Кіріспе

Америкалық қала құрылысшысы, сәулетші және жазушы Кларенс Сэмюэл Штайн (19 маусым 1882 – 7 ақпан 1975) – АҚШ-тағы бау-бақша қалалары қозғалысының көрнекті жақтасы болған американдық қала құрылысшысы, сәулетші және жазушы.

Өмірбаян

Штайн Нью-Йорк штатының Рочестер қаласындағы өркендеп келе жатқан еврей отбасында дүниеге келді. Жастық шағында оның отбасы Нью-Йорк қаласына көшіп, ол этикалық мәдениет қоғамының ортасына енді, оның шеберхана мектебінде оқыды және прогрессивті ойдың аясында өзінің сезімталдығын дамытты: физикалық және рухани еңбектің үйлесімділігі, жалпыға ортақ гуманистік философияның маңыздылығы, жеке тұлғаның қабілеттерін дамыту тұжырымдамасы. Жас Штайн колледжге барар алдында күйзеліске ұшырап, сол кезде неврастения деп аталған ауруға шалдықты, оған емделу үшін Флоридаға жіберілді. Ол Нью-Йоркке оралып, отбасының табыт жасау бизнесінде жұмыс істеді, онда физикалық және зияткерлік еңбектің үйлесімі оның замандасы Джон Дьюиге сәйкес келетін философиямен үйлесімді болды. Бір жылдай жұмыс істеген соң, ол колледжге түсуге дайындалды, Еуропаның өнер және мәдени орталықтарына саяхаттап, «Grand Tour» американдық үлгісін бастады, бұл жолы әкесімен бірге. Америка Құрама Штаттарына оралғаннан кейін ол прогрессивті қоныс салу қозғалысына қатысты. Ағаларымен және олармен бірдей ойлы жас жігіттердің шағын тобымен бірге, олардың көпшілігі оның өмірінің соңына дейін ықпалды серіктестері болды, Штайн «Жас ерлер қалалық клубын» құрды – бұл басқа да көптеген дамып келе жатқан әлеуметтік жақсарту қозғалыстарының үлгісі болған ұйым (мысалы, Джейн Адамстың «Hull House» үйі) және қазіргі қаланың хаостық өмірін жақсартуды зерттеуге және оған үгіттеуге арналған. Осы миссияда жұмыс істеп жүрген кезде Штайн Колумбия университетінде сабақ ала бастады, бірақ бұл Ivy League академиясында кең таралған дәстүрлі гуманитарлық пәндер емес еді. Оның орнына ол Дьюидің ықпалымен Колумбияда жаңадан құрылған прогрессивті оқу бағдарламасына назар аударды: шкаф жасау, жиһаз дизайны және қолданбалы өнер. Еуропалық саяхаты кезінде қазіргі Париждің көрінісіне қатты әсерленген Штайн Париждегі беделді École des Beaux-Arts мектебіне түсуге шешім қабылдады, онда көптеген көрнекті американдық сәулетшілер классикалық қағидалар бойынша дизайнды үйренуге тырысты. École-де сәулетші-дизайнер ретінде оқыту бүгінде «көркем өнер классицизмі» деп аталатын қатаң педагогиканы талап етті, ол гректерден басталып, Рим және Ренессанс арқылы өтіп, гуманистік философиялардың қазіргі заманғы баламасы ретінде пайда болған сәулетшілер мен суретшілерді тәрбиелеуге бағытталған. Америкаға оралғаннан кейін, 1911 жылы Штайн прогрессивті, эклектикалық сәулетші Бертрам Гудхьюдің және оның эксцентрикті серіктесі Ральф Адамс Крамның кеңсесіне қосылды және Гудхьюдің сол кездегі үш ірі жобасына үлес қосты: Сан-Диегодағы Панама-Калифорния көрмесі (1915), Нью-Мексикодағы Тайрон қаласының компаниясы және Пасаденадағы Калифорния технология институтының бас жоспары мен жеке ғимараттары. Осы ерекше жоспарлар бойынша жұмыс істеген кезде ол АҚШ-та заманауи қала құрылысының тууына қатысты. Ағылшынның «Garden City» идеясын қолдаған Эбенезер Ховардтың ықпалына толыққанды көнбеген Штайн, өзінің американдық замандастарының – Эдвард Беннетт, Джон Нолен және Джон Чарльз Олмстедтің жоспарлаудағы жаңалықтарына көбірек бейімделді. 1919 жылы Штайн Нью-Йоркте жеке практикасын ашты, ал 1921 жылы ол әріптесі Генри Райтпен ұзақ жылға созылған серіктестігін бастады. Екеуі 1930 жылдары ықпалды болды, «Жаңа мәміле» көрермендері демеушілік еткен «Жаңа қала» жобаларын жобалады: Радберн (Нью-Джерси), Саннисайд Гарденс (Куинс) және Чатэм Виллидж (Питтсбург). 1923 жылы Штайн сонымен қатар Американың аймақтық жоспарлау қауымдастығын (RPAA) құрды, ол қолжетімді тұрғын үй, қаланың кеңеюінің әсері және жабайы табиғатты сақтау сияқты ауқымды жоспарлау мәселелерін шешуге бағытталған. Қауымдастықтың негізделген мүшелері Льюис Мамфорд және Бентон МакКей болды; RPAA МакКейге болашақта Аппалачи жолына айналатын көзқарасын дамытуға көмектесті. RPAA аймақтық жоспарлауда, әсіресе Нью-Йорк метрополиясы аймағында маңызды және ықпалды ұйым болып қала берді. Штайн 1925 жылдан 1948 жылға дейін RPAA президенті болып қызмет етті. 1923-1926 жылдары Штайн Нью-Йорк штатының тұрғын үй және аймақтық жоспарлау комиссиясының төрағасы болды. Штайн басқа елдерге көп саяхаттап, оның ішінде швед мемлекет қайраткері және жоспарлаушы Ингве Ларссонмен достық қарым-қатынас орнатты.

Жеке өмір

1928 жылдан 1975 жылы қайтыс болғанға дейін Стейн сахна және кино актрисасы Алина МакМахонға үйленген. Олардың балалары жоқ.

Жетістіктер

1923 жылдан бастап Штайн мен Генри Райт Нью-Йорк қаласының Куинс ауданындағы Саннисайд Гарденс ауданының жоспарын бірлесіп жасады. Төмен қабатты, жаяу жүргіншілерге бағытталған құрылыс 1924-1929 жылдар аралығында салынды. Оны RPAA мүшесі Александр Бинг қаржыландырды және сэр Эбенезер Говардтың бау-қала идеяларын үлгі етіп алды. Бұл аудан ерекше сипатын сақтап, Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді. Саннисайд құрылысы 1924 жылдың 1 сәуірінде, Пенсильвания теміржол компаниясынан сатып алынғаннан кейін екі айдан соң басталды. Қала жерінің жоғары құнына байланысты көптеген аудандар тығырыққа толы, тозығы жеткен, бұл оларды денсаулыққа зиянды және тұруға қолайсыз етіп берді. Саннисайд басқаша болды, себебі жерді теміржол компаниясы пайдаланбағандықтан, ол арзанға түсті. Штайнның Саннисайдтағы жұмысы өте маңызды болды. Ол жай ғана қолжетімді ауданды дамытумен ғана емес, сонымен қатар оны денсаулыққа пайдалы және тұруға жағымды орынға айналдыруға жауапты болды. Ол көп жарық түсетін табиғи жасыл кеңістіктерді жобалады, нәтижесінде тыныш тұру ортасы құрылды. Пәтерлердің арасында ойын алаңдары немесе шағын саябақтар сияқты орталық ашық кеңістіктер болды. Саябақтар пәтерлердің бірінші қабатына дейін жететін жеке бау-бақшалармен қоршалған. Көше мен ғимараттың арасында пәтерлердің алдына да бау-бақшалар орналастырылды. Бұл үйлердің ұзын қатарын бұзуға және тартымды атмосфера құруға көмектесті. Штайн бақтар мен ашық аумақтарды қосу үшін мүмкіндігінше көп орын қажет етті. Сондықтан ол гараждарды пәтерлерден бөлек орналастырды. Саннисайдтың нәтижесі өте сәтті болды. 1929 жылы Штайн мен Райт Нью-Джерси штатының Фэр-Лаун қаласындағы Радберн қауымының жоспарын жасады, ол Саннисайдтан шамамен екі есе үлкен болды. Радберннің мақсаты – жасыл белдеулермен қоршалған, арнайы автокөлік жолдарымен (негізгі байланыс жолдары, ғимараттарға тікелей кіруге арналған қызметтік жолақтар және жылдам бағыттар), сондай-ақ автокөлік және жаяу жүргіншілер қозғалысын толық бөлу арқылы интеграцияланған, өзін-өзі қамтамасыз ететін қауымдастық құру болды. Бұл жолдар суперблоктар деп аталды, себебі бұл блок өте үлкен, ал оның ішіндегі үйлерді қоршаған жол да өте кең болды. Штайн қауымдастық жолсыз өмір сүре алмайтынын білген, бірақ ол жолдардың жерді басып алуын қаламады. Оның орнына суперблоктар басты назарды аулалар мен ғимараттарды қоршаған бақтарға аударды. Бұл жоба "Саннисайд" сабақтарымен және Германиядағы Эрнст Мейдің қала құрылысы жұмысымен (жас Кэтрин Бауэр зерттеген) шабыттандырылды, бірақ экономикалық қиындықтарға байланысты эксперимент аяқталмады. Депрессия мен жер мәселелеріне байланысты Радберн бау-қалаға айнала алмады, бірақ суперблок идеясы өте табысты болды және көп рет қайталанды. 1930 жылдары Штайн және RPAA-ның басқа мүшелері үкімет тарапынан әлеуметтік тұрғын үй құрылысын қолдауға қол жеткізді, кем дегенде біраз уақытқа. Олар қысқа мерзімді қоныс аудару басқармасы аясында үкіметтің демеушілігімен жоспарланған қауымдастықтар құруға лобби жасады және ел бойынша 22 жасыл белдеулі қоныс аудару қалаларын жоспарлады. Олардың арасында үш қала салынды: Гринбелт (Мэриленд штаты), Гриндейл (Висконсин штаты) және Гринхилл (Огайо штаты). Қалғандары 1936 жылы қоныс аудару басқармасы таратылғаннан кейін тоқтатылды. Штайннің басқа қала құрылысы жобаларының ішінде 1935 жылы Бронкстағы Уильямсбридждегі Hillside Homes бес қалалық блогы (Қоғамдық жұмыстар басқармасының жобасы); Бруклиндегі Форт Гриндегі Уолт Уитман үйлеріндегі соғыс уақытындағы жұмыс күшінің тұрғын үйінің бөлігі; 1941 жылы Калифорниядағы Лос-Анджелестегі Болдуин Хиллз ауылы (қазіргі Ауылдық жасыл); және оның соғыстан кейінгі жалғыз тапсырысы, 1951 жылы Британдық Колумбиядағы Китиматты қайта жоспарлау бар. Штайн 1951 жылы "Америка үшін жаңа қалаларға қарай" деген мақала жазды және 1956 жылы AIA алтын медалін алды.

Өлім

1975 жылдың 7 ақпанында Нью-Йорк қаласындағы үйінде қайтыс болды.