Кіріспе

Ірі емес, адамның тізесіне жатуға жарайтын ит

Жарыс аты. Тізеге отырғызылатын ит немесе жаяу ит – адамның қолына сиятын немесе тізесінде жайлы жата алатын, сондай-қой, осыған бейім мінезді ит. Тізеге отырғызылатын ит – нақты бір тұқым емес, кішкентай және адамдарға жақын, достық қарым-қатынас жасайтын иттердің жалпылама атауы. Бұрынғы қауымдарда мұндай иттерді күтіп ұстауға шамасы жететін, сондай-ақ итпен көп уақыт өткізе алатын адамдар ұстаған. Олар жұмыс істемейтін, тек серік болып жүретін жануарлар. Генетикалық зерттеулер көрсеткендей, тізеге отырғызылатын иттер адаммен бірге өмір сүрген ең алғашқы иттердің бірі. Бүгінде көптеген тізеге отырғызылатын иттердің тұқымдары ойыншық тұқымдар тобына жатады. Сонымен қатар, "тізеге отырғызылатын ит" термині басқа біреуге тәуелді, одан күшті адамды, ұйымды немесе елді сипаттау үшін де қолданылады.

Сыртқы келбеті

Кейбір қоян-қолтық иттер өте кішкентай болу үшін селекцияланып өсірілген, мысалы, төменде көрсетілген ресейлік және мексикалық түрлері. Анатомиялық тұрғыдан алғанда, қоян-қолтық иттер толық өлшемді түрінен айқын ерекшеленеді. 1861 жылғы нұсқадан (болонканың ата-бабасы болуы мүмкін) алынған ресейлік қоян-қолтық иттің жас шақтағы бассүйегі шамамен үстел теннисі добының мөлшерінде болады және салыстырмалы түрде қысқа тұмсық пен жоғары маңдайға ие. Көптеген қоян-қолтық иттерді күшік сияқты белгілерді (неотеня) сақтап қалу үшін өсіреді, мысалы, бүктеліп тұрған құлақтар. Дене пропорциялары да өзгеруі мүмкін, нәтижесінде салыстырмалы түрде қысқа аяқтар мен үлкен бас пайда болады. Олардың адам баласына тән белгілері де болуы мүмкін: мөлшері мен салмағы, жоғары маңдай, қысқа тұмсық және салыстырмалы түрде үлкен көздер. Мұндай белгілерді таңдап өсіру көз жасы каналдарына, тістерге және тыныс алуға зиян келтіргенімен, бұл белгілер үй жануарларының иелеріне олармен қарым-қатынастан көбірек ләззат алуға мүмкіндік береді, себебі үй жануарларының иелері мұндай көріністі иттерді өзге балалардың орнына қарауы мүмкін.

Тарих

Үй жануарлары ретінде ұсталып, жылу сыйлаумен қатар, құшақ иттері сәндік аксессуарлар мен мәртебе белгісі болған, тіпті иелерінен қашып жүрген масаларды тарту үшін де пайдаланылған. Элейн Острандердің жақындағы генетикалық зерттеуі ежелгі Қытайда адамның киіміне сыйып жүру үшін селекцияланған пекиндік құшақ иттерінің ең көне ит тұқымдарының бірі екенін растайды. Ғасырлар бойы оларды тек Қытай императорлық сарайының мүшелері ғана ұстаған. Тибет терьері, ласа апсо, пуг және ши-цу тұқымдарының да ежелгі ата-бабалары осылармен байланысты. 1576 жылы ағылшын тілінде жарық көрген "De Canibus Britannicis" кітабында автор құшақ иттерін "Spaniel Gentle немесе Comforter" деп сипаттаған. Қазіргі Cavalier King Charles Spaniel тұқымының ата-бабалары 17 ғасырда ағылшын ақсүйектері ұстаған "Spaniel Gentle" түрі болған. Қазіргі заманғы құшақ иттерінің қатарында бишон фриз, жапон терьері, мальтий, померан, йоркшир терьері және тағы да басқалары бар.

Фалина мен Папийон

Фален – Папийонның ең алғашқы түрі; тік құлақты нұсқасы 16 ғасырға дейін жазбада қалдырылмаған, осы кезде Фален көптеген картиналарда, әсіресе ескі шеберлер мен олардың шәкірттері салған бай адамдардың портреттерінде бейнеленген. Бельгия, Франция, Испания және Италияның бәрі де көбелек итін жасаған немесе дамытқан деп есептеледі. Бұл ит тұқымы еуропалық патшалардың портреттерінде жиі кездеседі, ол осы тұқымның 13 ғасырда қолға ұстауға арналған ит ретінде бағаланғанын көрсетеді. Қазір бұл тұқым қолға ұстауға арналған ит болып саналмайды. Бұл өте белсенді және епті тұқым, ол шапшаңдық, ритмді орындау, кани-кросс сияқты түрлі іс-шараларда қолданылады. Оның интеллектуалдық қабілеті 8/132 көрсеткішімен барлық иттердің арасында ең жоғары деңгейде, бұл оны ротвейлер мен австралиялық үй итінен жоғарырақ орналастырады.

Пекиндік

1948 жылы жарық көрген Клиффорд Л.Б. Хаббардтың «Британиядағы иттер, барлық жергілікті және көптеген шетелдік тұқымдардың сипаттамасы» атты кітабында, Жең пекингисі (Хаббардтың заманында) стандартты өлшемдегі пекингистің нағыз кіші нұсқасы болған және Миниатюралық пекингис деп те аталған. «Жең пекингисі» деген атау Қытай императорлық үйінің мүшелері киетін кең жеңді халаттарында осы кішкентай иттерді тасымалдау әдетінен шыққан. Хаббард бұл дәстүрдің қытайлық емес, ерте итальяндық болғанын, бірақ оны Қытай императорлық үйі қабылдағаннан кейін, иттерді мүмкіндігінше кішкентай етіп өсіруге және олардың өсуін тежеуге бағытталған әрекеттер жасалғанын көрсеткен: күшіктерге күріш шарабы беру, жаңа туған күшіктерді сағаттап тығыз ұстау немесе күшіктерді сым торлы белдікшелерге салу. Мұндай әрекеттерге император жесірі Цу Хси қатаң тыйым салған. Хаббардтың заманында Ұлыбританияда «Жең» термині салмағы 6-7 фунттан аспайтын кішкентай пекингистерге қолданылған, көбінесе олар 3-4 фунт салмақты ғана көрсеткен. Фландр ханымның Май Майының салмағы 4 фунттан сәл ғана көп болды, ал көптеген өсірушілер осыған ұқсас өлшемдегі нағыз миниатюраларды өсірген. Хаббардтың айтуынша, миниатюралар кейде толық өлшемді пекингистерден туған ұрпақтарда пайда болып, Ұлыбританиядағы ірі иттер көрмесінде 7 фунттан аз салмақты иттер класында көрсетілген. Сол кезде ең танымал түстер – қаймақ және ақ болған.

Мог

Мопп иттері - ең үлкен қоян-қолтық иттердің бірі. Олар шамамен 400 жылдары Қытайда Шан әулетінің сұлтандарының қалауымен пайда болды. Мопптар өте қырлы қара беттерімен және иілген құйрықтарымен әйгілі. Жылдар бойы мопптардың танымалдылығы артты және олар Азияның барлық аймақтарына таратылды. Кейіннен олар Еуропаға, ал 20-шы ғасырда Америкаға әкелінді. Бұл иттердің генетикасы пекиндерге ұқсас.

Чихуахуа

Чихуахуа - ең кішкентай тұқымдық иттердің бірі. Олар Мексиканың Чихуахуа штатының атымен аталған, себебі бұл иттердің шыққан жері сол штат болуы мүмкін. Олар үлкен, тік құлақтарымен, жоғары дауысты қабығымен және кішкентай дене бітімімен танымал. Чихуахуалардың салмағы көбінесе кем болады және бойы да шағын келеді. Көптеген кішкентай иттер сияқты, чихуахуаларға да қажетсіз қорғаныш мінез-құлқының пайда болуын болдырмау үшін дұрыс тәрбиелеу және әлеуметтендіру қажет. Чихуахуалар сүйікті адамдарының құшағында уақыт өткізуді ұнатады, ал егер оларға жауапкершіліктің сезімімен қараса, үй жағдайына оңай бейімделе алады.

Помераниялық

Померандықтар – ең жұмсақ құшақтауға арналған иттер, олардың қос қабатты жүні болады және көбінесе бір иесіне адал, достық мінезді болады. Померандықтардың қара, ақ, қара-қоңыр, қызыл, көк, қызғылт сары, қоңыр және сұр түстердегі, түлеуге бейімделген, гипоаллергенді емес жүні бар. Померандықтар Германия мен Польша арасында орналасқан Орталық Еуропадағы Померания айманының атымен аталған.

Шағын шұңқыр

Миниатюралық пиншер, қысқасы – мин пин, Германиядан шыққан кішкентай ит тұқымы. Бұл тұқымның ең алғашқы тегінде неміс пиншері, итальяндық шұбар иттің және таксаның араласуы болуы мүмкін.

Ши-цу

Ши-цу (жеке және көпше түрінде) – ең көне тұқымдардың бірі, оның тамырлары Тибет пен Қытайға дейін жетеді, онда оларды арыстанға ұқсатып өсірген. Олардың салмағы 9–16 фунт аралығында болуы тиіс және белсенді отбасы үшін идеалды үй иті саналады.

Құрып кеткен тұқымдар

Ресейлік және Мексикалық кішкентай иттер қазіргі мағынадағы тұқымдар емес, олар тиісінше Ресей мен Мексикадан шыққан шағын иттердің түрлері болатын. Жасы жетпеген Мексикалық кішкентай иті алтын хомяқтай кішкентай болуы мүмкін еді. 19-шы ғасырда оларды ересек көріну үшін жас жануарларын бекіту әдетке айналды, бұл ересектердің мөлшері туралы жалған түсінік берді.