Кіріспе

Британдық-американдық сәулетші (1936–2022)
атының басқа қолданыстары

Кристофер Вольфганг Джон Александр (4 қазан 1936 – 17 наурыз 2022) – австриялық туған британдық-американдық сәулетші және дизайн теориясының маманы. Ол Калифорния университетінің (Беркли) зейнеткер профессор болған. Адамға бағытталған дизайн табиғаты туралы оның теориялары сәулеттен асып, қалалық жоспарлау, бағдарламалық жасақтама және социология сияқты салаларға әсер етті. Александр 100-ден астам ғимаратты жобалап, архитектор және бас подрядшы ретінде жеке құрылысын қадағалады. Бағдарламалық жасақтама саласында Александр үлгілік тіл қозғалысының негізін қалаушысы деп есептеледі. Оның жасаушысы Уорд Каннингемнің айтуынша, алғашқы вики – Уикипедияның технологиялық негізі – тікелей Александрдың еңбектерінен туындаған. Александрдың жұмысы жылдам бағдарламалық жасақтаманы әзірлеуге де ықпал етті. Дегенмен, Александр кейбір белгілі сәулетшілер мен сыншылар арасында даулы болды, өйткені оның еңбектері заманауи сәулет теориясы мен тәжірибесінің көп бөлігін қатаң сынады. Александр 1977 жылғы «Үлгілік тіл» атты кітабымен ең танымал, ол жарық көргеннен кейін төрт он жылдан астам уақыттан бері танымал. Пайдаланушылар өз қажеттіліктерін кез келген сәулетшіден жақсы сезінеді деген оймен, ол өзінің студенттері Сара Ишикава, Мюррей Сильверштейн, Макс Джейкобсон, Ингрид Кинг және Шломо Ангелмен бірлесіп, кез келген масштабта жобалауға және салуға мүмкіндік беретін үлгілік тілді жасады. Оның басқа кітаптарына «Форма синтезі туралы жазбалар», «Қала – ағаш емес» (алғаш рет мақала ретінде жарияланып, 2015 жылы кітап түрінде қайта басылды), «Құрылыстың уақытсыз жолы», «Қалалық дизайнның жаңа теориясы» және «Орегон эксперименті» кіреді. Соңғы жылдары ол төрт томдық «Тәртіптің табиғаты: құрылыс өнері мен Ғаламның табиғаты туралы эссе» және «Жердің өмірі мен сұлулығы үшін күрес» кітаптарын жариялады, олар «морфогенетикалық» процестер туралы оның жаңа теорияларын және Жапониядағы ірі құрылыс жобасында оның теорияларын іске асыруды қамтиды.

Жеке өмір

Александр Австрияның Вена қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Фердинанд Иоганн Альфред Александр католик, ал анасы Лили Эдит Элизабет (Deutsch) Александр еврей болған. 1938 жылы күзде Александр ата-анасымен бірге Австриядан Англияға эмиграция жасады, себебі оның ата-анасы нацистік режимнен қашуға мәжбүр болды. (Олар неміс тілінің мұғалімдері болып жұмыс істеді.) Балалық шағының көп бөлігін Чичестер мен Оксфорд қалаларында өткізді, онда ол ғылым саласында білім алуын бастады. 1958 жылы Гарвард университеті мен Массачусетс технология институтында оқу үшін Англиядан АҚШ-қа көшіп келді. 1963 жылы ол Калифорнияның Беркли қаласына Архитектура профессоры қызметіне тағайындалды, бұл лауазымды шамамен 40 жыл бойы атқарады. 2002 жылы зейнетке шыққаннан кейін Александр Англияның Арундел қаласына көшіп, ауруға шалдыққан және қайтыс болғанға дейін жазу, оқыту және құрылыспен айналысты. Александр Маргарет Мур Александрға үйленген, бұрынғы әйелі Памела Патриктен Софи және Лили есімді екі қызы болды. Александрдың британдық және американдық азаматтығы болған. 2022 жылдың 17 наурызында Александр ұзақ аурудан кейін Ұлыбританияның Арундел қаласына жақын Бинстедтегі үйінде бейбіт түрде қайтыс болды. Ол Гарвардта оқытушы болып сайланды. Сол кезеңде ол МТИ-де көлік теориясы және компьютерлік ғылымдар саласында, ал Гарвардта таным және танымдық зерттеулер саласында жұмыс істеді.

Құрметтер

Александр 1961-1964 жылдар аралығында Гарвард Университетінің «Мүшелер қоғамына» сайланды; 1972 жылы Америка сәулетшілер институтының зерттеу жұмысы үшін алғашқы медалімен марапатталды; 1980 жылы Швеция Корольдік өнер академиясының мүшесі болып сайланды; 1985 жылы Жапониядағы үздік ғимарат сыйлығын жеңіп алды; 1986 және 1987 жылдары ACSA (Архитектура колледждері қауымдастығы) есімді Құрметті профессор сыйлығының иегері атанды; 1992 жылы Луис Канның естелік лекциясын оқуға шақырылды; 1996 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды; ал 1994 жылы Seaside сыйлығына ие болды.

Сәулет шығармалары

Александрдың ең көрнекті құрылыстарының қатарында Токио маңындағы Эйшин кампусы (құрылыс процесі оның 2012 жылғы «Жердің өмірі мен сұлулығы үшін күрес» кітабында баяндалған); Англияның Батыс Сассекстегі Вест Дин келушілер орталығы; Калифорния штатының Сан-Хосе қаласындағы Джулиан-стрит мейрамханасы (баспанасыз азаматтарға арналған үй) (екеуі де «Табиғат тәртібі» кітабында сипатталған); Сала үйі және Мартинес үйі (Калифорния штатының Албани және Мартинес қалаларындағы жеңіл бетоннан салынған тәжірибелік үйлер); Мексиканың Мехикали қаласындағы қолжетімді бағадағы тұрғын үйлер («Тұрғын үйлерді өндіру» кітабында сипатталған); сондай-ақ бірнеше жеке тұрғын үйлер («Табиғат тәртібі» кітабында сипатталған және суреттері келтірілген). Александр салған ғимараттардың ерекшелігі – оның бұрын «аталы жоқ сапа» деп атаған, ал «Табиғат тәртібі» кітабында «толықтық» деп атаған қасиеті. Бұл қасиет адамдармен байланысты және оларға орын мен құрылымға жақындық сезімін ұялатады. Осындай қасиет ең көп сүйікті дәстүрлі және тарихи ғимараттарда, қалалық кеңістіктерде кездеседі, және Александр осыны өзінің күрделі математикалық дизайн теориялары арқылы бейнелеуге тырысқан. Анық айтқанда, осы адамдық байланысқа қол жеткізу оның ғимараттарын қазіргі заманғы архитектурада бағаланатын абстрактілі бейнелеуден алшақтатты, және оның ғимараттарының қазіргі уақытта толыққанды бағаланбауының бір себебі осы.

Оқыту

UC Беркли университетінде профессор ретінде ұзақ жылдар бойы оқыту қызметімен қатар (осы жылдары көптеген шетелдік студенттер оның әдістерін ұқтып, қолдана бастады), Александр Уэльс принцінің азаматтық сәулет бойынша жазғы мектептерінде (1990–1994) және Принцтің салынған орта үшін қорындағы маңызды оқытушы болды. Ол сондай-ақ, 2017–2018 оқу жылында Италияның Сорренто қаласында құрылған сәулет саласындағы халықаралық Building Beauty аспирантурасын құруға бастама көтерді.

Сәулет

Александрдың еңбегі архитекторларға зор әсер етті; оның ықпалын мойындағандардың ішінде Сара Сусанка, Андрес Дуани және Витольд Рыбчинский бар. «Бостон глобусының» Пулитцер сыйлығын жеңіп алған архитектура сыншысы Роберт Кэмпбелл Александрдың «өмірім мен жұмысымға үлкен әсер еткенін және менің ойымша, бұл бір буын адамдар үшін де осылай» деді. Көптеген қала құрылысы жобалары Александрдың идеяларын пайдалануды жалғастыруда. Мысалы, Ұлыбританияда Living Villages компаниясы Александрдың еңбегіне қатты ықпал етіп, Шропширдегі Бишопс-Кастл қаласындағы The Wintles жобасын жобалау үшін «A Pattern Language» кітабын негіз ретінде қолданды. Сара Сусанканың «Not So Big House» қозғалысы Александрдың үлгілерін және көзқарасын бейімдеп, танымал етеді. 1960 және 1970 жылдары бағдарламалау тілдерін жобалау, модулдік бағдарламалау, объектіге бағытталған бағдарламалау, бағдарламалық жасақтама жасау және басқа да жобалау әдістемелері саласында. Александрдың математикалық тұжырымдары мен көзқарасы Эдсгер Дайкстраның ықпалды «Программалау тәртібі» еңбегімен ұқсас болды. Компьютер ғылымында «A Pattern Language» кітабының ең үлкен әсері – дизайн үлгілері қозғалысы. Александрдың біртіндемелі, органикалық, үйлесімді дизайн философиясы экстремалды бағдарламалау қозғалысына да әсер етті. Уики ойлап табылды. Уилл Райт Александрдың еңбегінің SimCity компьютерлік ойындарының туындауына және оның кейінгі Spore ойынына әсер еткенін жазды. Александр көбінесе өзінің бағдарламалық жасақтама зерттеулерін жүргізді, мысалы, 1996 жылы Грег Брайантпен бірлескен Gatemaker жобасы. Александр математикалық тұрғыда анықталатын, физикалық кеңістікте және материяда болатын, ал біздің санамыз бен танымдық қабілеттерімізде психологиялық тұрғыда көрінетін рекурсивті құрылымды ашты, оны «тұтастық» деп атады. Оның тұтастық туралы идеясы 1980-жылдардың басында, «Тәртіптің табиғаты» атты алғашқы нұсқасын аяқтаған кезде қалыптасты. Шындығында, оның тұтастық туралы идеясы немесе орталықтардың рекурсивті құрылымына негізделген тұтастықтың дәрежесі Google-дің PageRank алгоритміне ұқсас.

Дін

"Тәртіптің табиғаты" кітабының төртінші томы діни мәселелерге мистикалық емес, ғылыми және философиялық тұрғыдан қарайды, метафизикаға емес, адамның сезімдеріне, денсаулығына және табиғатпен байланысына назар аударады. Онда Александр материяның табиғаты, адамның ғаламды қабылдауы, сондай-ақ адамдардың ғимараттар, қалалар мен өнер туындыларында құратын геометриясы арасындағы тығыз байланысты сипаттайды. Ол дәстүрлі амалдар мен сенімдер мен соңғы ғылыми жетістіктер арасындағы маңызды байланысқа тоқталады. Деизмге ұмтылуына және дінді табиғи және антропологиялық тұрғыдан қарауына қарамастан, Александр Католик шіркеуінің белсенді мүшесі екенін, оның білімінде адамзаттың көптеген шындықтары жинақталғанына сенді.

Дизайн ғылымы

Александрдың өмірлік еңбегі дизайнды түйсіксіз мінез-құлқыдан саналы мінез-құлқыға өзгертуге арналған, бұл дизайн ғылымы деп аталады. Оның ең алғашқы кітабы "Формаларды синтездеу туралы жазбалар" деген тақырыпта, ол не істегісі келгенін баяндаған. Ол дәстүрлі ғимараттардан шабыттанып, сәулет дизайны үшін шамамен 253 үлгі шығаруға тырысты. Кейіннен, "Тәртіптің табиғаты" еңбегінде ол тірі құрылымды сипаттау үшін 15 геометриялық қасиетті анықтады. Дизайн принциптері – айырмалау және бейімделу.

Күрделі желілер

Оның классикалық "Қала ағаш емес" еңбегінде күрделі желілерге қатысты негізгі идеялардың кейбіреулері болған, бірақ ол күрделі желілердің орнына жартылай торларды пайдаланды. 1964 жылғы "Форманы синтездеу туралы жазбалар" (65-бет) кітабында ол күрделі желілердегі қоғамдық құрылымды болжады, бұл тақырып шамамен 2004 жылы пайда болды.