Британдық тік көтеріліп-қонушы әскери ұшағы

Кіріспе

Британдық VTOL реактивті ұшағы

Британдық Аэроғарыш «Си Харриер» теңізде қысқа ұшып-қону және тік қону/тік ұшып-қону реактивті истребитель, барлау және шабуыл ұшағы. Бұл «Харриер» отбасының екінші ұрпағы. Ол алғаш рет 1980 жылдың сәуір айында Корольдік теңіз флотының қарулы күштерінде пайдаланылды, «Си Харриер FRS1» деп аталды және «Шар» деген лақап атымен белгілі болды. Көптеген теңіз және құрлықтағы истребительдердің ірі және дыбыс жылдамдығынан асып түсетін болған дәуірде ерекше, «Си Харриер» истребителінің басты міндеті – әуе кемелеріне бағынышты Корольдік теңіз флотының топтарына әуе қорғанысын ұсыну болды. «Си Харриер» Фолкленд соғысы мен Балқан аймағындағы қақтығыстарда қатысты; барлық жағдайларда ол негізінен қақтығыс аймағында орналасқан әуе кемелерінен жұмыс істеді. «Си Харриердің» Фолкленд соғысындағы қолданылуы ең маңызды жетістігі болды, себебі ол британдық топты қорғау үшін қолда бар жалғыз қанатты ұшақ еді. Соғыс кезінде «Си Харриер» 20 жау ұшағын құлатты; 2 «Си Харриер» жаудың жерден атып түсірген оғына ұшырады. Олар сондай-ақ Корольдік әуе күштерінің «Харриерлері» сияқты жердегі нысандарға шабуылдар жасау үшін де пайдаланылды. «Си Харриер» шетелде сатуға ұсынылды, бірақ Аргентина мен Австралияға ұшақты сатуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталғаннан кейін Үндістан ғана оператор болды. 1993 жылы Корольдік теңіз флоты үшін жаңартылған екінші нұсқасы жасалды, ол «Си Харриер FA2» деп аталды, оның әуедегі қабілеттері мен қару-жарақ үйлесімділігі жақсартылды, сонымен қатар қуаттырақ қозғалтқышпен жабдықталды; бұл нұсқа 1998 жылға дейін өндірілді. Ұшақ 2006 жылы Корольдік теңіз флотының қызметінен алынып тасталды, бірақ 2016 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Үнді теңіз флотында тағы он жыл бойы қызмет етті.

Даму

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Корольдік теңіз флоты азая бастады. 1960 жылы соңғы линкор, қызмет еткеніне он бес жылдан да аз уақыт болғаннан кейін, флоттан шығарылды. 1966 жылы жоспарланған CVA 01 класындағы ірі авианосецтер жобасы тоқтатылды. Осы кезеңде Корольдік теңіз флотында De Havilland Sea Vixen-ді алмастыру үшін тік және/немесе қысқа ұшып-қону және қону (V/STOL) мүмкіндігі бар, авианосец негізіндегі ұшқыш-кемеге қажеттіліктер қалыптаса бастады. Кемедегі V/STOL сынақтары 1963 жылы Hawker Siddeley P.1127 ұшағының қонуымен басталды. 1970 жылдардың басында жаңа концепция пайда болды – «деректі крейсерлер» класындағы алғашқы кеме жоспарланды. Бұл кемелер саяси себептермен крейсерлер деп аталды, «ұшақ тасымалдаушы» терминін қасақана пайдаланбау арқылы, қымбат капиталдық кемелерге қарсы жағдайдың үстемдігінде қаржыландыру мүмкіндіктерін арттыруға тырысты. Нәтижесіндегі авианосецтер CVA 01 жобасынан әлдеқайда кішідірек болды, бірақ кеңінен авианосецтер ретінде танылды. Олардың құрылысы аяқталғаннан кейін дереу 170 метрлік палубаның соңына шаңғыдан секіру платформасы орнатылды, бұл авианосецтерге аз ғана V/STOL ұшақтарын тиімді пайдалануға мүмкіндік берді. Корольдік әуе күштерінің Hawker Siddeley Harrier GR1 ұшақтары 1969 жылдың сәуір айында қарулануға түсті. Hawker Siddeley компаниясы Harrier ұшағының теңіздік нұсқасын жасады, ол алдағы кемелерде қызмет етуі тиіс болды; осылайша Sea Harrier пайда болды. 1975 жылы Корольдік теңіз флоты 24 Sea Harrier FRS.1 («Fighter, Reconnaissance, Strike» - Тұрушы, барлаушы, соққы беруші) ұшағына тапсырыс берді. 1978 жылдың 20 тамызында Dunsfold әуежайында Sea Harrier прототипінің алғашқы ұшуы кезінде тапсырыс 34 ұшаққа дейін арттырылды. 1984 жылы 1982 жылғы Фолкленд соғысы кезінде алынған тәжірибелерден кейін флотты FRS.2 стандартына (кейін FA2 деп аталды) жаңартуға рұқсат берілді. Прототиптің алғашқы ұшуы 1988 жылдың қыркүйегінде өтті, ал сол жылдың желтоқсан айында 29 жаңартылған ұшаққа келісімшарт жасалды. 1990 жылы теңіз флоты 18 жаңа FA2 ұшағына тапсырыс берді, олардың бірлігінің құны шамамен 12 миллион фунт стерлингті құрады. 1994 жылы тағы төрт жаңартылған ұшаққа тапсырыс берілді. Бірінші ұшақ 1993 жылдың 2 сәуірінде жеткізілді.

In the post World War II era, the Royal Navy began contracting in size. By 1960, the last battleship, , was retired from the Navy, having been in service for less than fifteen years. In 1966 the planned CVA 01 class of large aircraft carriers was cancelled. During this time, requirements within the Royal Navy began to form for a vertical and/or short take off and landing (V/STOL) carrier based interceptor to replace the de Havilland Sea Vixen. The first V/STOL tests on a ship began with a Hawker Siddeley P.1127 landing on in 1963. A second concept for the future of naval aviation emerged in the early 1970s when the first of a new class of "through deck cruisers" was planned. These were very carefully and politically designated as cruisers, deliberately avoiding the term "aircraft carrier" to increase the chances of funding in a hostile political climate against expensive capital ships. The resulting carriers were considerably smaller than the CVA 01 design, but came to be widely recognised as aircraft carriers. Almost immediately upon their construction, a ski jump was added to the end of the 170 metre deck, enabling the carriers to effectively operate a small number of V/STOL jets. The Royal Air Force's Hawker Siddeley Harrier GR1s had entered service in April 1969. A navalized variant of the Harrier was developed by Hawker Siddeley to serve on the upcoming ships; this became the Sea Harrier. In 1975, the Royal Navy ordered 24 Sea Harrier FRS.1 (standing for 'Fighter, Reconnaissance, Strike') aircraft, By the time the prototype Sea Harrier was flown at Dunsfold on 20 August 1978, the order had been increased to 34. In 1984, approval was given to upgrade of the fleet to FRS.2 standard (later known as FA2) following the lessons learned during the aircraft's deployment in the 1982 Falklands War. The first flight of the prototype took place in September 1988 and a contract was signed for 29 upgraded aircraft in December that year. In 1990, the Navy ordered 18 new build FA2s at a unit cost of around £12 million, four further upgraded aircraft were ordered in 1994. The first aircraft was delivered on 2 April 1993.

Дизайн

Sea Harrier – соққы беру, барлау және ұрыс ролі үшін жасалған субсонылық ұшақ. Ол екі ауа түсірілісі және төрт бағытталы сораптары бар бір Rolls Royce Pegasus турбовентиляторлық қозғалтқышымен жабдықталған. Ski jump пайдалану ұшақты әдетте мүмкін болмас салмақты жүкпен қысқа ұшу палубасынан ұшыруға мүмкіндік берді, бірақ ол қозғалыс векторынсыз, әдеттегі әуежай ұшу-қону жолағынан жүктелген күйдегі әдеттегі ұшақ сияқты ұшып кетуі де мүмкін. Sea Harrier негізінен Harrier GR3 негізінде жасалған, бірақ көру мүмкіндігін арттыру үшін "көпіршік" қаптамасы бар көтерілген пилот кабинасымен және Ferranti Blue Fox радарына орын беру үшін кеңейтілген алдыңғы фюзеляжға ие болды. Фолкленд соғысынан кейін Sea Harrier кемесіне Sea Eagle кемеге қарсы зымыраны орнатылды. Кейбір сыншылар Blue Fox радарын сатып алу кезінде қол жетімді болғандармен салыстырғанда өнімділігі төмен деп санайды. Blue Vixen, Eurofighter Typhoon ұшағының CAPTOR радарын жасауға негіз болды. Sea Harrier FA2 AIM 120 AMRAAM зымырасын алып жүрді, бұл мүмкіндікке ие болған алғашқы Ұлыбритания ұшағы. Sea Harrier FA2 ұшағында Pegasus Mk 106 қозғалтқышының жаңартылған нұсқасы қолданылды. Радарлық басқарылатын әуе шабуылына қарсы қарудың қаупіне жауап ретінде электрондық қарсы шаралар қосылды. Sea Harrier ұшағының тік қону мүмкіндігінің пайдалылығы 1983 жылдың 6 маусымындағы оқиғада көрсетілді, сол кезде кіші лейтенант Ян Уотсон әуе кемесімен байланысын жоғалтып, испандық Alraigo жүк кемесінің алдыңғы палубасына Sea Harrier ZA176 ұшағын қондыруға мәжбүр болды. 1998 жылы Ұлыбританияның қорғаныс бағалау және зерттеу агенттігі FA2 ұшағын AVPRO UK Ltd компаниясының Exint құрылғыларымен сынақтан өткізді, бұл арнайы күштерді орналастыруға арналған кішкентай қанат асты бөлімдері. 2005 жылы Sea Harrier ұшағына 'Autoland' жүйесі орнатылды, бұл ұшқыштың араласуынсыз тік қонуды қауіпсіз жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Кеменің шайқалуы табиғи проблеманы тудырса да, жүйе мұндай деректерді ескере алатындай етіп жасалған және 2005 жылдың мамыр айында теңізге сәтті қонды.

The Sea Harrier is a subsonic aircraft designed for strike, reconnaissance and fighter roles. It features a single Rolls Royce Pegasus turbofan engine with two intakes and four vectorable nozzles. The use of the ski jump allowed the aircraft to take off from a short flight deck with a heavier payload than would otherwise be possible, although it can also take off like a conventional loaded fighter without thrust vectoring from a normal airport runway. The Sea Harrier was largely based on the Harrier GR3, but was modified to have a raised cockpit with a "bubble" canopy for greater visibility and an extended forward fuselage to accommodate the Ferranti Blue Fox radar. After the Falklands War, the Sea Harrier was fitted with the Sea Eagle anti ship missile. The Blue Fox radar was seen by some critics as having comparatively low performance for what was available at the time of procurement. The Blue Vixen formed the basis of the Eurofighter Typhoon's CAPTOR radar. The Sea Harrier FA2 carried the AIM 120 AMRAAM missile, the first UK aircraft with this capability. An upgraded model of the Pegasus engine, the Pegasus Mk 106, was used in the Sea Harrier FA2. In response to the threat of radar based anti aircraft weapons electronic countermeasures were added. The utility of the vertical landing capability of the Sea Harrier was demonstrated in an incident on 6 June 1983, when Sub Lieutenant Ian Watson lost contact with the aircraft carrier and had to land Sea Harrier ZA176 on the foredeck of the Spanish cargo ship Alraigo. In 1998, the UK Defence Evaluation and Research Agency test fitted an FA2 with AVPRO UK Ltd's Exint pods, small underwing compartments intended to be used for deployment of special forces. In 2005, a Sea Harrier was modified with an 'Autoland' system to allow the fighter to perform a safe vertical landing without any pilot interaction. Despite the pitching of a ship posing a natural problem, the system was designed to be aware of such data, and successfully performed a landing at sea in May 2005.

Қызметке қосу

Алғашқы үш Sea Harrier – бұл дамыту партиясы болды және олар сынақтар үшін пайдаланылды. Sea Harrier ұшақтары негізгі ауа қорғанысы рөлін атқарды, ал қосымша рөлі – құрлыққа шабуыл жасау; RAF Harrier GR3 негізгі шабуыл күшін қамтамасыз етті. Барлығы 28 Sea Harrier және 14 Harrier GR3 театрға орналастырылды. Sea Harrier эскадрильялары ауа шайқасында 20 аргентиналық ұшақты атып түсірді, ауадан ауаға жоғалтулар болған жоқ, бірақ екі Sea Harrier жерден атылған оқтан және төртеуі апаттан зардап шекті. Аргентинаның жоғалтқан әуе күштерінің 28%-ын Harrier атып түсірді. Аргентиналық истребительдердің Sea Harrier ұшағын атып түсіре алмауына бірнеше фактор себеп болды. Mirage III және Dagger ұшақтары жылдамырақ болғанымен, Sea Harrier айтарлықтай маневрлірек болды. Сонымен қатар, Harrier ең соңғы AIM 9L Sidewinder зымырандарын және Blue Fox радарымен жабдықталған. Заманауи есептерде айтылғандай, "viffing" (көкпар) истребительдер шайқасында шешуші рөл атқарғаны туралы мәлімдемеге қарсы, ол жауып жатқан ұшақтармен таныс емес кезде ғана төтенше жағдайларда қолданылды. Британдық ұшқыштар аргентиналық ұшқыштардың кейде қаруларын жұмыс параметрінен тыс босатып жатқанын байқады. Бұл, қазіргі кезде, Mirage (IAI Neshers) ұшақтарының ауа шайқасында маневрлеу қабілетін жақсарту үшін сыртқы жанармай бактерілерін тастауы болған деп есептеледі. Британдық ұшақтар Сан-Карлос шығанағындағы әскери кемелерден ұрыс бақылауын алды, бірақ оның тиімділігі аралдарға жақын орналасқандықтан шектелді, бұл радардың тиімділігін күрт төмендетті. Екі тараптың да ұшақтары қиын жағдайларда жұмыс істеді. Аргентиналық ұшақтар Фолкленд аралдарындағы әуежайлар тек винттік ұшақтарға ғана жарамды болғандықтан, материктен ұшуға мәжбүр болды. Порт-Стенли әуежайын британдық Vulcan бомбалаушысының бомбалауы аргентиналықтардың оларды алыстан басқару шешіміне де әсер етті. Аргентиналық ұшақтардың көпшілігінде ұшу кезінде жанармай құю мүмкіндігі болмағандықтан, олар өздерінің қашықтығының шегінде жұмыс істеуге мәжбүр болды. Нәтижесінде, аргентиналық ұшақта аралдарды іздеу және шабуылдау үшін бес минуты ғана болды, ал Sea Harrier аргентиналық ұшу бағыттарында 30 минутқа дейін күтіп, бір сағатқа дейін әуедегі күштерді қорғауға қатыса алды. Дегенмен, AEW&C (әуе ерте ескерту және басқару) жабынының болмауы ауадағы басымдыққа емес, ауадағы жоғары басымдыққа әкелді; Sea Harrier күндіз де, түнде де аргентиналық шабуылдарды толығымен болдырмай алмады, сондай-ақ C 130 Hercules көліктік ұшақтарының аралдарға түнгі рейстарын толығымен тоқтата алмады.

The first three Sea Harriers were a development batch and were used for clearance trials. The Sea Harriers performed the primary air defence role with a secondary role of ground attack; the RAF Harrier GR3 provided the main ground attack force. A total of 28 Sea Harriers and 14 Harrier GR3s were deployed in the theatre. The Sea Harrier squadrons shot down 20 Argentine aircraft in air to air combat with no air to air losses, although two Sea Harriers were lost to ground fire and four to accidents. Out of the total Argentine air losses, 28% were shot down by Harriers. A number of factors contributed to the failure of the Argentinian fighters to shoot down a Sea Harrier. Although the Mirage III and Dagger jets were faster, the Sea Harrier was considerably more manoeuvrable. Moreover, the Harrier employed the latest AIM 9L Sidewinder missiles and the Blue Fox radar. Contrary to contemporary reports that "viffing" proved decisive in dogfights, as it was only used in emergencies against enemies unfamiliar with the aircraft. The British pilots noticed Argentinian pilots occasionally releasing weapons outside of their operating parameters. This is now thought to have been Mirages (IAI Neshers) releasing external fuel tanks to improve their maneuverability for air combat. British aircraft received fighter control from warships in San Carlos Water, although its effectiveness was limited by their being stationed close to the islands, which severely limited the effectiveness of their radar. Both sides' aircraft were operating in adverse conditions. Argentine aircraft were forced to operate from the mainland because airfields on the Falklands were only suited for propeller driven aircraft. The bombing of Port Stanley airport by a British Vulcan bomber was also a consideration in the Argentinians' decision to operate them from afar. As most Argentine aircraft lacked in flight refuelling capability, they were forced to operate at the limit of their range. The result was that an Argentine aircraft only had five minutes over the islands to search for and attack an objective, while a Sea Harrier could stay near to 30 minutes waiting in the Argentine approach corridors and provide Combat Air Patrol coverage for up to an hour. Nonetheless, the lack of AEW&C cover resulted in air superiority as opposed to air supremacy; the Sea Harriers could not prevent Argentine attacks during day or night nor could they completely stop the daily C 130 Hercules transports' night flights to the islands.

1990 жылдардағы операциялар

"Sea Harrier" 1992–1995 жылдардағы Босния соғысында қайтадан қолданылды. 1994 жылғы 16 сәуірде HMS Ark Royal авианосынан ұшып шыққан 801 теңіз әуе эскадрильясының "Sea Harrier" ұшағы, екі босниялық серб танкін бомбалауға тырысқанда, Серб Республикасы армиясы атып түсірген "Igla 1" жер-әуе зымырасынан құлады. Ұшқыш, лейтенант Ник Ричардсон катапульданып, достық босниялық мұсылмандар бақылауындағы аумаққа қонды. 1999 жылы "Союздік күштері" операциясы аясында НАТО-ның Югославия Федеративтік Республикасына қарсы жорылысында қайтадан қолданылды, онда "Invincible" авианосынан ұшқан "Sea Harrier" ұшақтары югославтық МиГтерінің жерде қалуын қамтамасыз ету үшін әдеуір аумақты патрульдеді. Олар 2000 жылы "Illustrious" кемесінде Сьерра-Леонедегі британдық әскери операция – "Паллизер" операциясының құрамында да қолданылды.

Зейнеткерлік

Ұлыбритания Корольдік әскери-теңіз флоты үшін STOVL F 35B ұшақтарын сатып алуда.

Sea Harrier 2006 жылы қызметтен алынып, 801 теңіз әскери-әуе эскадрильясының соңғы ұшақтары 2006 жылдың 29 наурызында таратылды. Қорғаныс министрлігі F-35 ұшақтары қолданысқа енгізілгенге дейін, флотты жаңартуға үлкен шығындар жұмсалатынын, ал қызмет мерзімі тек алты жылды құрайтынын айтты. Harrier ұшақтарының екі түрі де (FA2-де Pegasus Mk 106 және GR7-де Mk 105) Орта Шығыстың ыстық ауа райында қозғалтқыш қуатының төмендеуіне тап болды, бұл ұшақтың "тік" қонғанда кемеге қайта оралатын жүк көлемін шектеді. Корольдік әскери-теңіз флотының әуе күштері Joint Force Harrier күштерінің екінші бөлігімен ынтымақтастығын жалғастырады. Harrier GR7 және жаңартылған Harrier GR9 2006 жылы Корольдік әскери-теңіз флотының эскадрильяларына берілді, бірақ бюджеттің қысқартылуына байланысты 2010 жылы қызметтен шығарылды. Корольдік теңіз флотынан алынған болса да, Sea Harrier ұшақтары Корольдік теңіз флотының ұшу палубасындағы операциялар мектебінде теңіз авиациясының операторларын даярлау үшін қолданылады.

Үндістан әскери-теңіз флоты

1977 жылы Үндістан үкіметі Үндістан теңіз күштері үшін Sea Harrier ұшақтарын сатып алу жоспарын бекітті. 1979 жылдың қараша айында Үндістан алты Sea Harrier FRS Mk 51 және екі T Mk 60 оқу-жаттығу ұшағына алғашқы тапсырыс берді. Алғашқы үш Sea Harrier 1983 жылдың 16 желтоқсанында Даболим әуежайына жетіп, сол жылы қабылданып алынды. Барлығы 30 «Харриер» сатып алынды, олардың 25-і операциялық қолдануға, ал қалғаны екі орынды оқу-жаттығу ұшақтары ретінде пайдаланылды. 1990 жылға дейін ұшқыштарды даярлаудың көп бөлігі Ұлыбританияда жүргізілді, себебі ұшақтардың саны шектеулі болды. Sea Harrier теңіз операцияларына Sea Eagle кемеге қарсы зымыраны және Matra Magic әуеден әуеге зымыраны сияқты бірнеше заманауи қару-жарақтарды енгізуге мүмкіндік берді. Басқа қару-жарақтарға 68 мм реактивтік снарядтар, ұшу-қону жолағын бұзуға арналған бомбалар, кассеталық бомбалар және 30 мм пушкалар кірді. Үндістан теңіз күштерінде пайдалану басталғаннан бері Sea Harrier ұшақтарына қатысты 17 апатта жеті ұшқыш қаза тапты, көбінесе жаттығу барысында. 2006 жылы Үндістан теңіз күштері өзінің операциялық Sea Harrier паркін сақтау үшін Корольдік теңіз күштерінің жақында зейнеткерлікке шыққан Sea Harrier FA2 ұшақтарының сегізіне дейін сатып алуға қызығушылық танытты. Sea Harrier FA2 Blue Vixen радары, радарлық ескерту жүйесі немесе AMRAAM мүмкіндігі қосылмады; келісім шарттарына сәйкес, жіберуден бұрын кейбір американдық бағдарламалық қамтамасы алынып тасталды. 2006 жылы Үндістан теңіз күштері 15 Sea Harrier ұшағын жаңартуға кірісіп, Elta EL/M 2032 радары мен Rafael «Derby» орта қашықтықтағы әуеден әуеге зымыранын орнатты. Бұл Sea Harrier ұшағының 2012 жылдан кейін де Үндістанда қызмет етуіне мүмкіндік берді. 2009 жылға қарай апаттар Үндістанның ұшақ паркін бастапқы 30 ұшақтан 12-ге дейін азайтты. Үндістан 2004 жылы Ресейдің «Адмирал Горшков» әуе тасымалдағышын сатып алды. Жөндеуден және сынақтан өткеннен кейін, 2014 жылдың маусым айында INS Vikramaditya ретінде Үндістан теңіз күштеріне ресми түрде қосылды. Sea Harrier ұшақтары INS Viraat-тан соңғы рет 2016 жылдың 6 наурызында ұшып шықты. 2016 жылдың 11 мамырында Гоадағы Даболимде INS Hansa кемесінде INAS 300 «Ақ жолбарыстардан» Sea Harrier ұшақтарын шығарып салу және оларды МиГ-29К/КУБ истребительдерімен алмастыру рәсімі өтті. Екі типтегі ұшақтар рәсімде әуеде көрсетілді, бұл Үндістан теңіз күштерінде 33 жыл қызмет еткеннен кейін Sea Harrier ұшақтарының соңғы рейсі болды. Үндістан теңіз күштері Vikramaditya әуе тасымалдағышынан МиГ-29К/КУБ СТОБАР истребительдерін пайдаланады.

In 1977, the Indian government approved plans to acquire the Sea Harrier for the Indian Navy. In November 1979, India placed its first order for six Sea Harrier FRS Mk 51 fighters and two T Mk 60 Trainers; the first three Sea Harriers arrived at Dabolim Airport on December 16, 1983, and were inducted the same year. eventually a total of 30 Harriers were procured, 25 for operational use and the remainder as dual seat trainer aircraft. Until the 1990s, significant portions of pilot training was carried out in Britain due to limited aircraft availability. The Sea Harrier allowed several modern missiles to be introduced into naval operations, such as the Sea Eagle anti ship missile, and the Matra Magic air to air missile. Other ordnance has included 68 mm rockets, runway denial bombs, cluster bombs, and podded 30 mm cannons. Since the beginning of operational service in the Indian Navy, seven pilots have died in 17 crashes involving the Sea Harrier, usually during routine sorties. In 2006, the Indian Navy expressed interest in acquiring up to eight of the Royal Navy's recently retired Sea Harrier FA2s in order to maintain their operational Sea Harrier fleet. Neither the Sea Harrier FA2's Blue Vixen radar, the radar warning receiver or AMRAAM capability would have been included; certain US software would also be uninstalled prior to shipment. In 2006, the Indian Navy started upgrading up to 15 Sea Harriers, installing the Elta EL/M 2032 radar and the Rafael 'Derby' medium range air to air BVR missile. This enabled the Sea Harrier to remain in Indian service beyond 2012. By 2009, crashes had reduced India's fleet to 12 (from original 30). India purchased the deactivated Russian aircraft carrier Admiral Gorshkov in 2004. After refurbishment and trials, the ship was formally inducted into the Indian Navy as INS Vikramaditya in June 2014. Sea Harriers operated from INS Viraat for the last time on 6 March 2016. On May 11, 2016, a ceremony was held at INS Hansa, Dabolim, Goa to commemorate the phasing out of Sea Harriers from INAS 300 "White Tigers" and their replacement by the MiG 29K/KUB fighters. Aircraft of both types performed an air display at the ceremony, marking the final flight of the Sea Harriers after 33 years of service in the Indian Navy. The Indian Navy operates MiG 29K/KUB STOBAR fighters from Vikramaditya.

Нұсқалар

Sea Harrier FRS.1
1978 мен 1988 жылдар аралығында 57 FRS1 жеткізілді; қалғандарының көпшілігі 1988 жылдан бастап Sea Harrier FA2 стандартына өңделді. Бұл ұшақтар кейіннен Elta EL/M 2032 радарымен және Rafael Derby BVRAAM зымырандарымен жаңартылды. Sea Harrier F(A).2
1988 жылы FRS1 паркі жаңартылды, нәтижесінде Blue Vixen импульстік допплер радары және AIM 120 AMRAAM зымыраны қолданысқа енгізілді. Төменде әскери оқу үшін пайдаланбаған ұшақтардың тізімі келтірілген.

БАҚ-тағы көрнекті рөлдері

Harrier-дің ерекше қасиеттері оның көптеген фильмдер мен бейне ойындарда пайда болуына себеп болды.