Тағамды шайнау және алғашқы ферменттік ыдырау процесі
Chewing
Тағамды шайнау – ас қорытудың алғашқы қадамы. Тіс тіндері тағамды ұсақтап, сілекей ферменттері көмірсуларды ыдыратады. Дұрыс шайнау ас қорытуға көмектеседі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тамақты ұсақтаудың механикалық әдісі және оның алғашқы ферменттік ыдырауы
Mechanical procedure for crushing the food and its first enzymatic splitting
Шайнау немесе кеулеу – тістер арқылы тамақты ұсақтау және ұнтақтау процесі. Бұл ас қорыту процесінің бірінші қадамы, ол ас қорыту ферменттеріне тамақты ыдырату үшін үлкен беттік ауданды қамтамасыз етеді. Кеулеу процесі кезінде тамақ жақ және тілдің арасында тістерге ұнтақтау үшін орналасады. Шайнау бұлшықтары жақтарды қозғалтып, тістерді үнемі жанастырып, ашып-жабады. Шайнау жалғасқанда тамақ жұмсарып, жылынады, ал сілекейдегі ферменттер тамақтағы көмірсуларды ыдырата бастайды. Шайнағаннан кейін тамақ (болс деп аталады) жұтылады. Ол қыртқышқа еніп, перистальтика арқылы асқазанға жетеді, онда ас қорытудың келесі кезеңі жүзеге асырылады. Бір тістегі шайнау санының артуы ішек гормондарының тиісті деңгейін арттырады. Шайнама жемістер ғасырлар бойы қолданылып келеді; 9000 жыл бұрын солтүстік еуропалықтардың қайың қабығын шайнағандығының куәліктері бар. Арнайы тістерді қажет ететін шайнау, негізінен, ертедегі синапсидтерде пайда болған сүтқоректілердің бейімделуі, бірақ кейінірек жойылған шөп жейтін динозаврлар да шайнау қабілетін дамытқан. Қазіргі кезде тек сүтқоректілер ғана сөздің толық мағынасында шайнайды, бірақ кейбір балықтар да осыған ұқсас мінез-құлық көрсетеді. Құстар, қосмекенділер және тірі бауырымен жорғалаушылар шайнамайды. Алдын ала шайнау кейде өздігінен шайнай алмайтын нәрестелер үшін ата-аналар тарапынан жасалады. Тамақ ата-ананың аузында болсқа айналдырылып, содан кейін балаға жеу үшін беріледі (басқа жануарлар да алдын ала шайнайды). Сиырлар және басқа да кейбір жануарлар, шаруалар деп аталатындар, көбірек қоректік заттар алу үшін тамақты бірнеше рет шайнайды. Алғашқы шайнаудан кейін бұл тамақ "кұд" деп аталады.
Chewing or mastication is the process by which food is crushed and ground by the teeth. It is the first step in the process of digestion, allowing a greater surface area for digestive enzymes to break down the foods. During the mastication process, the food is positioned by the cheek and tongue between the teeth for grinding. The muscles of mastication move the jaws to bring the teeth into intermittent contact, repeatedly occluding and opening. As chewing continues, the food is made softer and warmer, and the enzymes in saliva begin to break down carbohydrates in the food. After chewing, the food (now called a bolus) is swallowed. It enters the esophagus and via peristalsis continues on to the stomach, where the next step of digestion occurs. Increasing the number of chews per bite increases relevant gut hormones. Chewing gum has been around for many centuries; there is evidence that northern Europeans chewed birch bark tar 9,000 years ago. Chewing, needing specialized teeth, is mostly a mammalian adaptation that appeared in early Synapsids, though some later herbivorous dinosaurs, since extinct, had developed chewing too. Nowadays, only mammals chew in the strict sense of the word, though some fishes have a somewhat similar behavior. Neither birds, nor amphibians or any living reptiles chew. Premastication is sometimes performed by human parents for infants who are unable to do so for themselves. The food is masticated in the mouth of the parent into a bolus and then transferred to the infant for consumption (some other animals also premasticate). Cattle and some other animals, called ruminants, chew food more than once to extract more nutrients. After the first round of chewing, this food is called cud.
Жеуге арналған бағдарлама
Шайқау негізінен санасыз (жартылай автономды) әрекет болып табылады, бірақ жоғары саналы ықпал ету арқылы реттелуі мүмкін. Шайнау үшін моторлық бағдарлама – шайнауды басқаратын күрделі үлгілерді құратын және бақылайтын, гипотезалық орталық жүйке жүйесінің функциясы. Тістер мен тіс-жақ буынындағы проприоцептивті нервтердің кері байланысы нейрондық жолдардың құрылуына ықпал етеді, бұл өз кезегінде жеке бұлшық еттердің белсенділігінің ұзақтығы мен күшін анықтайды (кейбір жағдайларда, мысалы, жақ және уақ бұлшық еттерінде бұлшық ет талшықтарының топтарында). Бұл моторлық бағдарлама тағам түрінің өзгеруіне немесе тіс қабынуына (окклюзияға) үнемі бейімделеді. Бұл бейімделу – үйренген дағды, кейде тістердің жоғалуына немесе тіс протездері сияқты тіс құрылғыларына бейімделу үшін қайта үйренуді қажет етеді. Парафункционалдық әдеттерді шектеуде саналы реттелу маңызды деп саналады, себебі көбінесе моторлық бағдарлама ұйқы кезінде және стресс кезінде артық белсенді болуы мүмкін. Сондай-ақ, миофасциалдық ауырсынудан немесе тіс қабынуының (окклюзиялық) бұзылуынан моторлық бағдарламаға артық жүктеме түсуі парафункционалдық әдеттерге себеп болуы мүмкін деп есептеледі.
Chewing is primarily an unconscious (semi autonomic) act, but can be mediated by higher conscious input. The motor program for mastication is a hypothesized central nervous system function by which the complex patterns governing mastication are created and controlled. It is thought that feedback from proprioceptive nerves in teeth and the temporomandibular joints govern the creation of neural pathways, which in turn determine duration and force of individual muscle activation (and in some cases muscle fiber groups as in the masseter and temporalis). This motor program continuously adapts to changes in food type or occlusion. This adaptation is a learned skill that may sometimes require relearning to adapt to loss of teeth or to dental appliances such as dentures. It is thought that conscious mediation is important in the limitation of parafunctional habits as most commonly, the motor program can be excessively engaged during periods of sleep and times of stress. It is also theorized that excessive input to the motor program from myofascial pain or occlusal imbalance can contribute to parafunctional habits.
Тамақ және денсаулық
Шешу сілекей шығаруды күшейтеді және желінетін тағамның сезімдік қабылдауын арттырады, соның арқасында тағамның жұтылу уақытын реттейді. Бір зерттеудің мәліметтеріне сәйкес, бадамды 25-40 рет шайнаған адамдар ұзаққа тойып, бадамнан көбірек пайдалы заттарды сіңіреді. Зерттеушілер мұның басқа тағамдарға да қатысты болуы мүмкін екенін айтады. 2015 жылғы жүйелі шолу көрсеткендей, шайнау аштықты азайтады, демек тамақ қабылдау мөлшерін төмендетеді. Таңдау бойынша немесе тіс жоғалту сияқты медициналық себептерге байланысты, шайнауды қажет етпейтін тағамдарды жеу – жұмсақ диета деп аталады. Мұндай диета жеміс-жидектер мен көкөністерді аз тұтынуға байланысты, толыққанды тамақтануға кедерілді болуы мүмкін. Шайнау гиппокампты жандандырады және оның қалыпты жұмыс істеуі үшін қажет. Шайнау адамдар мен егеуқұйрықтарда гиппокамптың жаңа нейрондар тудыруын (нейрогенезді) күшейтеді.
Chewing stimulates saliva production and increases sensory perception of the food being eaten, controlling when the food is swallowed. Evidence from one study suggests that chewing almonds 25 40 times kept people fuller while also allowing them to get more nutrients out of the almonds. The researchers also suggest that this is likely to be the case in other foods. A 2015 systemic review found evidence that chewing can decrease self reported hunger and therefore food intake. Eating food which does not require chewing, by choice or due to medical reasons as tooth loss, is known as a soft diet. Such a diet may lead to inadequate nutrition due to a reduction in fruit and vegetable intake. Chewing also stimulates the hippocampus and is necessary to maintain its normal function. Chewing stimulates hippocampal neurogenesis in both humans and mice.
Басқа жануарларда
Шешу – негізінен сүтқоректілердің өсімдік жеуге бейімделуі. Жыртқыштар көбінесе тамақты өте аз шайнайды немесе оны тұтас немесе ірі бөліктерге жұтады. Тамақты (немесе дәріні) шайнамай жұту әрекеті ағылшын тіліндегі "wolfing it down" ("асығыс жеп қою") деген тіркеске себеп болды. Сиырлар сияқты басқа жануарлар тамақты дұрыс қорыту үшін ұзақ уақыт шайнайды. Зерттеушілер сиырлардың түнде шайнауын күшейтетінін көрсетті. Олар сиырлар таңертеңгіге қарағанда түні бойына көбірек шайнайды деген қорытындыға келді. Орнитоподтар, динозаврлар тобы, оның ішінде адрозавридтер ("қаз мүңкілер"), бор кезеңінде сүтқоректілердің молярлары мен кескіш тістеріне ұқсас тістерді дамытты; осы жетілген, сиырға ұқсас тістер жаратылыстарға қатал өсімдіктерден көбірек қоректік заттар алуға мүмкіндік берді. Бұл оларға үлкен асқазан-ішек жолдарына тәуелді, тамақты ұнтақтамай-ақ қорытатын, қорқынышты сауроподтармен экологиялық ортада бәсекелесуге қажетті артықшылықты берген болуы мүмкін. Олар соңында планетадағы ең сәтті жануарлардың бірі болды, бірақ бор-палеоген жойылу оқиғасы оларды құртатын болды.
Chewing is largely an adaptation for mammalian herbivory. Carnivores generally chew very little or swallow their food whole or in chunks. This act of gulping food (or medicine pills) without chewing has inspired the English idiom "wolfing it down". Other animals such as cows chew their food for long periods to allow for proper digestion in a process known as rumination. Rumination in cows has been shown by researchers to intensify during the night. They concluded that cows chewed more intently in the night time compared to the morning. Ornithopods, a group of dinosaurs including the Hadrosaurids ("duck bills"), developed teeth analogous to mammalian molars and incisors during the Cretaceous period; this advanced, cow like dentition allowed the creatures to obtain more nutrients from the tough plant life. This may have given them the advantage needed to compete with the formidable sauropods, who depended on their massive gastrointestinal tracts to digest food without grinding it, in their ecological niches. They eventually became some of the most successful animals on the planet until the Cretaceous–Paleogene extinction event wiped them out.
Машиналарда
Шегіну процесі, салыстыру арқылы, машиналарға қолданылған. АҚШ Орман шаруашылығы қызметі өртке қарсы жолақты алдын ала тазалау үшін бұталар мен ағаштарды "шайнау" үшін мастикатор (сонымен қатар орманды мульчалау машинасы) деп аталатын машинаны пайдаланады. Суық престеу шырын сақина машинасы жеміс-жидектер мен көкөністерден шырынды шегіну арқылы оттегі мен жылуға сезімтал қоректік заттардың жоғалмауына қол жеткізеді, себебі мұнда аз үйкеліс болады.
The process of chewing has, by analogy, been applied to machinery. The U. S. Forest Service uses a machine called a masticator (also called a forestry mulching machine) to "chew" through brush and timber in order to clear firelines in advance of a wildfire. A cold press juicer uses the mastication process to extract juice from fruit and vegetable without the loss of oxygen or heat sensitive nutrients as there is less friction involved.