскерлері, оның ішінде 12-ші армияға қолбасшылық ететін Лист, Болгарияда орналасты, ал ертесіне Болгария Үштік келісімге қосылды.
Грекия мен Югославияға шабуыл
1941 жылы 6 сәуірде Вермахт Грекия және Югославияға екі жақтан шабуыл жасады. Листтің 12 армиясы, құрамында төрт танктік дивизия және 11 мотожаяу дивизиясы болды, қорғаныс күштерінен әлдеқайда басым болды. Неміс әскерлері 13 сәуірде Белградты, ал 27 сәуірде Афинаны басып алды. Балқандағы құрлықтағы әскери науқан 28 сәуірде британдық күштердің эвакуациясымен аяқталды. Балқанда Лист жүздеген мыңдаған бейбіт азаматтарды жаппай қырғынға ұшыратуға қатысты, ол кепілге алу және жазалау мақсатында өлтіруге бұйрық бергені үшін кінәлі болды.
1942 жылғы жазғы науқан және жұмыстан босату
1942 жылдың шілде айының басында Лист, неміс әскерлерінің «Көктемгі жорық» операциясы кезінде «Жас көктем» деп аталған Оңтүстік армия тобының бөлінуінен жаңадан құрылған А армия тобының басқаруын қабылдады. Оның міндеті – Ростовты жаулап алып, содан кейін майға бай Майкоп және Грозный аймақтарын басып алу үшін Кавказға ілгерілеу болатын. Неміс әскерлері екі ай бойы сәтті ілгерілеп, Майкопты жаулап алды және Ростовтан Грозныйға жуық келді. Алайда, тамыздың соңында олардың шабуылы тоқтады, себебі кеңес әскерлерінің қарсылығы күшейді, сондай-ақ армия тобының жабдықтау желісінен озып кеткендігіне байланысты отын мен оқ-дәрі жетіспеді. Жағдайды одан да қиындатқан нәрсе – тамыздың ортасында Люфтваффе-нің көп бөлігін солтүстікке, Сталинградқа 6-армияның шабуылын қолдау үшін ауыстыру болды. Гитлер бұл жағдайға ашуланды. 7 қыркүйекте ол Альфред Йодльді Листке жіберіп, одан жылдамдауын талап етті. Лист Йодльге Грозныйды жаулап алу үшін кеңес әскерлерінің қорғанысын бұзуға жеткілікті күші жоқ екенін түсіндірді. Лист сондай-ақ, егер басқа шабуылдар тоқтатылып, оның армия тобына жабдықтау және күштерді нығайтуда басымдық берілсе, Грозныйды басып алу әлі де мүмкін екеніне сенді. Йодль Листпен келісіп, бұл ақпаратты Гитлерге жеткізді, ол қатты ашуланды. Лист тоқтап қалған шабуылдық бөлімдерді фронттың басқа, кем дамыған бөлігіне жылжытуды ұсынғанда, Гитлер 9 қыркүйекте оны басшылық лауазымынан шеттетуге және ОКХ арқылы Армия тобына өзі басшылық етуге тырысты. 1942 жылдың 22 қарашасында ол Пауль Людвиг Эвальд фон Клейсті тағайындады. Лист соғыстың қалған бөлігін үйінде өткізді және ешқашан активтік қызметке оралмады.
Қалдықтар соты
Лист соғыстан кейін одақтастар тарапынан тұтқындалды. 1947 жылы Лист пен оның 11 бұрынғы бағыныштысы соғыс қылмыстары және адамзатқа қарсы қылмыстар жасады деген айыппен күйленді – негізінен Югославиядағы сербтік кепілдерді жазалау ретінде өлтіру. Лист АҚШ әскери сотында кепілге алу ісі бойынша сотталды, 1948 жылдың ақпанында кінәлі деп танылып, өмір бойына түрмеге кесілді. Лист 1952 жылдың желтоқсанында денсаулығының нашарлауына байланысты босатылды. Бірақ ол тағы 19 жыл өмір сүріп, 1971 жылдың 17 тамызында 91 жасында қайтыс болды.