Кіріспе

XVI ғасырдағы сарай музыканты мемлекетке опасыздық жасады және ізгіліксіздікке қатысты деп айыпталып, жазаланды. Марк Смитон (шамамен 1512 – 17 мамыр 1536) – Англия королі Генрих VIII сарайының музыканты, королева Анна Болейннің үйінде қызмет еткен. Смитон, королеваның інісі Джордж Болейн, Рочфорд виконты, Генри Норрис, Фрэнсис Уэстон және Уильям Бреретонмен бірге королева Аннамен опасыздық және мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен жазаланды.

Өмірбаян

Марк Смитонның нақты туған күні белгісіз, бірақ ол 1536 жылы қайтыс болғанда шамамен 23 жаста болған деп есептеледі. Смитонның өмірі туралы нақты мәліметтер аз болса да, ол ағаш шебері мен тігіншінің баласы болған деп саналады. Оның тегі фламандтық-француздық тектен шыққан болуы мүмкін, себебі 'Smeaton' атауы де Смет немесе де Смедт сөздерінен туындаған болуы мүмкін. Әнші ретінде танымал Смитон Генрих VIII сарайында көрнекті музыкант және биші болды, кейіннен ол королева Аннаның сарайына ауысты. Ән айту қабілетімен қатар, ол лютня, виола, виргинал және орган да ойнады. Смитон бастапқыда кардинал Вулсидің хорына қосылды. Вулсинің құрметтен түскеннен кейін Смитон кардиналдың қызметінен Генрихтің Корольдік капелласына ауыстырылды, онда оның музыкалық дарыны королеваның назарына ілікті. 1532 жылы сарай музыканты болып тағайындалды. Ол төмен әлеуметтік жағдайына байланысты королеваның жақын достарының шеңберіне ешқашан кірген жоқ, олардың ішінде оның сүйікті қызметшілері мен сарайдағылар да болды. Аннаның өзі бірде оны аристократпен сөйлесетіндей сөйлеймін деп ойлағаны үшін айыптады. Сарайдағы ақын, сэр Томас Уайат есімді кісі, оның әлеуметтік деңгейін көтеруге тырысқанын айтқан өлең жазды.

Тұтқындау

Оның бақытсыздығы бір күні Винчестердегі палатасында королева Аннаның назарына түсті, ол оны виргиналда ойнауға шақырды. Кейінірек Анна мойындады: "Мамыр күнінің алдындағы сенбіде мен оны өз палатамыздағы дөңгелек терезеде тұрғанын көрдім. Неге соншалықты мұңды екенін сұрадым, ол ештеңе емес деп жауап берді". Смитонның жауабы белгісіз болды. Анна: "Мен сені ақсүйекке тәндей сөйлетпеймін, себебі сен қарапайым адамсың", - деді. Оның сөздерінің мәнін түсінген Смитон: "Жоқ, жоқ, ханым. Бір қарау жеткілікті, сау болыңыз". Тағдырлы түрде, бұл әңгіме корольдің кеңесшісі Томас Кромвельге дереу жеткізілді, ол Аннаның мемлекетке қарсы қылмыс және зина жасағанының дәлелдерін іздеп жүрген болатын. Жалпы қабылданған пікір бойынша, Анна күйеуі Генрих VIII-ді жаңа әйелге, Джейн Сеймурға үйлену үшін зина жасады деген айып тағылды, оған ол өлім жазасын іске асырғаннан кейін бір күн өткен соң кезек келді. Кромвельдің бұйрығымен Смитон 1536 жылдың 30 сәуірінде тұтқындалды. Кромвель Смитонды Степнидегі үйіне алып кетіп, "Испан жылнамасы" бойынша, оны көздеріне байланған арқанмен азаптады. Анна оның жоғалып кеткенін байқамады және оның тұтқындалғаны туралы хабарланбады. 1 мамыр күні сағат 6-да Смитон Лондон мұнарасына жіберілді. Тұтқындалғанға дейін Смитон жылқы мен киім-кешекке жомарт түрде ақша жұмсағаны белгілі болды. Бұл күдіс тудырды, өйткені Смитон жылына 100 фунт стерлингке ғана табыс табады; яғни, ол королевадан оның сүйіктісі ретінде "қызметтері" үшін ақша алған болуы мүмкін. Мұнарада Смитон королеваның сүйіктісі екенін мойындады. Бірақ мойындауы фактілермен сәйкес келмеді: Смитон 1535 жылдың 13 мамырында Гринвичте королевамен бірге болғанын айтты. Алайда, сол күні ол Гринвичте емес, Ричмондта болған. Смитонды мойындауға қысым көрсеткенде, ол королеваның жақындарының есімдерін де берді, содан кейін олардың барлығы тұтқындалды. Смитонның мойындауы нәтижесінде Аннамен зина жасады деген айыппен тұтқындалғандар: сэр Фрэнсис Уэстон, Генри Норрис, Уильям Бреретон және оның інісі Джордж Болейн, Рочфорд виконты. Смитоннан басқалары барлығы кінәсіз екендерін айтты, бірақ ешқайсысы Смитон сияқты азап көрмеді. Зина жасады деген айыппен тұтқындалғандардың ішінде Смитонның тұтқындалуы ең үлкен дау тудырды, өйткені айыптау туралы білгендер королеваның осындай төмен дәрежелі адаммен қарым-қатынаста болғанына таң қалды. Смитонның кінәсін мойындауына қатысты оқиғаның сәл басқа нұсқасын 19 ғасырдың ағылшын тарихшысы және ақыны Агнес Стрикленд айтады. Стрикленд Смитонды Саутгемптонның 1-ші графы сэр Уильям Фицвильямның шеберлігімен айыптау куәлігіне қол қоюға көндіргенін мәлімдеді. Фицвильям Смитонды мойындауға итермелегенде, ол Смитонның үрейін байқап: "Қол қой, Марк, сонда не болатынын көресің", - деді. Смитонды азаптап, немесе көндіргеніне қарамастан, "оған өмірі уәде етілгені, бірақ оның тірі қалғанын қаламайтыны айтылды".

Халықтық ақпарат құралдарында

Смитонды 1969 жылғы «Мың күндік Анна» костюмді драмалық фильмінде Гари Бонд сомдады. Фильмде Смитон Кромвельдің қолдарынан азапталып жатқан болып көрсетілген. 1971 жылы Майкл Осборн «Генри VIII-нің алты әйелі» телесериалының екінші эпизодында Смеэтон рөлін ойнады. Бір көріністе, түйілген арқан оның көзіне оралғандығы бейнеленген. Марк Смитон кейіпірі Showtime телеарнасының «The Tudors» сериалының екінші маусымында пайда болды, оны Дэвид Алпай сомдады. Сериалда ол Аннаның ағасы Джордж Болейнмен сексуалдық қатынаста болған деп көрсетілген. Смеатонның гомосексуал ретінде бейнеленуі Рета Уорниктің теорияларына негізделген болуы мүмкін, ол Смеатон мен Джордж Болейн сексуалдық жақындыққа ие болған деп санайды. Смитон Хилари Мантелдің «Волк Холл» және «Бринг Ап тедс» романдарында, сондай-ақ Макс Фаулер ойнаған «Волк Холл» телесериалының бейімделуінде маңызды кейіпкер ретінде көрінеді. Кромвельдің көзқарасынан баяндалған оқиғада Смитон азаптаудың орнына, қорқытып, мойындауға мәжбүрленгенін көрсетеді. Ол және патшайым Аннамен зина жасады деп айыпталған тағы төрт адам Кромвельдің оларға қарсы ұзақ дайындалған кек алуының нәтижесінде жазаланады, себебі олар кардинал Вулсидің өлімінен кейін көп ұзамай оның құлауын паш еткен мазақтайтын пьесаны қойған. Майкл Пултонның Хилари Мантелдің кітаптарынан бейімделген «Волк Холл» және «Бринг Ап Тедиз» (екіншісі Англиядан Нью-Йоркке көшкен кезде «Волк Холл 2-бөлік» деп өзгертілген) атты Роял Шекспир компаниясының пьесаларында Джоуи Бэти Марк Смитон рөлін ойнады. Смеатон Гаэтано Доницеттидің «Анна Болена» операсында контральтоға арналған ер адам кейіпінде пайда болады. Джек Бенни Смитонды «Джек Бенни бағдарламасы» телешоуының (S:7 E:6) «Джек Лондон мұнарасында» атты ұзақ фантастикалық эпизодында сомдады, ол алғаш рет 1956 жылдың 2 желтоқсанында көрсетілді. Крис Клайнз Смитонды BBC деректі драмасы «Генри VIII-нің алты ханымы» (S:1 E:2) «Анна Болейн» атты эпизодында ойнады, ол алғаш рет 2016 жылы көрсетілді. Смитонды Майкл Пултонның 2024 жылғы Филиппа Грегоридің «The Other Boleyn Girl» романының сахналық бейімделуінде Нитай Леви сомдады, режиссерлік жұмысын Люси Бейли Chichester Festival Theatre үшін жасады.