Кіріспе

Тынық мұхитының ағындары Перу ағыны деп те аталатын Гумбольдт ағыны – Оңтүстік Американың батыс жағалауы бойымен солтүстікке қарай ағатын суық, азырақ тұздылығы бар мұхит ағыны. Бұл экваторға қарай ағып, жағалаудан ішке қарай созылатын шығыс шекаралық ағын. Гумбольдт ағыны неміс табиғаттанушысы Александр фон Гумбольдттың есімімен аталады, бірақ оны Хосе де Акоста Гумбольдттан 250 жыл бұрын ашқан. 1846 жылы фон Гумбольдт өзінің "Космос" атты кітабында осы суық ағынның өлшемдерін жариялады. Бұл тропикалық суларға тән емес, себебі көптеген басқа аймақтарда температура 25 °C (77 °F) жоғары болады. Көтерілу арқасында су бетіне қоректік заттар жеткізіліп, фитопланктонға қолдау көрсетіледі, нәтижесінде биологиялық өнімділік артады. Бұл әлемдік теңіз балық аулауының шамамен 18-20% құрайды. Бұл түрлердің көпшілігі пелагикалық: сардина, анчоус және скумбрия. Жүйенің жоғары өнімділігі басқа да маңызды балық ресурстарын, сондай-ақ теңіз сүтқоректілерін (құлақтың иелері мен киттерді) және теңіз құстарын қолдайды. Жүйенің өнімділігін қамтамасыз ететін көтерілу процесі Эль-Ниньоның Оңтүстік осцилляциясы (ENSO) кезінде бұзылады, бұл көбінесе үлкен әлеуметтік және экономикалық салдарға әкеледі. Гумбольдт Чили, Перу және Эквадордың климатына айтарлықтай салқындату әсерін тигізеді. Сонымен қатар, Чилидің солтүстігіндегі Атакама шөлінің, Перудің жағалау аймақтарының және Эквадордың оңтүстігіндегі құрғақтың пайда болуына да осы ағын себепкер. Теңіз ауасы ағынмен салқындатылады, сондықтан жауын-шашынға жарамсыз (бірақ бұлттар мен тұман пайда болады).

Физикалық океанография

Пассатты желдер Гумбольдт ағынының айналымын қоздыратын негізгі күштер болып табылады. Гумбольдт ағымдық жүйесінің өнімділігі Эль-Ниньо және Ла-Нинья құбылыстарына күшті тәуелді. Эль-Ниньо кезінде термоклин және OMZ-дың үстіңгі қабаты 600 метрден тереңдейді. Бұл азоттың жоғалуына және көміртегі экспортының төмендеуіне әкеледі. Эль-Ниньо сонымен қатар полюске қарай бағытталған ағындардың жылдамдығын арттырады. Эль-Ниньо болмаған жылдары өнімділік өте жоғары болады, себебі қоректік заттардың мөлшері көп, азотты қайта өңдеу, көміртегі экспортының артуы және минералдық заттардың қайта пайда болуы байқалады. Эль-Ниньо кезінде балықтың саны мен таралуына елеулі өзгерістер енгізіледі, бұл көбінесе қорлардың құлдырауына және одан туындайтын әлеуметтік және экономикалық салдарға алып келеді. Осы құбылыстар тізбектей өзгерістерге ұшыратады, онда сардина мен анчоус экожүйедегі басым түр ретінде бір-бірін алмастырады. Бұл түрлердің өзгеруі балық шаруашылығына және жүйеде балық аулайтын елдердің экономикасына жағымсыз әсер етеді. Перуде анчоус балық аулау 1960 жылдары қарқынды дамыды. 1970 жылы ауланған балықтың көлемі жылына 12 миллион тоннадан асып түсті, бұл әлемдік аулаудың 20 пайызын құрады. 1972 жылы болған Эль-Ниньо құбылысы анчоус популяциясының құлдырауына себеп болды. Алайда, келесі 15-20 жыл ішінде сардина популяциясы күрт өсті. Осының нәтижесінде сардина балық аулау "режимдік өзгеріс" кезінде кеңейді.