Кіріспе

Париждегі ең көрнекті француз азаматтарының кесенесі

Пантеон (pɑ̃.te.ɔ̃, классикалық грек сөзі πάνθειον, pántheion, 'барлық құдайларға арналған [ғибадатхана]') – Франциядағы Париждің 5-ші округінде орналасқан ескерткіш. Ол Латын кварталында (Quartier latin) Монтань-Сент-Женевьев тауының басында, Пантеон алаңының ортасында орналасқан, ол оның құрметіне аталған. Ғимарат 1758 және 1790 жылдар аралығында Франция королі Людовик XV-нің тапсырысы бойынша Жак Жермен Суффлоттың жобалары бойынша салынған; король оны Париждің қасиетті қамқоршысы Сент-Женевьевке арналған шіркеу ретінде қарастырған, оның қабірлері шіркеуде сақталуы тиіс еді. Суффлот та, Людовик XV де шіркеудің аяқталуын көре алмады. Құрылыс аяқталған кезде Француз революциясы басталды; Ұлттық құрылтай 1791 жылы Сент-Женевьев шіркеуін, 17 ғасырдан бері осы мақсатта пайдаланылған Римдегі Пантеон үлгісінде, ең көрнекті француз азаматтарының қабірлеріне арналған кесенеге айналдыру туралы шешім қабылдады. Алғашқы «пантеонизацияланған» – Мирабо графы Оноре Габриэль Рикети, бірақ оның қабірлері бірнеше жылдан кейін ғимараттан шығарылды. Пантеон 19 ғасыр бойы екі рет шіркеу ретінде қызмет етті, бірақ Суффлоттың қабірлері 1829 жылы оның ішіне көшірілді, ал Францияның үшінші республикасы 1881 жылы ғимаратты кесене ретінде пайдалануды бекітті. Виктор Гюгоның қабірлерін 1885 жылы криптаға қою – 50 жылдан астам уақыттан бергі алғашқы жерлеу болды. Пантеонның мақсатындағы өзгерістер педимент мүсіндерінің өзгеруіне және күмбездің крест немесе тумен жабылуына әкелді; алғашқы терезелердің бір бөлігі ішкі кеңістікті қараңғырақ және қабірлік атмосфераға жеткізу үшін қабырғамен жабылды, бұл Суффлоттың готикалық собордың жарықтығы мен классикалық принциптерді біріктіруге жасаған алғашқы тынысын әлсіретті. Пантеон сәулеті – неоклассицизмнің ерте үлгісі, күмбезі Брамантенің Монториодағы Сан-Пьетросына ұқсас. 1851 жылы Леон Фуко Пантеонда күндізгі қозғалысты көрсету үшін төбеден маятник ілді, оның көшірмесі бүгінге дейін сақталған. 2021 жылдың желтоқсанына дейін Пантеонға 81 адамның (75 ер және 6 әйел) қабірлері көшірілді. Пантеонизациялардың жартысынан астамы Наполеон билігінде, Бірінші империя кезінде жасалды.

Жері мен бұрынғы ғимараттары

Пантеон орналасқан жер Париж тарихында зор маңызға ие болды және бірнеше ескерткіштер осы жерде бой көтерген. Бұл орын сол жақ жағалаудағы Лукотиций тауында, римдік Лутеция қаласының форумы орналасқан жерде еді. Сондай-ақ, бұл 451 жылы Парижге қауіп келгенде гунндарға қарсы тұруға жетекшілік еткен Әйелі Женевьеваның алғашқы жерленген орны болды. 508 жылы франктердің королі Хлодвиг сонда шіркеу салдырып, ол және оның әйелі 511 және 545 жылдары осы жерге жерленді. Бастапқыда Әулие Петр мен Пауылға арналған шіркеу, кейіннен Париждің қасиетті қамқоршысы болған Әйелі Женевьеваға қайта бағышталды. Ол орта ғасырлардағы діни ғылымның орталығы болған Әйелі Женевьева монастының төрінде орналасқан. Оның қасиетті қалдықтары шіркеуде сақталып, қалаға қауіп туғанда салтанатты шерулерге шығарылатын.

Құрылыс

1744 жылы король Людовик XV, егер денсаулығына толыққанша қайтса, Санкт-Женевьева аббаттығының тозығы жеткен шіркеуін Париждің қасиетті қамқоршысына лайықты, сәнді ғимаратпен алмастыратынына уәде берді. Ол аурудан жазылып шықты, бірақ шіркеуді қайта жаңарту және кеңейту жұмыстарына кіріспей тұрып, он жыл өтті. 1755 жылы корольдің құрылыс жұмыстарының директоры, Маркиз де Мариньи Абель Франсуа Пуассон шіркеудің жобасын жасау үшін Жак Жермен Суффлотты таңдады. Суффлот (1713–1780) 1731–1738 жылдары Римде классикалық сәулет өнерін оқыған. Оның алғашқы жұмыстарының көп бөлігі Лион қаласында жасалды. Санкт-Женевьева оның өмірінің ең маңызды туындысы болды; ол оның өлімінен кейін ғана аяқталды. Оның алғашқы жобасы 1755 жылы дайын болды және Италияда оқыған Брамантидің еңбектерінің айқын ықпалында болды. Ол грек кресінің пішінінде, төрт тең ұзындықтағы төрт бөлімімен, ортадағы қиылыстың үстіндегі монументалды күмбезбен және негізгі фасадындағы коринфтік бағаналары бар классикалық портигімен жасалды. Келесі жылдары жоба бес рет өзгертілді, нәтижесінде вестибюль, хор және екі мұнара қосылды. Жоба 1777 жылға дейін аяқталған жоқ. 1758 жылы негіз қаланды, бірақ экономикалық проблемаларға байланысты жұмыс баяу жүрді. 1780 жылы Суффлот қайтыс болды, оның орнын шәкірті Жан Батист Ронделе басқарды. Жаңартылған Санкт-Женевьева аббаттығы 1790 жылы, француз революциясының басталғаннан кейін аяқталды. Ғимараттың ұзындығы 110 метр, ені 84 метр, биіктігі 83 метр, ал астындағы крипт сондай-ақ осы өлшемде. Төбе оқшауланған бағаналармен сүйеніп тұрды, олар бірнеше бөшке тәрізді күмбездер мен көлденең аркаларды ұстап тұрды. Үлкен күмбез төрт үлкен тіреуге тірелген икемділіктермен бекітілді. Жобаны сынға алғандар осы бағаналар мұндай үлкен күмбезді ұстай алмайды деп мәлімдеді. Суффлот тас құрылысты темір тағандармен нығайтты, бұл қазіргі заманғы нығайтылған құрылыстардың алғашқы үлгісі болды. Тағандар 21 ғасырда тозығы жетті, оларды ауыстыру үшін 2010 және 2020 жылдар аралығында ауқымды қалпына келтіру жобасы жүргізілді. Күмбез шындығында бірінің ішіне енген үш күмбезден тұрады. Бірінші, ең төменгі күмбез розеткалармен безендірілген және ортасы ашық. Осы күмбез арқылы қарағанда екінші күмбез көрінеді, ол Антуан Гростың «Сент-Женевьеваның қасиеттілікке көтерілуі» фрескасымен әсемделген. Сырттан көрінетін ең сыртқы күмбез, сол кездегі француздық практикаға сәйкес, ағаш конструкциясынан гөрі темір байланыстармен біріктірілген тастан салынған және қорғасынмен жабылған. Қабырғалардың ішіндегі жасырын тіреулер күмбезге қосымша қолдау көрсетеді.

Революция "Ұлт ғибадатханасы"

1789 жылы Француз төңкерісі басталғанда, Сент-Женевьева шіркеуі аяқталуға жақын еді, тек ішкі әрлеуі аяқталмаған. 1790 жылы маркиз де Вилетте Римдегі Пантеон үлгісінде бостандыққа арналған ғибадатхана жасауды ұсынды. «Біздің ұлы адамдарымыздың мүсіндерін орнатып, олардың күлін жер астындағы кеңістіктерге қойып, мәңгілікке жатқызайық». Бұл идея 1791 жылдың сәуір айында, 2 сәуірде Ұлттық құрылтайдың президенті, көрнекті революционер граф Мирабоның қайтысынан кейін ресми түрде қабылданды. 1791 жылдың 4 сәуірінде Ассамблея «Бұл діни шіркеу ұлттың ғибадатханасына айналсын, ал ұлы адамның қабірі – бостандықтың құрбандығы болсын» деген жарлық шығарды. Сондай-ақ, кіреберістегі жаңа мәтін бекітілді: «Шүкіршілік білдіретін ұлт өз ұлыларын құрметтейді». Декларация бекітілген күні Мирабоның жерлеу рәсімі шіркеуде өтті. Шіркеу зиратқа айналғаннан кейін Ассамблея ішкі кеңістікті қараңғырақ және салтанаттырақ ету үшін архитектуралық өзгерістерді мақұлдады. Архитектор Кватремер де Куинси төменгі терезелерді кірпішпен қаптады, жоғарғы терезелердің шынысын мұңға жатты, жарықты азайту үшін, және сыртқы әшекейлердің көп бөлігін алып тастады. Фасадтан архитектуралық шамдар мен қоңыраулар алынып тасталды. 1791 жылы барлық діни фриздер мен мүсіндер жойылды, олардың орнына патриоттық тақырыптағы мүсіндер мен суреттер орнатылды. Наполеонның құлдырауынан кейін Бурбон монархиясы қайта орнатылғанда, 1816 жылы Франция королі Людовик XVIII Пантеонды, оның ішінде склепті де католик шіркеуіне қайтарды. Шіркеу сондай-ақ, төңкеріс кезінде өткізілмеген ресми рәсіммен қасиетті деп жарияланды. Жан Гийом Мойттің «Отан қаһармандық және азаматтық қасиеттерді бағындырады» деген скульптурасы Дэвид д’Анжердің діни тақырыптағы туындысымен ауыстырылды. Сент-Женевьеваның қасиетті деректері төңкеріс кезінде жойылған, бірақ бірнеше дерек табылып, шіркеуге қайтарылды (қазір олар көршілес Сент-Этьен-дю-Монт шіркеуінде сақталады). 1822 жылы Франсуа Жерарға күмбездің ілгектерін Әділет, Өлім, Ұлт және Даңқ бейнеленген жаңа туындылармен безендіру тапсырылды. Жан Антуан Гросқа ішкі күмбездегі фрескасын қайта жасау тапсырылды, онда Наполеон Людовик XVIII, сондай-ақ Людовик XVI және Мари Антуанеттаның суреттерімен ауыстырылды. Куполдың жаңа нұсқасы 1824 жылы Карл X тарапынан ашылды. Қабірлер орналасқан склеп құлыпталып, келушілерге жабық болды.

Людовик Филипп I, Екінші республика және Наполеон III (1830-1871) тұсында

1830 жылғы француз революциясы Луи-Филипп I-ді таққа отырғызды. Ол революциялық құндылықтарға деген ықыласын білдірді және 1830 жылдың 26 тамызында шіркеу тағы да Пантеонға айналды. Бірақ, крипт халыққа жабық қалды, және ешқандай жаңа мәйіт қосылмады. Тек бас фронтонға өзгеріс енгізілді, ол жарқыраған крестпен қайта жасалды; одан кейін Д’Анжерс оны «Бостандық Ұлтқа табын еткен тәждерді үлестіреді, ал Тарих олардың есімдерін жазады» деген патриоттық туындымен қайта жасады – азаматтық және әскери салалардағы ұлы ерлерге. Луи-Филипп 1848 жылы құлатылып, оның орнына революциялық тақырыптарды бағалаған Екінші француз республикасының сайланған үкіметі келді. Жаңа үкімет Пантеонды «Адамзат ғибадатханасы» деп атады және оны барлық салалардағы адамзат прогресін құрметтейтін алпыс жаңа суретпен безендіруді ұсынды. 1851 жылы астроном Леон Фуконың Фуко маятнигі жердің айналысын көрсету үшін күмбездің астына ілінді. Бірақ, шіркеутің шағымдарынан кейін, ол сол жылдың желтоқсан айында алынып тасталды. Императордың немере інісі Луи Наполеон 1848 жылдың желтоқсан айында Франция президенті болып сайланды, ал 1852 жылы төңкеріс жасап, өзін император деп жариялады. Пантеон тағы да «Ұлттық базилика» атағымен шіркеуге қайтарылды. Әйіз Женевьеваның қалған қалдықтары шіркеуге қайта оралды, және киелінің өмірінен эпизодтарды бейнелейтін екі мүсін тобы қосылды. Крипт жабық күйінде қалды.

Үшінші республика (18711939)

Базилика 1870 жылы Франко-Прус соғысы кезінде неміс оқ жаудынан зақымдалды. 1871 жылы мамыр айында Париж коммунасының қысқа мерзімдік билігі тұсында, коммуна әскері мен француз армиясы арасындағы шайқастар кезінде одан да көп зақым көрді. Үшінші республиканың алғашқы жылдары консервативті үкіметтер кезінде ол шіркеу ретінде қызмет етті, бірақ ішкі қабырғалары көбінесе бос болды. 1874 жылдан бастап интерьері француз тарихы мен шіркеу тарихын байланыстыратын жаңа суреттермен және мүсіндік топтармен қайта безендірілді. Бұл жұмыстарға Пувис де Шаванн мен Александр Кабанэль сияқты көрнекті суретшілер, сондай-ақ суретші Антуан Огюст Эрнест Хеберт қатысты, ол апсидальдық капелланың күмбезі астында «Франция халқының тағдырын Періштеге көрсеткен Христос» деген мозаика жасады. 1881 жылы Сент-Женевьева шіркеуін қайтадан кесенеге айналдыру туралы қаулы қабылданды. Виктор Гюго алғаш рет склепке орналастырылды. Келесі үкіметтер әдебиет қайраткерлерінің, оның ішінде жазушы Эмиль Золаның (1908) және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін француз социалистік қозғалысының басшылары Леон Гамбеттаның (1920) және Жан Жорестің (1924) келуіне рұқсат берді. Үшінші республика үкіметтері ғимаратты «Францияның алтын ғасырлары мен ұлы адамдары» бейнеленген мүсіндермен безендеу туралы қаулы шығарды. Осы кезеңнен сақталған негізгі жұмыстарға француз революциясын еске түсіретін «Ұлттық ассамблея» деп аталатын мүсіндік топ; Жан Антуан Ингаберт жасаған Пантеонға алғаш көмілген адам Мирабоның мүсіні (1889–1920); және апсидадағы екі патриоттық сурет – Эдуард Детайльдің «Жеңіс Республика армиясын даңққа бастап барады» және Мари Дезире Гектор д'Эспойдің «Даңқ ғибадатханаға кіріп, одан кейін ақындар, философтар, ғалымдар мен жауынгерлер келеді» (1906) суреттері кіреді. 2021 жылы Жозефин Бейкер Пантеонға қабылданды, ол осы құрметке ие болған алғашқы қара нәсілді әйел атанды.

Күмбез

Күмбездің соңғы жоспары 1777 жылы қабылданды, ал ол 1790 жылы аяқталды. Ол Римдегі Әулие Петр және Лондондағы Әулие Павел соборларымен бәсекелесу үшін жоспарланған. Париждегі Les Invalides күмбезі ағаштан жасалғаннан айырмашылығы, бұл күмбез толығымен тастан салынған. Шын мәнінде, бұл үш күмбездің бірі ішінде бірі, ал екінші күмбездегі суреттелген төбе төменнен көрінеді. Күмбездің биіктігі 83,0 метр (272 фут), ал әлемдегі ең биік күмбез – Римдегі Әулие Петр соборының биіктігі 136,57 метр (448,1 фут). Күмбездің үстінде крест орнатылған. Дегенмен, бастапқыда күмбездің басында Әулие Женевьеваның мүсіні болуы тиіс еді. 1790 жылы уақытша крест қойылды. 1791 жылы мавзолейге айналғаннан кейін, кресттің орнына Даңқты бейнелейтін мүсін қою жоспарланған. Бірақ жобадан бас тартылды. 1830 және 1851 жылдар аралығында оның орнына ту тігілді. Луи Наполеон Бонапарт ғимаратты шіркеу ретінде қалпына келтіргеннен кейін крест қайта орнатылды. 1871 жылы Париж коммунасы кезінде крест қызыл тумен ауыстырылды. Кейіннен крест қайта қойылды. Күмбез астындағы трансепт қиылысынан қарағанда, Жан Антуан Гростың «Әулие Женевьеваның қасиеттілікке көтерілуі» (1811–1834) суреті ең төменгі куполдағы ашылу арқылы көрінеді. Ортадағы үшбұрыш – жарық нұрымен ораңдалған Құдайдың үш бірлігін бейнелейді. Еврей әріптері Құдайдың есімін жазады. Толық көрінетін жалғыз кейіпкер – Әулие Женевьеваның өзі, ол жартасты үстінде отырған. Монархия қалпына келтірілген кезде жасалған суреттің айналасындағы топтар шіркеуді қорғауда маңызды рөл атқарған Франция патшаларын көрсетеді. Әулие Женевьеваның сол жағында христиан дінін қабылдаған алғашқы патша Клодвигтің де арасында болған топ орналасқан. Екінші топтың орталығында алғашқы университеттерді құрған Карл Ұлы тұр. Үшінші топ Франция патшасы Людовик IX, немесе Әулие Людовик, ол Сент-Шапель шіркеуіне қою үшін Киелі жерден әкелген Қасиетті Тікенді Тәжін ұстап тұрған. Соңғы топтың ортасында Реставрацияның соңғы патшасы Людовик XVIII және оның немере қызы, шаһид болған Людовик XVI мен Мария Антуанеттаның бұлттарға қарап тұрған бейнесі бейнеленген. Періштелер осы сахнада Шартрды, яғни Людовик XVIII-нің Француз революциясынан кейін шіркеуді қайта құру туралы құжатын алып жүр. Күмбезді тіреп тұрған төрт арка немесе ілгек Франсуа Жерардың «Даңқ», «Өлім», «Ұлт» және «Әділет» (1821–1837) суреттерімен әсемделген.

Фасад, перистиль және кіреберіс

Шығыс жағындағы фасад пен перистиль грек ғибадатханасының үлгісі бойынша салынған, 1837 жылы аяқталған Давид д'Анжердің коринфтік бағаналары мен фронтон мүсіндерімен әсемделген. Бұл фронтондағы мүсін, бұрынғы діни тақырыптағы фронтонды алмастырып, "Азаттық Ұлтқа ұлы азаматтарға, азаматтық және әскери қайраткерлерге табын еткен тәждерді ұсынады, ал Тарих олардың есімдерін жазады" дегенді бейнелейді. Сол жақта Руссо, Вольтер, Лафайетт және Бишат сияқты көрнекті ғалымдар, философтар мен мемлекет қайраткерлерінің суреттері бар. Оң жақта Наполеон Бонапарт, әр түрлі әскери қызметтегі сарбаздар мен Политехникалық мектептің формадағы студенттері бейнеленген. Төменде "Ұлы ерлерге, шын жүректен алғыс айтатын елден" ("Aux grands hommes la patrie reconnaissante") деген жазу орналасқан. Бұл жазу 1791 жылы Пантеон құрылғанда қосылды, монархия қайта орнатылған кезде алынып тасталды, кейін 1830 жылы қайта орнатылды. Перистильдің астында бес мүсінді барельеф орналасқан; Революция кезінде тапсырылған негізгі есіктердің үстіндегі екі барельеф ғимараттың екі маңызды мақсатын көрсетеді: "Халыққа білім беру" (сол жақта) және "Отанға адалдық" (оң жақта). Алғашқыда қасбетте үлкен терезелер болған, бірақ шіркеу мавзолейге айналған кезде ішкі кеңістікті қараңғырақ және сұрғылт ету үшін олар ауыстырылды.

Нартакс және кемежайлар

Батыс кемесінің негізгі әшекейі – суреттер сериясы, ол Нартекстен басталып, Париждің қасиетті покровительі Сент-Денидің өмірін бейнелейді, сондай-ақ Пьювис де Шаванн, Александр Кабанэль, Жюль Эжен Ленепву және 19 ғасырдың басқа да танымал тарих суретшілерінің еңбектерінен тұратын, Сент-Женевьев өмірінен алынған ұзақ сериялар бар. Оңтүстік және Солтүстік кемелердегі суреттер Францияның христиан батырлары туралы осы серияны жалғастырады, оларға Шарль Ұлы, Клодвиг, Франция королі Людовик IX және Жанна д'Арк өмірінен эпизодтар кіреді. 1906 жылдан 1922 жылға дейін Пантеонда Огюст Роденнің әйгілі "Ойшыл" мүсіні орналасқан.

Фуко маятнигі

1851 жылы физик Леон Фуко Жердің айналысын көрсету үшін орталық күмбездің астына маятник құрастырды. Маятниктегі түпнұсқа шар 1990 жылдары (1995 жылдан бастап) Музей дез Артс э Метьедегі жөндеу жұмыстары кезінде Пантеонда уақытша көрмеге қойылды. Алғашқы маятник кейіннен Музей дез Артс э Метьеге қайтарылды, ал қазір Пантеонда оның көшірмесі қойылған. Ол 1920 жылдан бері Франция Мәдениет министрлігінің тарихи ескерткіш тізімінде тұр.

Жерленген немесе еске алынған адамдар

Жыл Аты Өмір сүрген кәсібі Жерлеу суреттері 17911749–1791Революционер — —Пантеонда жерленген алғашқы адам, 4 сәуір 1791. 25 қараша 1794 жылы эксгумацияланды және белгісіз қабірге қойылды. Оның сүйегі әлі табылған жоқ.17911694–1778Жазушы және философEntrée17921740–1792 Әскери офицер — —Қалған жері жоғалғаннан бері іздеу тоқталды.17931760–1793 Саясатшы — —Қорылған депутат; 14 ақпанда отбасының өтініші бойынша Пантеоннан шығарылды 1795.17931756–1793 Әскери офицер — —Қалған жері жоғалғаннан бері іздеу тоқталды.17941743–1793 Саясатшы — —Пантеоннан эксгумацияланды.17941712–1778Жазушы және философEntrée18061726–1806Саясатшы және заңгерCrypt V 18061749–1806СаясатшыCrypt V 18071746–1807СаясатшыCrypt V 18071759–1807СаясатшыCrypt V 18071748–1807Саясатшы — —Пантеоннан эксгумацияланды және 1862 жылы отбасының өтініші бойынша оларға қайтарылды.18071723–1807СаясатшыCrypt V 18081747–1808Әскери офицерCrypt V 18081757–1808Ғалым және философCrypt V 18081741–1808Әскери офицерCrypt V 18081744–1808БанкирCrypt IV 18081756–1808Әскери офицер және саясатшыCrypt V 18081761–1808Әскери офицерCrypt V Жүрегімен бірге урна.18091756–1809Саясатшы және заңгерCrypt V 18091716–1809СуретшіCrypt III 18091755–1809Әскери офицерCrypt III 18091746–1809СаясатшыCrypt III Жүрегімен бірге урна. 18091739–1809СаясатшыCrypt V Жүрегімен бірге урна. 18091761–1809Әскери офицерCrypt III Жүрегімен бірге урна.18091747–1809СаясатшыCrypt III 18101733–1810Дін қызметкеріCrypt IIIЖүрек 1810 жылы Милан соборында жерленген. Денесі 1861 жылы Пантеоннан эксгумацияланды және отбасының өтініші бойынша оларға қайтарылды. Оның сүйегі 22 тамызда 1861 жылы Парижден Римге көшірілді.18101766–1809Әскери офицерCrypt III 18101742–1810ЗаңгерCrypt III 18101769–1809Әскери офицерCrypt XXII 18101738–1810СаясатшыCrypt III 18111729–1811НавигаторCrypt III 18111739–1811Дін қызметкеріCrypt III 18111769–1811Әскери офицерCrypt IIЖүрегімен бірге урна. 18111738–1811Дін қызметкеріCrypt III 18111761–1811Әскери офицерCrypt III 18111755–1811Әскери офицерCrypt II 18121773–1812Әскери офицерCrypt II18121761–1812Әскери офицерCrypt IVЖүрек туған жері Кампенде (Оверайссель, Нидерланды) жерленген. 18131746–1813Әскери офицерCrypt II 18131758–1813ЗаңгерCrypt II 18131736–1813МатематикCrypt II 18131738–1813СаясатшыCrypt II 18131737–1813СаясатшыCrypt II 18141761–1813Әскери офицерCrypt IV 18141751–1814СаясатшыCrypt II 18141771–1814Әскери офицерCrypt IV 18141746–1814Саясатшы және заңгерCrypt II 18151733–1815Әскери офицерCrypt II 18151762–1815Әскери офицерCrypt II 18291713–1780Пантеонның сәулетшісіEntrée 18851802–1885ЖазушыCrypt XXIV 18891753–1823Саясатшы және ғалымCrypt XXIIIФранцуз революциясының жүз жылдығына орай Пантеонға көшірілді.18891811–1851Саясатшы және дәрігерCrypt XXIIIФранцуз революциясының жүз жылдығына орай Пантеонға көшірілді.18891743–1800Әскери офицерCrypt XXIIIФранцуз революциясының жүз жылдығына орай Пантеонға көшірілді.18891769–1796Әскери офицерCrypt XXIIIКөленцтен (Германия) әкелінген күлі француз революциясының жүз жылдығына орай Пантеонға көшірілді.18941837–1894Франция президентіCrypt XXIIIӨлтірілгеннен кейін дереу Пантеонға жерленді. 19071827–1907ҒалымCrypt XXV Әйелі Софи Бертеломен бірге жерленді, өйткені ол одан бөлек жерленуге келіспеді.19071837–1907Марселин Бертелоның әйеліCrypt XXV Күйеуі Марселин Бертеломен бірге Пантеонға көшірілді, ол одан бөлек жерленуге келіспеді. Пантеонға жерленген алғашқы әйел.19081840–1902ЖазушыCrypt XXIVМонмартр зиратынан Пантеонға көшірілді. 19201838–1882СаясатшыКүрермен шатыр жүрекпен.19241859–1914СаясатшыCrypt XXVI Пантеонға өлтірілгеннен кейін он жыл өткен соң көшірілді.19331863–1933Математик және саясаткерCrypt XXV 19481872–1946ҒалымCrypt XXVЖан Перринмен бірге Пантеонға көшірілді.19481870–1942ҒалымCrypt XXV Пол Ланжевенмен бірге Пантеонға көшірілді. АҚШ-тың Нью-Йорк қаласынан елге қайтарылды.19491804–1893АболиционистCrypt XXVI Феликс Эбуэмен бір күні Пантеонға көшірілді. Пере-Лашез зиратынан көшірілді. Виктор Шолхер әкесі Маркпен бірге жерленгісі келді, сондықтан ол да Пантеонға жерленді.19491766–1832Виктор Шолхердің әкесіCrypt XXVI Виктор Шолхермен бірге Пантеонға көшірілді. Пере-Лашез зиратынан көшірілді. Виктор әкесімен бірге жерленгісі келгендіктен, ол да Пантеонға жерленді.19491884–1944СаясатшыCrypt XXVI Виктор Шелхермен бір күні Пантеонға көшірілді.19521809–1852ПедагогCrypt XXV Өлімінің жүз жылдығына орай Пантеонға көшірілді.19641899–1943КеңесшіCrypt VI 1964 жылдың 19 желтоқсанында Пэр-Лашез зиратынан Пантеонға көмілді.19671900–1944Жазушы1967 жылдың қарашасында еске алынды, өйткені оның денесі Жерорта теңізі маңындағы әуе шайқасында жоғалып кетті.19871887–1976 Адам құқықтары жөнінде...Crypt VIТуған күнінің жүз жылдығына орай Пантеонға көшірілді. Монпарнас зиратынан көшірілді. 19881888–1979ЭкономистCrypt VI Туған күнінің жүз жылдығына орай Пантеонға көшірілді.19891750–1831Дін қызметкеріCrypt VIIФранцуз революциясының екі жүз жылдығына орай Пантеонға көшірілді.19891746–1818МатематикCrypt VIIФранцуз революциясының екі жүз жылдығына орай Пантеонға көшірілді.19891743–1794СаясатшыCrypt VIIФранцуз революциясының екі жүз жылдығына орай символдық жерлеу. Оның табыты Пантеонда бос, оның сүйегі жоғалып кеткен.19951859–1906ҒалымCrypt VIII Әйелі және физик Мари Кюримен бірге сәуірде 1995 жылы Пантеонға көшірілді. 19951867–1934ҒалымCrypt VIII Пантеонға жерленген екінші әйел, бірақ өз өзінің еңбегі үшін марапатталған алғашқы әйел. 19961901–1976Жазушы және саясатшыCrypt VI Өлімінен 20 жыл өткен соң 23 қарашада 1996 жылы Верьер-ле-Буиссон (Эссонна) зиратынан Пантеонға көшірілді.19981743–1803Әскери офицер— Луи Дельгрес ескерткішімен бір күні орнатылды.19981766–1802Саясатшы— Туссен Лувертюр ескерткішімен бір күні орнатылды.20021802–1870ЖазушыCrypt XXIVӨлімінен 132 жыл өткен соң Пантеонға көшірілді. 20111913–2008Жазушы және саясатшы— 2011 жылдың 6 сәуірінде орнатылған ескерткіш; Сезар Мартиникада жерленген.20151904–1944СаясатшыCrypt IX Алльедегі Моллесте өлтірілген және бұрын 1948 жылы Орлеанда жерленген.20151903–1944КеңесшіCrypt IX 2015 жылдың 27 мамырында Пэр-Лашез зиратынан Пантеонға көшірілген күлі. 20151907–2008КеңесшіCrypt IX Символдық жерлеу. Жермейн Тильонның Пантеондағы табыты оның денесін қамтымайды, бірақ оның қабірінен алынған топырақ, өйткені оның отбасы денесін жылжытуға келіспеді. 20151920–2002КеңесшіCrypt IX Символдық жерлеу. Женевьев де Голль Антониоздың Пантеондағы табыты оның денесін қамтымайды, бірақ оның қабірінен алынған топырақ, өйткені оның отбасы денесін жылжытуға келіспеді. 20181926–2013Симон Вейльдің күйеуіCrypt VI<small> Әйелі Симон Вейльмен бірге Пантеонға көшірілді. 2013 жылы қайтыс болғаннан кейін Монпарнас зиратына жерленген.2024 1906–1944Кеңесші Crypt XIII<small>2024 жылдың 21 ақпанында әйелі Мелинемен бірге жерленбек.2024 1913–1989Кеңесші, Мисак Манучянның әйеліCrypt XIII