Кіріспе

Қытайдың географиялық аймағы Солтүстік-шығыс Қытай – Қытайдың географиялық аймағы, тарихта Маньчжурия деп те аталады. Ол әдетте Үлкен Хинган тау жотасының шығысындағы үш провинцияға, атап айтқанда Ляонинге, Цзилиньге және Хэйлунцзянға сәйкес келеді, бірақ тарихи тұрғыдан алғанда Үлкен Хинганның батысындағы Ішкі Монголияның төрт шығыс префектурасын да қамтиды. Аймақтың орталық бөлігі – Солтүстік-шығыс Қытай жазығы, Қытайдағы ең үлкен жазық, ауданы аса зор. Оны солтүстікте Ресейдің Қиыр Шығысынан Амур, Аргун және Уссури өзендері; оңтүстікте Кореядан Ялу және Тумен өзендері; ал батыста Ішкі Монголиядан Үлкен Хинган тауы мен Силяо өзенінің бір бөлігі бөліп тұрады. Өнеркәсіптік сектордың күшінің әлсіреуі және экономикалық өсімнің, халық санының төмендеуі салдарынан аймақ көбінесе Қытайдың «тозған белдеуі» деп аталады. Осыған байланысты, 2000 жылдардың басында Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік кеңесі «Солтүстік-шығыс аймағын жаңғырту жоспары» атты бағдарламаны іске қосты, оған Шығыс Ішкі Монголияның бес префектурасы – Хулунбуир, Хинган, Тонгляо, Чифэн және Силин Гол да ресми түрде Солтүстік-шығыс аймақтарының құрамына енгізілді.

Аттар

Маньчжурия атауы – жапондық шығу тегі бар экзоним (эндоним және демоним «Манчу» сөзінен туындаған) және маньчжулар мен қытай халқы қолданбаған. «Маньчжурия» деген географиялық термин алғаш рет 18-19 ғасырларда Жапонияда пайда болды. Голланд тілі арқылы еуропалық тілдерге келген «Маньчжурия» сөзінің түбірі – 18 ғасырдан бастау алатын жапон жерінің аты «Маншӯ» (Манчулар мекені) латын тілінен алынған тікелей аударма. Бұл топоним содан бері жапондық колониализммен байланыстырылып келеді. Марк К. Эллиотт, Норман Смит және Марико Асано Таманой сияқты кейбір тарихшылар оның заңдылығына күмән келтіретіндіктен, оның қолданылуы даулы саналады. Қытайда бұрын Маньчжурияның құрамына кірген аймақтар Солтүстік-Шығыс деп аталады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл аймақ әртүрлі атаулармен белгілі болған. Мин әулеті тұсында журчендер мекендеген аймақ Нурган деп аталды. Цинь әулеті Гуандун және «Өзеннен шығысқа қарай» сияқты атауларды қолданды, оны басқаша мағынадағы Гуандунмен шатастыруға болмайды. Сондай-ақ, 1683 жылдан бастап Хэйлунцзян Жилиннен бөлінгеннен бері Жилин, Хэйлунцзян және Фэнтянь провинцияларын білдіретін «Үш провинция» атауы да қолданылды.

Әкімшілік бөлімшелер

GBISO No. Облыс Қытайша атауы Астана Халық тығыздығы Аудан (км2) Аббр.

Қалалық аумақтағы бір миллионнан астам халқы бар қалалар

Облыстық астаналар қалың әріппен. #Қалалық аудан Облыс Халық санау күні1Шэньян5,718,2326,255,9218,106,171LN2010 11 012Харбин4,933,0545,878,93910,635,971HL2010 11 013Далянь3,902,4674,087,7336,690,432LN2010 11 014Чанчунь3,411,2094,193,0737,674,439JL2010 11 015Аншань1,504,9961,544,0843,645,884LN2010 11 016Жилинь1,469,7221,975,1214,413,157JL2010 11 017Дацин1,433,6981,649,8252,904,532HL2010 11 018Фушунь1,318,8081,431,0142,138,090LN2010 11 019Цицихар1,314,7201,553,7885,367,003HL2010 11 0110Бэньси1,000,1281,094,2941,709,538LN2010 11 01

Тарих

Солтүстік-шығыс Қытай корейлер, маньчжулар (немесе юрчендер), ульчтар, хезендер (гольди және нанай деп те аталады), сушендер, сяньбэйлер және мохэлер сияқты бірнеше этникалық топтардың отаны болды. Хан қытайлары тарихтың әртүрлі кезеңдерінде Солтүстік-шығыс Қытайға қоныстанды, ал аймаққа енген алғашқы қытай мемлекеті Ян мемлекеті еді. Аймақ тарих бойы Ян, Гиджа Чосон, Виман Чосон, Буйо, Батыс Хан, Гогурё, Син әулеті, Шығыс Хан, Гонсун Ян, Цао Вэй, Батыс Цзинь, Бұрынғы Ян, Бұрынғы Цин, Кейінгі Ян, Тан әулеті, Ву Чжоу, Балхэ, Ляо әулеті, Цзинь әулеті, Шығыс Ляо, Кейінгі Ляо, Шығыс Ся, Моңғол империясы, Юань әулеті, Солтүстік Юань, Мин әулеті, Цин әулеті және Қытай Республикасы сияқты түрлі мемлекеттердің билігінде болды. Цин әулетінің соңында Солтүстік-шығыс Қытай Харбин арқылы Владивостокқа дейін Қытай Шығыс теміржолының салынуымен Ресей империясының ықпалына түсті. 1904-1905 жылдарғы Орыс-жапон соғысының нәтижесінде Жапония империясы аймақтағы Ресейдің ықпалын ығыстырды және 1906 жылы Порт-Артурға Оңтүстік Маньчжурия теміржолын салды. Қытай Республикасының соғыс лордтары дәуірінде Чжан Цуолин Солтүстік-шығыс Қытайда бекінді, бірақ жапондықтар оны тым тәуелсіз болғандықтан өлтірді. Соңғы Цин императоры Пуйи сол кезде жапондық құыршақ мемлекеті Маньчжукуоны басқару үшін таққа отырды. 1945 жылы Жапонияға атом бомбасы тасталғаннан кейін Кеңес Одағы Жапонияға қарсы соғыс жариялауының бір бөлігі ретінде аймаққа басып кірді. 1945 жылдан 1948 жылға дейін Солтүстік-шығыс Қытай Қытай Азамат соғысында Коммунистік Халық Азаттық Армиясының базалық аймағы болды. Кеңес Одағының ынталандыруымен бұл аймақ 1949 жылы жеңіске жеткен және содан бері осы аймақты басқарып келе жатқан Қытай коммунистері үшін Азамат соғысы кезіндегі плацдарм ретінде пайдаланылды.

Демография

Солтүстік-шығыс Қытайдың жалпы халқы шамамен 107 400 000 адамды құрайды, бұл Қытайдың жалпы халқының 8% тең. Солтүстік-шығыстағы халықтың басым көпшілігі – ханьқытайлар, олардың көптеген ата-бабалары 19 және 20 ғасырларда «Чуан Гуандун» деп аталатын көші-қон қозғалысы кезінде келген. Солтүстік-шығыс Қытай тарихи тұрғыдан ханьқытай халқына ие болған, Мин әулетінің соңына қарай 3 миллионнан астам адамға жеткен, бірақ олар Цин әулетінің басып алуымен қуғын-сүргінге және ассимиляцияға ұшырады. Цин әулеті Шуньчжи императорының тұсында «Қуаң егіздіктерді» (柳条边防) орнатып, ханьқытайлардың аймаққа қоныстануына тыйым салған болатын. Ханқытайлардың қоныстануына ресми түрде тыйым салынғанмен, 18 ғасырда Цин әулеті ханьқытайларды Солтүстік-шығысқа қоныстандыруға шешім қабылдады, нәтижесінде 1780 жылдары ханьқытайлар аймақта 500 000 гектар жерді өңдеді. Оңтүстік Маньчжуриядағы Ляо аймағына көшіруден басқа, Цяньлун императорының тұсында Цзиньчжоу, Фэнтянь, Тяньлин, Чанчунь, Хулун және Нингута қалаларын байланыстыратын жол ханьқытайлармен қоныстандырылды, ал 1800 жылға қарай Маньчжурияның қалалық аймақтарында ханьқытайлар басымдық құрды. Бұл Екінші Қытай-жапон соғысына дейін жергілікті ханьқытай халқының 20 миллионнан астам адамға дейін өсуіне әкелді. Қытай Азамат соғысының соңында Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін Орталық үкімет «Ұлы Солтүстік Жайлауды дамыту» (开发北大荒) мақсатымен одан әрі көші-қондарды ұйымдастырды, нәтижесінде халық саны 100 миллионнан асты. Солтүстік-шығыс Қытай халқының көпшілігі өз тегін «Чуан Гуандун» дәуіріндегі көшіп келгендерге дейін жатқызатындықтан, Солтүстік-шығыс қытайлары Қытайдың басқа географиялық аймақтарына қарағанда мәдени тұрғыдан біркелкірек болды. Солтүстік-шығыс халқы жекелеген провинциялар мен қалаларға/ауылдарға жатқызылғанға дейін өздерін «Солтүстік-шығыстықтар» (东北人) деп таниды. Этностық маньчжулар Солтүстік-шығыс Қытайдағы екінші ірі этникалық топты құрайды, одан кейін моңғолдар, корейлер және хуэйлер, сондай-ақ даурлар, сиболар, хежендер, орокендер, эвенктер және қирғыздар сияқты 49 басқа этникалық азшылықтар бар. Солтүстік-шығыста орналасқан Янбянь корей автономиялық облысында этникалық корейлер халықтың шамамен 35% құрайды.

Дін

Даосизм және қытай буддизмі жергілікті шамандар жетекшілік ететін басым қытай халықтық діндерімен бірге бар. Аймақта сондай-ақ халықтық діндер мен конфуцийшіл шіркеулердің күшті ықпалы бар.

Экономика

Солтүстік-шығыс Қытай Манчжуко дәуірінде Қытайдағы ең ерте индустрияланған аймақтардың бірі болды. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін Солтүстік-Шығыс Қытай елдің маңызды өнеркәсіптік базасы болып қала берді және «Республиканың үлкен ұлы» (共和国长子) деп аталады. Алайда, соңғы жылдары Қытай экономикасы либерализация мен жекешелендіруді жалғастырып жатқандықтан, Солтүстік-Шығыс Қытайдың ауыр өнеркәсіпке негізделген экономикасы тоқырады. Осы мәселені шешу үшін үкімет «Солтүстік-Шығысты жаңғырту» науқанын бастады және саясатты үйлестіру мен интеграцияны жақсарту мақсатында Солтүстік-Шығыс саммитін құрды. Аймақ 1905 жылы Жапонияның ықпал аймағының құрылуымен басталган жоспарлы экономикадан өтуде қиындықтарға тап болып отыр. Бұрынғы мол шикізат қоры да азайды, экономика бюрократиялық тиімсіздік пен протекционистік саясаттан зардап шегуде. Аймақ, жалпы алғанда, Қытайдың көптеген аймақтарына қарағанда урбанизацияланған, себебі оның мол көмір қорының арқасында елдегі алғашқы ауыр өнеркәсіпті дамытқан аймақ болды. Ірі қалаларға Шэньян, Далянь, Харбин, Чанчунь және Аншан жатады, олардың әрқайсысында бірнеше миллион тұрғын бар. Басқа қалалардың ішінде Лиаониндегі Фушунь және Аншан болат өндіру орталықтары, Цзилиньдегі Цзилин қаласы, Хэйлунцзяндағы Цицихар және Муданьцзян бар. Харбин, Қытайдағы басқа қалаларға қарағанда, айқын орыс әсеріне ие: Мәдени революциядан бері пайдаланылмай қалған көптеген православие шіркеулері бар. Шэньян мен Даляньда дәстүрлі байланыстардың арқасында жапондықтар мен оңтүстік корейлер көп тұрады. Солтүстік-шығыс Қытайдың маңызды астық себеті аймағы болып табылады, себебі Солтүстік-Шығыс Қытай жазығында егістікке жарамды ең үлкен тегіс жерлер орналасқан, онда құнарлы қара топырақ көп. Ауылдық халық көбінесе Солтүстік-Шығыстың оңтүстік бөлігінде шоғырланған, онда жазғы ауа райы өте жылы және ыстық болғандықтан жүгері және тары сияқты дақылдарды жоғары өнімділікпен өсіруге болады. Соя мен зығыр, бидай мен арпа да маңызды. Аймақта қойдың көп тобы бар, ал оңтүстік бөлігінде шошқалар көп. Хэйлунцзянның солтүстік жартысы тым суық және суы аз болғандықтан, ауыл шаруашылығы іс жүзінде мүмкін емес; алайда, Амур өзені өте бай балық шаруашылығын қамтамасыз етеді, ал қойлар оңтүстік Хэйлунцзянға қарағанда одан да көп. Солтүстік-шығыс Қытай – елдің дәстүрлі өнеркәсіптік базасы, негізінен жабдықтар өндірісіне бағытталған. Басты өнеркәсіптерге болат, автомобиль, кеме жасау, ұшақ жасау және мұнай өңдеу салалары жатады. Аншан темір және болат зауыты 1959 жылы Дацин мұнай кен орны ашылғанға дейін Солтүстік-Шығыс Қытайдағы ең маңызды өнеркәсіптік кәсіпорын болды. Соңғы жылдары Қытай үкіметі осы аймақты Қытайдың экономикалық өсу локомотивіне айналдыру үшін «Солтүстік-Шығысты жаңғырту» науқанын бастады. 2015 жылғы мәліметтерге сәйкес, аймақтың халқы азайып, экономикасы, мемлекеттік кәсіпорындар басымдығымен, тоқырап тұрды.

Мәдениет

Жалпы, Солтүстік-Шығыс Қытай мәдениеті өзінің элементтерін Солтүстік Қытай және Шаньдун мәдениеттерінен қабылдайды, олар Чжуан Гуандун кезеңінде Солтүстік-Шығыс Қытайға көшіп келген көптеген ханьқытайлардың туған жерлері. Солтүстік-Шығыс Қытай тунгус халықтарынан да мәдени шабыттандыру алады.

Диалектілері

Қытайдың солтүстік-шығысында екі негізгі мандарин тілінің түрі бар. Ең көп тараған диалект – Солтүстік-шығыс мандарині, көбінесе донбэйхуа деп аталады, ол Хэйлунцзян, Цзилинь және Ляонин провинцияларының көп бөлігінде қолданылады. Ол стандартты мандарин тіліне өте жақын, бірақ ерекше фонетикалық және синтаксистік ерекшеліктері бар, сондай-ақ айтарлықтай сөздік айырмашылықтары бар, оның кейбір сөздері орыс тілінен алынған. Донбэйхуаның өзіндік сипаттарын қалыптастыру үшін мандарин тілінен жетерлік айырмашылықтар бар. Екінші түрі – Цзяоляо мандарині, ол Ляодун түбегінде, сондай-ақ Шандоң провинциясының Цзяодун түбегінде қолданылады. Ол стандартты мандарин тілінен Солтүстік-шығыс мандаринінен гөрі фонетикалық жағынан көбірек ерекшеленеді. Маньчжу халқы көбінесе мандарин тілінде сөйлейді, ал маньчжур тілі соңғы төрт ғасырдағы хань мәдениетіне кеңінен сіңісуінің нәтижесінде дерлік жойылып кетті. Этникалық моңғолдар өздерінің моңғол тілдерін де, мандарин тілін де біледі.

Ас мәзірі

Солтүстік-шығыс Қытай асханасы аймақтың этникалық әртүрлілігін көрсетеді, солтүстік Хан, Маньчжу және корей аспаздық стилдерін үйлестіреді. Ас дайындаудың ерекшеліктерінің бірі – пісірілмеген, жаңа көкөністерді қолдану. Ұзақ қыс мезгілінде қытай капустасы, "суан кай" деп аталатын, тұздалып сақталады және тамаққа пайдаланылады. Солтүстік Қытайдың басқа өңірлерінен өзгеше, Солтүстік-Шығыс Қытайда күріш көбірек жейді. Ет тағамдарының көп бөлігі қыстың суығына байланысты шошқа етінен жасалады. Көбінесе, қайнатылған шошқа еті немесе пельмендер астың басты бөлігі болып табылады.

Халық биі және спорт

Ерренчжуан, янге, Цзилинь операсы және қаңқабас Солтүстік-Шығыс Қытайдағы дәстүрлі ойын-сауық түрлерінің танымал мысалдары болып табылады. "Солтүстік-Шығыс жұбату әні" – осы аймақтың халық әндерінің бір үлгісі. Климаттық жағдайларының арқасында Солтүстік-Шығыс Қытай Қытайдың қысқы спорт түрлерінің негізгі орталығы болып табылады. Мұз хокейы және коньки тебумен айналысатын спортшылардың көпшілігі Солтүстік-Шығыс Қытайдан шыққан немесе осы аймақта білім алған.

Кино, музыка және әдебиет

2019 жылы репер Джем өзінің "Yelang Disco" әнінің кеңінен танылуынан кейін Солтүстік-Шығыс мәдениетіне деген қызығушылықтың қайта жандануын сипаттау үшін "Донгбей қайта өрлеуі" терминін қолданды. Донгбей қайта өрлеуімен байланысты туындылар көбінесе Солтүстік-Шығыстың 1970-ші жылдардағы өркендеу кезеңінің "қалың" эстетикасына деген ностальгияны, өзін-өзі кемсітуші юморды және экономикалық тұрғыдан қиын жағдайдағы аймақтың құлдырауы мен болашағы туралы ойларды қамтиды. Бұл қозғалысқа байланысты ең белгілі туындылар Шуан Сюэтаоның "Мұса жазықта" әңгімелер жинағы және Диао Инанның "Қара көмір, жұқа мұз" фильмі болып табылады.