Чешин тарихы: ежелгі дәуірден 1920 жылға дейін

Кіріспе

бүкіл аймақтың тарихы, қаланың 1920 жылдан кейінгі қазіргі тарихы, ол Польша мен Чехословакия арасында бөлінген кезде.

Циешин – Силезиядағы ең көне қалалардың бірі және оның тарихы кем дегенде 7 ғасырға дейін жетеді.

Ерте тарих

Силезияның ең көне қалаларының бірі – Цезьинде кем дегенде 7 ғасырдан бері славян халқы (Голенци тайпасы) қоныстанған. Қазіргі заманғы аңыз бойынша, 810 жылы славян патшасының үш ұлы – Болко, Леско және Чиешко ұзақ саяхаттан кейін осы жерде кездесіп, бұлақ тапқан. Қуаныштарынан жаңа елді мекен құруға шешім қабылдады және оны Цезьин деп атады ( "қуанышқа толу" етістігімен байланысты; cieszyć się). Бұл құдық қала алаңының батысында, Үш бауырлар (Trzech Braci) көшесінде орналасқан. Атаудың ғылыми түсіндірмесі – оның тектік атауы, славян есімдері *Ciecha немесе *Ciesza-дан шыққан. Қаланың орталығы – Қала төбесі (Góra Zamkowa), ондағы ең көне қоныс іздері 6 немесе 7 ғасырға дейін жетеді. Төбеге салынған грод біртіндеп маңызға ие болып, маңызды әкімшілік және діни орталыққа айналды. 11 ғасырда оның ішінде қамал мен романдық стильдегі шіркеу салынды, соңғысы бүгінгі күнге дейін сақталған (және 20 злотый банкнотаның артқы жағында бейнеленген).

Пиаст ережесі

Бұл аймақ 10-ғасырда Пьяст әулеті тұсында қалыптасқан Польша мемлекетінің құрамына енді. Циешинге қатысты алғашқы жазба 1155 жылғы 23 сәуірде Папа Адриан IV Вроцлав епископы Вальтерге жазған құжатында кездеседі. Бұл Тессин қамалымен байланысты болды, ол басқа кастелания орталықтарымен бірге тізілген, алайда 1223 жылға дейін ол кастелания (castellatura de Tessin) ретінде нақты сипатталмады. Қамалдың төңірегінде Ольза өзенінің үстіндегі бекінілген төбеде қала өсіп, қазіргі Театр алаңы (Plac Teatralny) орталығында XII ғасырдың соңына дейін алғашқы приход шіркеуі салынды. 1223 жылы Вроцлав епискобы шығарған құжатта қала маңындағы аймақ та айтылды, бұл Циешиннің қала құқығына ие болғанын көрсетеді. Қала құқықтары 1290 жылы ресми тіркелді, ал кейіннен 1374 жылы расталды. 1240 жылдары бірінші базар алаңының жанында жаңа шіркеу салынды (қазіргі Ескі базар – Stary Targ). Қала Силезия тарихымен ортақ болды, ал Польшаның феодалдық бөлінісінен кейін Силезия тармағының Пьяст герцогтары бұл аймақты басқарды. Циешин – Циешин герцогтігінің орталығы болды. 1327 жылы Казимир I Богемия және титулды Польша королі Люксембургтің Иоаннына адалдық серт берді. Осыдан бастап Циешин Богемия тәжінің автономиялық феодалы болды. Герцогтіктің астанасы ретінде Циешин жылдам дамыды және маңызы артты. 14 ғасырдың басында диакония құрылғаннан кейін ол герцогтіктің діни орталығына айналды. Ең ірі даму Пржемислав I Нозак тұсында болды, ол 1374 жылы Циешинге қала құқығын алды және ағаш қаланы кірпіштен қайта тұрғызды. Сол кезде қала әкімі мен қалалық кеңес пайда болды, ал 1387 жылы алғашқы белгілі әкім Миколай Гизелер болды. Қалалық кеңес үшін қалалық әкімдік салынды. Қаланың тағы бір қарқынды дамуы Казимир II билігі кезінде болды, ол қала инфрақұрылымына инвестиция жасады және Циешиннің төңірегіне қорғаныс қабырғаларын тұрғызды. Казимир II жаңа базар алаңына негіз салды және қалалық кеңес үшін ғимараттар сыйлады, олар осы күнге дейін қалаға қызмет етеді. 16 ғасырда қала сауда-сауданың маңызды орталығы болды, онда қару-жарақ және зергерлік бұйымдар өндірілді. Ол Реформацияның да орталығы болды. Қала 17 ғасырға дейін бірте-бірте дамыды, бірақ Отыз жылдық соғыс кезінде ауыр зақымдарға ұшырады. Соғыстың салдарынан бүкіл герцогтікте экономикалық және демографиялық құлдырау орын алды. Циешин Пьяст әулетінің билігі 1653 жылға дейін жалғасты, соңғы герцогиня Елизавета Лукрецияның қайтысымен аяқталды. Осыдан кейін герцогтік тікелей Богемия корольдеріне, сол кездегі Габсбургтың Фердинанд IV-іне өтті. Габсбургтардың герцогтікті басып алуы ғасыр соңына дейін Циешиннің экономикалық және саяси тұрақсыздығына әкелді.

The area became part of the emerging Polish state under the Piast dynasty in the 10th century. The first written reference to Cieszyn came in a document from Pope Adrian IV for the Wrocław bishop Valter from 23 April 1155. It concerned the castle of Tessin, which was listed among other centres of castellanies, however it was no earlier than 1223 that it was explicitly described as castellany (castellatura de Tessin). Around the castle a town grew up on a fortified headland above the Olza River with the center around what is nowadays Plac Teatralny (Theater Square), where the very first parish church was built before the end of the 12th century. The document from 1223 issued by Bishop of Wrocław also mentioned the suburbium, which suggest that Cieszyn already had city rights. The city rights are documented in 1290, and later confirmed in 1374. Around 1240 a new parish church was also built in the vicinity of the first market square (nowadays Stary Targ Old Market). The town shared the history of Silesia, and after the feudal division of Poland, Piast dukes of the Silesian line ruled the area. Cieszyn became a seat of the Duchy of Cieszyn. In 1327 Kazimierz I swore homage to the Bohemian and titular Polish king John of Luxembourg. Since then, Cieszyn became an autonomic fiefdom of the Bohemian crown. As a capital city of the Duchy, Cieszyn developed quickly and increased its significance. It also became a religious center of the duchy, after creation of a deaconry in the early 14th century. The largest development occurred during the rule of Przemysław I Noszak, who gained the city rights for Cieszyn in 1374 and reconstructed the wooden castle into the bricked one. It was back then when the mayor and city council appeared, in 1387 first known mayor being Mikołaj Giseler. Town hall for the city council has been built. Another rapid development of the town occurred during the rule of Casimir II, who invested in infrastructure of the town and erected defense walls around Cieszyn. Casimir II also founded a new market square and donated buildings for a new city council which serve the city to this day. In the 16th century the town became an important centre of trade and commerce, with significant manufacture of arms and jewelry. It also became a centre of the Reformation. The town gradually developed until the 17th century, when it was heavily damaged during the Thirty Years' War. As a result of the war, economic and demographic decline followed in the whole Duchy. The rule of the Cieszyn Piast dynasty continued to 1653, ending with the death of the last Duchess Elizabeth Lucretia. Thereupon the duchy lapsed directly to the Kings of Bohemia, at that time Ferdinand IV of Habsburg. The Habsburg takeover of the duchy caused economic and political stagnation of Cieszyn until the end of the century.

Габсбургтер билігі кезіндегі Циецин

Контрреформация дәуірінің аяқталуы 1709–1750 жылдары Цешин қаласында ірі лютеран шіркеуінің салынуына жағдай жасады. Тешеннің маңызы 18 ғасырда Силезия соғыстарының аяқталуынан кейін артты. Соғыстардың нәтижесінде Цешин Силезиясы Австрия құрамында қалды. 1779 жылдың 13 мамырында Австрия мен Пруссия Бавария мұрагерлік соғысын аяқтаған Тешен бейбіт шартына қол қойды. 1772 жылы Цешин сонымен қатар Бар конфедерациясының негізгі орталығы болды. 19 ғасырда Цешинде мәдени және білім беру саласы қарқынды дамыды. 1802 жылы дін қызметкері Леопольд Шершник мұражай құрды, ол кейіннен Польша жеріндегі алғашқы қоғамдық мұражайлардың бірі – Цешин Силезиясы мұражайына айналды. 1839 жылы Пиаст қамалы толығымен бұзылып, оның орнына жаңа классицизм стиліндегі қамал салынды. 1836 жылы тағы бір өрт Цешинге зардап келтіріп, қаланың орталық бөлігін, соның ішінде 1846 жылы қайта жаңартылған және содан бері осы күйінде сақталған қала әкімшілігінің ғимаратын қиратты. Сол жылы қамал төбесінің жанында сыра зауыты салынды. 1848 жылғы Ұлттар көктемі кезінде Цешин поляк ұлттық ой-пікірінің маңызды орталығына айналды. Сол жылы герцогтіктегі алғашқы поляк және жалпы алғашқы газет – «Тыгодник Цешинский» жарық көрді. 1848 жылғы революциялардан кейін Австрия империясында қайта құрылған Австрия Силезиясында заманауи әкімшілік бөлініс енгізілді. Қала саяси және құқықтық ауданның орталығы болды. 1869 жылы теміржол желісі Цешинге жетті және Олза өзенінің сол жағалауында (қазіргі Чески-Тешин) теміржол станциясы салынды. Теміржол станциясының салынуы қаланың сол жағалауының қарқынды дамуына ықпал етті, ол қаланың өнеркәсіптік аймағы ретінде пайдаланды. Өнеркәсіптік даму көршілес Бельско қаласының өркендеуіне қарағанда төмен болды. Алайда Тешен маңызды әкімшілік және мәдени орталық болып қала берді. 19 ғасырдың соңында қала халқының көп бөлігі немістер мен поляктардан тұрды, қалада немістер басымдыққа ие болса, бүкіл герцогтікте поляктар көптікті құрады. Сондай-ақ еуропалық және чех азшылықтары, сондай-ақ кейде венгр азшылықтары да болды. 1880, 1890, 1900 және 1910 жылдардағы халық санауы мәліметтері бойынша қала халқы 1880 жылы 13 004-тен 1910 жылы 22 489-ға дейін өсті, неміс тілінде сөйлейтіндердің үлесі артты (1880 жылы 49,5% -дан 1910 жылы 61,5% -ға дейін), ал поляк тілінде сөйлейтіндердің үлесі төмендеді (1890 жылы 42,7% -дан 1910 жылы 31,7% -ға дейін), чех тілінде сөйлейтіндер (1880 жылы 13,9% -ға дейін, кейін 1890 жылы 4,2% -дан 1910 жылы 6,7% -ға дейін) және 1900 жылы 69 адам басқа тілдерде сөйледі. 1910 жылғы діни санақ бойынша көпшілік рим-католиктерді (67,3%) құрады, одан кейін протестанттар (23%), яһудилер (9,4%) және тағы 65 адам басқа діндерді ұстанды. Дәстүрлі түрде қала және әсіресе оның айналасы Цешин Силезиялық диалектісінде сөйлейтін Цешин влахтарымен қоныстандырылған. Мемлекеттік тіл ретінде беделді неміс тілінің өсуіне жергілікті славян тұрғындарының мәдени комплексі сияқты түрлі себептер ықпал еткен болуы мүмкін. Бұл санақтардың нәтижелері және жергілікті халықтың ұлттық өзіндігін қалыптастыратын факторлар аймақтағы саяси тартыстардың мәңгілік тақырыбына айналды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қалаға австриялық әскерлер орналастырылды, ал Австрия армиясының Бас штабы біраз уақытқа сонда орналасты.

The end of the era of Counter Reformation allowed the construction of a large Lutheran church in Cieszyn in 1709–1750. The role of Teschen strengthened after the end of the Silesian Wars in the 18th century. As a result of the wars, Cieszyn Silesia remained part of Austria. On 13 May 1779 the Peace of Teschen ending the War of Bavarian Succession has been signed in the town by Austria and Prussia. In 1772 Cieszyn also served as the main seat of the Bar Confederation. In the 19th century Cieszyn underwent rapid cultural and educational development. In 1802 the priest Leopold Szersznik created a museum which later became a Museum of Cieszyn Silesia, one of the first public museums in Polish lands. In 1839 the Piast castle has been finally dismantled, and a new Classicist castle erected in its place. In 1836 another fire affected Cieszyn and destroyed part of the central city, including the town hall, which was restored in 1846 and remains in this form since then. In the same year a brewery was built near Castle Hill. During the Spring of Nations of 1848, Cieszyn became an important centre of the Polish national thought. In the same year, the first Polish and the first at all newspaper in the duchy, the Tygodnik Cieszyński appeared. After Revolutions of 1848 in the Austrian Empire a modern municipal division was introduced in the re established Austrian Silesia. The town became a seat of political and legal district. In 1869 the railway line reached Cieszyn and a rail station was constructed at the left bank of the Olza River (current Český Těšín). Construction of the rail station caused a quick development of the left bank of the town, which served as the industrial portion of the town. The industrial development was overshadowed by the more industrial neighbouring town of Bielsko. Teschen however remained an important administrative and cultural centre. At the end of the 19th century the population of the town consisted mostly of Germans and Poles, with Germans being the majority in the town and Poles being the majority in the whole duchy. There were also significant Jewish and Czech minorities and occasionally a visible Hungarian minority. According to the censuses conducted in 1880, 1890, 1900 and 1910 the population of the town grew from 13,004 in 1880 to 22,489 in 1910 with a growing majority being native German speakers (from 49.5% in 1880 to 61.5% in 1910) accompanied by a Polish speaking minority (at most 42.7% in 1890, then dropping to 31.7% in 1910), Czech speaking (at most 13.9% in 1880, later between 4.2% in 1890 and 6.7% in 1910) and at most 69 people speaking another languages in 1900. In terms of religion in 1910 majority were Roman Catholics (67.3%), followed by Protestants (23%), Jews (9.4%) and additional 65 people who were adherents to another faiths. Traditionally the town and especially its surroundings were inhabited by Cieszyn Vlachs speaking Cieszyn Silesian dialect. The growth of German language, then prestigious language of the state, can be partially attributed to various reasons, including cultural cringe of indigenous Slavic denizens. The results of those censuses and factors shaping national identity of the local population became a perennial subject of the political squabbles in the region. During World War I, Austrian troops were stationed in the town, and the General Staff of the Austrian army established itself there for some time.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы қыркүйекте Екінші дүниежүзілік соғысты басталған Польшаға Германия мен Кеңес Одағының бірлескен шабуылынан кейін, қаланың барлығы 1945 жылға дейін Германия тарапынан оккупацияланды. 1939–1940 жылдары немістер «Intelligenzaktion» геноцидтік науқаны кезінде жергілікті поляктарды жаппай тұтқындап, кейін қалада жаңадан құрылған нацистік түрмеге қамады. Көптеген поляк мұғалімдері, мектеп директорлары, дін қызметкерлері мен қоғамдық белсенділер концлагерлерге депортацияланып, онда өлтірілді. Нацистік түрмеде қала ішінде екі мәжбүрлі еңбек лагері, ал жақын маңдағы Карвина мен Конскада тағы екеуі болды. Сонымен қатар, немістер 2-3 жасқа дейінгі балаларға арналған лагерь құрды, онда оларды ұрып-соғып, азаптап, медициналық тәжірибелерге ұшыратты. 1941 жылы оккупанттар поляк, француз, бельгиялық, британдық және серб әскери тұтқындары үшін Stalag VIII D әскери тұтқын лагерін құрды, ол 1942 жылдың қыркүйегінде Stalag VIII B лагерінің бөлімшесіне айналдырылды. Немістер сондай-ақ қазіргі Красна ауданындағы Stalag VIII B/344 әскери тұтқын лагерінің E386 мәжбүрлі еңбек бөлімшесін де басқарды. 1945 жылы соғыс аяқталғаннан кейін 1920 жылғы шекаралар қайта орнатылды.

Соғыстан кейінгі кезең

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін екі қала да көршілес ауылдарды қосып кеңейтілді. Svibice (1947), Dolní Žukov (1960), Horní Žukov, Mistřovice (Mosty және Koňákov-пен бірге) және Stanislavice (1975) Český Těšín қаласына қосылды, ал 1973 жылы Boguszowice, Gułdowy, Kalembice, Krasna, Mnisztwo, Pastwiska және 1977 жылы Marklowice Cieszyn қаласына қосылды.

Ағылшын тілінде

Громада, Таддеус В. "Словак ұлтшылдары және Соғыстар аралық кезеңдегі Польша", Jednota Annual Furdek (1979), 18 том, 241–253 беттер. Ханнан, Кевин. Тіл мен жекеліктің шекарасы Тешен Сілезиясында (Питер Ланг, 1996). Пол, Эллен Л. "Чех Тешен Сілезиясы және 1921 жылғы Чехословакияның даулы халық санағы", The Polish Review (1998) 43#2, 161–171 беттер, JSTOR. Войтак, Ричард А. "Польшаның 1938 жылдың қыркүйек-қараша айларында Чехословакия және Батыс Словакияға жасаған әскери араласуы", Шығыс Еуропалық тоқсандық (1972) 6#3, 376–387 беттер.