Кіріспе

"Лайон" класындағы "Принцесса Рояль" ("Princess Royal") – Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Корольдік теңіз күштері үшін салынған екі шайқас крейсерінің екіншісі. Кемелердің жылдамдығы, қару-жарағы және бронясы алдыңғы кемелерге қарағанда айтарлықтай жақсартылған. Кеме Луиза, Корольдік ханшайымның құрметіне аталған, бұл атақ монархтың үлкен қызына кейде беріледі. 1913 жылы құрылысы аяқталған "Принцесса Рояль" 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін бір айдан соң Хелиголанд шығанағы шайқасына қатысты. Одан кейін ол Кариб теңізіне, неміс Шығыс Азия эскадрильясының Панама каналын пайдалануына жол бермеу үшін жіберілді. Шығыс Азия эскадрильясы желтоқсанда Фолкленд аралдары шайқасында батып кеткеннен кейін, "Принцесса Рояль" 1-ші шайқас крейсер эскадрильясына (BCS) қайта қосылды. Доггер Банкі шайқасында кеме бірнеше дүркін соққы берді, олардың бірі неміс бронелігін қиратты. Көп ұзамай ол контр-адмирал Осмонд Брок басқаруымен 1-ші BCS-тің флагманы болды. "Принцесса Рояль" Ютландия шайқасында орташа дәрежеде зақымданып, бір жарым ай жөндеу жұмыстарына мұқтаж болды. 1917 жылы Хелиголанд шығанағының екінші шайқасында алыстан қолдау көрсеткеннен басқа, кеме соғыстың қалған бөлігін Солтүстік теңізде оқиғасыз патрульдеуде өткізді. 1920 жылы ол резервке қойылды, ал 1922 жылы Вашингтон теңіз келісімінің талаптарын орындау үшін металл тескілеріне сатылды.

Дизайн

"Сұлу Мысықтар" деген лақап атымен белгілі Lion класындағы шайқас крейсерлері, Кеме құрылысы директоры Филип Уоттс жасаған, жаңа неміс Moltke класындағы шайқас крейсерлері Indefatigable класындағы кемелерге басым болғандай, олардан да жоғары болуы үшін жобаланды. Жылдамдық, броня және артиллерияның күшеюі алдыңғы шайқас крейсерлерімен салыстырғанда көлемді 70%-ға арттыруға әкеп соқты. Princess Royal кемесінің жалпы ұзындығы 700 фут (213 м), ені 88 фут (27 м), ал толық жүктелгенде суға батып тұру тереңдігі 32 фут (10 м) болды. Кеме әдетте және толық жүктелгенде бұрынғы кемелерге қарағанда мың тоннадан астам ауыр болды. Оның метацентрлік биіктігі толық жүктелгенде 5.95 фут (2 м) құрады.

Қозғалтқыш

Lion класындағы кемелерде екі жұпталған Parsons тікелей жетегі бар бу турбиналары жеке-жеке машина бөлімшелерінде орналасқан, әрбір жиын 42 Yarrow үлкен түтік қазандықтарынан алынған бумен екі пропеллер білігін қоздыратын. Жобаланған қуаты жылдамдыққа арналған. 1912 жылдың қыркүйегінде Princess Royal теңіз сынақтарын бастады және жылдамдыққа арналған қуатты дамытты. 1913 жылдың шілдесіндегі ең жоғары қуат сынақтарында, шайқас крейсері жылдамдыққа арналған қуатқа жетті, бұл ең жоғары ауытқуда болды. Көмірдің максималды қоры - көмір, ал оның жану жылдамдығын арттыру үшін көмірге қосымша май спрейленді. -де кеменің қашықтығы - шақырымды құрады.

Қару-жарақ

Princess Royal кемесі сегіз BL 13,5 дюймдік Mk V зеңбірегімен ("BL" – артқы жүктеме) төрт гидравликалық қуатты екі мұнарамен жабдықталған, олар қабылдаған атаулары "A", "B", "Q" және "X", мұнаралар кеменің басынан кормасына қарай орналасқан. Оның қосалқы қарулануы 16 BL 4 дюймдік Mk VII зеңбірегінен тұрады, олардың көпшілігі суперструктурадағы казематтарға орнатылған. 1913 және 1914 жылдары казематтардың алдыңғы тобының үстіндегі палубаға орнатылған екі зеңбірекке зеңбірек қалқандары қосылды, бұл олардың экипаждарын жаудан қорғауды жақсартты. Соғыс крейсері әуеге қарсы (АА) қарусыз салынған, бірақ 1914 жылдың қазанынан 1916 жылдың желтоқсанына дейін жоғары бұрышты орнатуда бір QF 6 фунттық Hotchkiss зеңбірегімен ("QF" – жылдам ату үшін) жабдықталды. 1915 жылдың қаңтарында бір QF 3 дюймдік 20 кВт АА зеңбірегі қосылды және 1917 жылдың сәуіріне дейін қолданылды. Princess Royal 1915 жылдың ортасы мен 1916 жылдың мамыр айы арасында атыс басқару директорын алды, ол атыс басқаруды орталықтандырып, енді атыс офицеріне тапсырды. Зеңбіректерді нысанаға келтіру үшін мұнара экипажының мүшелері директордан берілетін көрсеткіштерді ұстап отыруы керек еді. Бұл дәлдікті арттырды, өйткені директорға снарядтардың түсуін байқау оңай болды және мұнаралар жеке-жеке атылған кезде кеменің қозғалысынан туындайтын снарядтардың таралуын жойды. 1918 жылдың басында Princess Royal "Q" және "X" мұнараларының үстіне орнатылған ұшу пандустарынан Sopwith Pup және Sopwith 1½ Strutter ұшақтарын алып жүрді. Pup Zeppelin-дерді атып түсіруге арналған, ал 1½ Strutter барлау және түсіру үшін пайдаланылды. Әр платформада жаман ауа-райы кезінде ұшақты қорғау үшін матадан жасалған ангар болды.

Қару-жарақ

Арыстан мен Принцесса Рояльді қорғайтын броня "Арсыздар" кемесіне қарағанда ауыр болды. Крупп цементтелген броньның су сызығы белдеуі кеменің ортасында қалың болды; бұл кеменің ұштарына қарай 4 дюймге дейін жұқарады және мұрын немесе корпусқа жетпейді. Жоғарғы бронь жолағының максималды қалыңдығы су сызығы броньының ең қалың бөлігімен бірдей ұзындықта 6 дюймды құрады және соңғы бастиондар тұсында жұқарады. Оқ ату мұнаралары мен барбеттер бронямен қорғалған, мұнаралардың төбелерінен басқа, олар үшін никельді болат қолданылды. Никельді болаттан жасалған палубаның қалыңдығы алты дюймды құрады. Никельді болаттан жасалған торпедалық бөлімдер қалыңдығы бойынша журналдар мен оқ-дәрі сақтау бөлмелері тұсында орналастырылды. Бақылау мұнарасының қабырғалары қалың болды. Ютландия шайқасынан кейін, тік бұрышпен түсетін снарядтарға осалдық анықталғаннан соң, журналдардың және мұнаралардың төбелеріне 1 дюймдік қосымша броня, салмағы шамамен , қосылды.

Құрылыс және мансап

Princess Royal 1910 жылы 2 мамырда Барроу-ин-Фернестегі Викерс кеме жасаушылығында салынды. Ол 1911 жылы 29 сәуірде Луиза, Корольдік ханшайым арқылы суға түсірілді және 1912 жылы 14 қарашада қолданысқа берілді. Оның құны 1 955 922 фунт стерлинг, ал қару-жарағына қосымша 120 300 фунт стерлинг жұмсалды. Қолданысқа берілгеннен кейін Princess Royal 1913 жылдың қаңтарында 1-ші крейсерлік эскадрильяға қосылды, ол кейін 1-ші БКС деп аталды. Контр-адмирал Дэвид Битти 1913 жылдың 1 наурызында 1-ші БКС-тің басшылығын қабылдады. Эскадрилья, Princess Royal-мен бірге, 1914 жылдың ақпан айында Брестке, ал маусым айында Ресей империясының порттарына сапар жасады.

Хелиголанд шығанағы шайқасы

Принцесса Роял 1914 жылғы 28 тамызда Гелиголанд шығанағы шайқасында алғаш рет шайқасқа қатысты. Ол Беттидің шайқас крейсерлері тобының құрамында болды, бастапқыда неміс теңіз күштері қарсылық көрсетсе, неміс жағалауына жақын британдық крейсерлер мен эсминецтерге алыстан қолдау көрсету үшін мақсатталған. Шайқас крейсерлері 11:35-те толық жылдамдықпен оңтүстіс бағытына бет алды, британдық жеңіл күштер жоспарланған уақытта кері шегіне алмады, себебі көтерілген су деңгейі неміс капиталдық кемелеріне Жаде сағасының аузындағы кедергіні жеңуге мүмкіндік беретін еді. Британдық жеңіл крейсер шайқастың басында қиратылған болатын және неміс жеңіл крейсерлерінен атысқа ұшырады, ал Беттидің шайқас крейсерлері 12:37-де тұманнан пайда болды. Страссбург тұманға жасырынып, атыстан құтыла алды, бірақ Кёльн эскадрильяның оқтарынан тез арада қирады. Кёльн батырылмастан бұрын, Беттидің назары алдына тікелей келген неміс жеңіл крейсерінің кенеттен пайда болуына ауды және оны қууға бұйрық берді. Ариадна үш реттен аспаған залптан кейін, өте жақын арадан атылған оқтардан кейін, өртеніп жатқан қирандыға айналды. Принцесса Роял 28 қыркүйекте Кромартиден Ұлыбританияға бағытталған канадалық әскер конвойімен кездесу үшін шықты. Ол 26 қазанда 1-ші БКК-ға қайта қосылды, бірақ бірнеше күннен кейін Солтүстік Атлантика және Кариб теңізі эскадрилияларын күшейту үшін тағы да бөлінді, Адмирал Граф Спидің Шығыс Азия эскадрилиясын іздеу мақсатында, ол 1 қарашада Британдық Батыс Индия эскадрилиясын талқандағаннан кейін. Принцесса Роял 21 қарашада Галифаксқа жетті, содан кейін Нью-Йорк қаласының жанында бірнеше күн өткізіп, Кариб теңізіне қарай жүзіп, Граф Спи Панама каналын пайдалануы мүмкін болжамына қарсы қорғану үшін. Шығыс Азия эскадрилиясы 7 желтоқсанда Фолкленд аралдарының жанында батып, Принцесса Роял 19 желтоқсанда Ұлыбританияға жол тартқанда Ямайкадағы Кингстоннан кетті.

Доггер жағалауы шайқасы

1915 жылғы 23 қаңтарда адмирал Франц фон Хиппердің басқаруындағы неміс шайқас крейсерлерінің күші Доггер шығанағын неміс қозғалыстары туралы ақпарат жинап жүрген британдық кемелерден тазалау үшін теңізге шықты. Британдықтар неміс кодталған хабарларын оқып жатқан еді, ал Битидің басқаруындағы үлкен шайқас крейсерлері оларды тосқауылдау үшін бет алды. Байланыс 24-і күні сағат 07:20-де басталды, британдық жеңіл крейсер «Аретуза» неміс жеңіл крейсерін байқады. 07:35-те немістер Битидің күшін көрді; Хиппер – бортындағы – өзінің кемелерін оңтүстікке қарай , британдық шайқас кемелерін озып кете алатынын және егер қуушы кемелер шайқас крейсерлері болса, «Блюхердің» ең жоғары жылдамдығын арттыра алатынын ойлап, оңтүстікке қарай бағыт беруге бұйрық берді. Бити өзінің крейсерлеріне немістер қашып кетпес бұрын оларды ұстап алуға бұйрық берді. Алдыңғы кемелер – «Лайон», «Принцесса Роял» және – соңынан еріп, 08:52-де «Лайон» от ашты. Басқа кемелер бірнеше минуттан кейін соңынан ерді, бірақ ең жоғары қашықтық және көрінудің нашарлауы олардың 09:09-ға дейін соққы беруді бастамағанын көрсетті. Неміс шайқас крейсерлері екі минуттан кейін атысты бастады және атуларын «Лайонға» шоғырландырып, бір рет соқты. 09:35-те Бити «жаудың желісіндегі сәйкес кемелермен шабуылға түсуге» белгі берді, бірақ «Тайгердің» капитаны – «Блюхерге» шабуыл жасап жатыр деп сеніп – «Лайонға» қосылып «Зейдлицке» шабуыл жасады, бұл оны қақтығыссыз қалдырып, «Лайонға» қауіпсіз түрде от ашуға мүмкіндік берді. «Мольтке» және олардың оттары бірігіп, келесі сағат ішінде «Лайонға» ауыр зақым келтірді, тіпті «Принцесса Роял» «Дерфлингерге» шабуыл жасады. Осы уақытта «Блюхер» ауыр зақымдалды, оның жылдамдығы төмендеп, рульдік құрылғысы істен шықты. Бити 10:48-де «Индомитаблға» шабуыл жасауға бұйрық берді. Алты минуттан кейін ол оң жақ қанатындағы кемеге қараған теңіз асты кемесінің перископын көрді деп ойлады және теңіз асты кемесінен қашу үшін 90° бұрылыс жасады, бірақ «Лайонның» сигналдық гальярдтарының көпшілігі атып тасталғандықтан, теңіз асты кемесі туралы ескерту байрағы көтерілген жоқ. Көп ұзамай «Лайон» қалған динамосын судың көтерілуіне ұшыратып, қалған жарық пен қуатты сөндірді. 11:02-де Бити «солтүстік-шығысқа бағыт» белгісімен жалауларды көтеріп, өз кемелерін Хипперді қуып, «жаудың артқы жағына шабуыл жасауға» бұрады. Контр-адмирал сэр Гордон Мур – эскадрильяға уақытша басшылық жасады – сигналдар солтүстік-шығысқа қарай қарайтын «Блюхерге» шабуыл жасауды білдіреді деп ойлады және басқа төрт шайқас крейсеріне Хиппердің негізгі күшін қуып кетуден бас тартуға бұйрық берді. Бити қателікті түзетуге тырысты, бірақ ол алдыңғы қатарлы шайқас крейсерлерінен соншалықты артта қалды, сондықтан оның сигналдарын түтін мен тұманнан оқуға болмайды. Бити 11:50-де эсминецке ауысып, өзінің шайқас крейсерлерін қуып, «Блюхер» батып кеткенге дейін оларға жетті. Ол 12:20-де «Принцесса Роял» кемесіне отырды және кемелерге негізгі неміс күшін қудалауға бұйрық берді. Бұл бұйрық «Блюхерді» батыру кезінде жоғалған уақыт Хиппердің қалған шайқас крейсерлері оларды ұстап алудан бұрын достық суларға жететінін білдіргені анық болған кезде күшін жойды. Битидің крейсерлері үйге қарай бұрылып, «Лайонды» ұстап алды, ол «Принцесса Роял» кемесіне бір рет соққы беріп, «Дерфлингерді» ұрып, бірақ екі броняны зақымдап, көмір бункерін су басуына себепші болды. Ол «Блюхерді» кем дегенде екі рет, оның ішінде оны мүгедектікке ұшыратып жіберген оқпен, шайқаста атылған 271 снарядтың ішінде, 0,7% -ын ғана ақтады. Ал оның әпкесі 243 оқ атудың төртеуімен ақталды, бұл 1,6 пайызды құрайды. Ол сонымен қатар L 5 неміс дирижаблына екі 13,5 дюймдік снарядты атып жіберді, өйткені оның экипажы ағылшын кемесі деп қате түсініп, суға батқан «Блюхерді» бомбалауға тырысты, бұл қарулардың ең жоғары биіктігі 20° ғана болғанына қарамастан. «Принцесса Роял» шайқаста зақымданған жоқ.

Ютландия шайқасы

31 мамыр 1916 жылы «Принцесс Роял» Беттидің басқаруындағы 1-ші БКК-нің флагманы болды. Олар Солтүстік теңіздегі Жоғары теңіз флотының шабуылын тоқтату үшін, соғыс крейсерлері флотымен бірге теңізге шықты. Британдықтар неміс радиохабарларын дешифрледі және немістер теңізге шығар алдында өздерінің базаларын тастап кетті. Гиппердің соғыс крейсерлері 15:20-да олардың батысында соғыс крейсерлері флотын байқады, бірақ Беттидің кемелері немістерді өздерінің шығысында тағы 10 минут бойы көрмеді. 15:32-де Бетти бағытты оңтүстік-шығысқа өзгертуге бұйрық берді, британдық кемелер немістердің шегіну жолын кесіп, жауынгерлік дайындыққа көшті. Гиппер өз кемелеріне британдықтардан алыс, оңтүстік-шығысқа бұрылып, жылдамдығын азайтуға бұйырды. Осы бұрылыс кезінде Гиппер 97 км қашықтықтағы Жоғары теңіз флотына қарай жылжуда болды. Бити бағытын шығысқа қарай өзгертті, өйткені ол әлі де Гипперді кесіп тастауға тым солтүстікке қарай еді. Бұл «Оңтүстікке қарай шабуыл» деп аталатын оқиғаның басталуы болды, өйткені Битти 15:45-те шығыс-оңтүстік-шығысқа бағытталды, енді Гиппердің бағытына параллель жүріп келеді. Немістер 15:48-де бірінші болып оқ ашты, соңынан британдықтар келді. Британдық кемелер әлі де өзгеріс жасап жатқан еді, немістер оқ ашқанда, тек екі жетекші кеме – «Лайон» және «Принцесс Роял» ғана бағыттарын тұрақтандырған. Екі соғыс крейсері немістің жетекші кемесі «Дерфлингермен» шайқасты, ал «Дерфлингер» «Принцесс Роялға» бағытталды. Неміс оғы басталғалы бері дәлдікпен атылды, алғашқы үш минутта «Принцесс Роялға» екі рет тиді. Британдықтардың ату тиімділігі төмен болды, өйткені неміс кемелері тұманға араласып кеткендіктен, қашықтық дұрыс бағаланбады. «Принцесс Роялдың» «A» мұнарасы шайқастың басында жұмысын тоқтатты: сол жақ пулясы артқы тіректің тіректері қираған кезде жарамсыз болды, ал оң жақ пуля жиі атып кетеді. 15:54-те аралық төмендеді, Бетти екі градусқа оңға бұрылуға бұйрық берді, үш минуттан кейін аралық ашылды. 16:11-де «Мольтке» атқан торпеда «Принцесс Роялдың» астынан өтті. Британдық кемедегілер торпеданың жолын көрді, бірақ қате қорытындыға келді, U қайығы британдық сызықтың қарама-қарсы жағында орналасқан және екі кеме тобына да атумен айналысты. Бұл жалған әсерді қирағыштың перископпен көргендігі туралы хабарлар күшейте түсті. Осы кезде британдықтар мен неміс кемелері арасындағы қашықтық дәл ату үшін тым үлкен болды, сондықтан Битти бағытты төрт градусқа солға өзгертіп, аралықты жақындатты. Бұл маневр «Лайонды» неміс крейсерлерінің отына ұшырады, ал бірнеше сәтті соққыдан шыққан түтін «Дерфлингерге» «Принцесс Роялдан» көзді жойды және нысананы 16:16-да өзгертіп, басқа кемеге бағыттады. 16:25 шамасында аралық төмендеді және Бетти екі градусқа оңға бұрылып, аралықты қайтадан ашуға мүмкіндік берді. Осы уақытта «Квин Мэри» бірнеше рет тез соққыға ұшырап, оның алдыңғы жарылғыш бөлімдері жарылды. 16:30-да Беттидің кемелерінің алдында барлау жұмыстарын жүргізген жеңіл крейсер Жоғары теңіз флотының жетекші элементтерін солтүстікке қарай жоғары жылдамдықпен жүгіріп келе жатқанын байқады. Үш минуттан кейін олар вице-адмирал Рейнхард Шеердің соғыс кемелерінің жоғарғы мачталарын көрді, бірақ бұл туралы флотаға тағы бес минуттан кейін хабарлаған жоқ. Бити солтүстікке қарай екі минут жүріп, көруді растады, содан кейін өз күштеріне солтүстікке бұрылуға бұйрық берді. Неміс крейсерлері оларды қуып жету үшін солтүстікке қарай бұрылды, бірақ Беттидің кемелері толық жылдамдықты сақтап, біртіндеп қашықтықтан шықты. Британдық крейсерлер солтүстікке, содан кейін солтүстік-шығысқа қарай бұрылып, Ұлы флоттың негізгі бөлігімен кездесуге тырысты және 17:40-да қайтадан неміс әріптестеріне оқ ашты. Күн батып бара жатқанда, немістер британдық кемелерді көре алмады және 17:47-де солтүстік-шығысқа қарай бұрылды. Бітти біртіндеп шығысқа қарай бұрылды, сондықтан оның кемелері ұрыс құрамына енген Ұлы флотты қорғай алды, бірақ ол маневрін дұрыс емес бағалады және алдыңғы қатарлы британдық дивизияны немістерден алыстатуға мәжбүр етті. 18:22 шамасында «Принцесс Роял» соғыс кемесінен атылған екі снарядтан зақымданды; олардың бірі «X» мұнарасын бұзды, екіншісі кеменің бүйірлік броньын тесіп өтті. 18:35 шамасында Бетти 3-ші БКК-ні бағындырды, өйткені олар Ұлы флотты шығыс-оңтүстік-шығысқа бастап, Гиппердің соғыс крейсерлерін оңтүстік-батысқа қарай шабуылдауды жалғастырды. Бірнеше минут бұрын Шир бір м...

Ютландиядан кейінгі мансап

Ұлы флот 18 тамызда Солтүстік теңіздің оңтүстігіне қарай жылжудағы Ашық теңіз флотына шабуыл жасау үшін теңізге шықты, бірақ байланыс қателіктері мен жаңылыстар Джелликоудың неміс флотын портқа қайтып келгенге дейін тоқтатуына кедергі келтірді. Операция барысында неміс суасты қайықтары екі жеңіл крейсерді батырды, бұл Джелликоуды неміс суасты қайықтары мен миналарының көп болуына байланысты флоттың негізгі бөлімдерін 55° 30' солтүстік енінен оңтүстікке қарай қауіпке тікелеймеуге мәжбүр етті. Адмиралтейство осымен келісіп, Ұлы флоттың неміс флоты Ұлыбританияға басып кіргенше немесе оны артықшылықсыз шайқасқа мәжбүрлегенше теңізге шықпайтынын белгіледі. "Принцесса Роял" 1917 жылғы 17 қарашада Хелиголанд шығанағының екінші шайқасына қатысқан британдық жеңіл күштеріне көмек көрсетті, бірақ ешқашан неміс кемелерінің ату қашықтығына жақындамады. Ол 12 желтоқсанда 1-ші БКС-пен бірге теңізге шықты, өйткені неміс эсминдері сол күні Норвегияға бағытталған конвойдың жеті кемесін – ілеспе эсминін, төрт теңіз траулерін және төрт жүк кемесін батырды, бірақ британдықтар оларды тоқтатуға үлкермеді және келесі күні базаға оралды. "Принцесса Роял", Ұлы флоттың қалған бөлігімен бірге, 1918 жылғы 23 сәуірде түстен кейін радиохабарламалар неміс Ашық теңіз флотының Норвегияға бара жатқан британдық конвойды ұстап алуға жасаған сәтсіз әрекеттен кейін теңізде екенін көрсетті. Алайда, немістер британдықтардан тым алшақ болды және атыс болған жоқ. Шілде айынан бастап Ұлы флот 1918 жылғы грипп пандемиясынан зардап шекті; бір кезде "Принцесса Роял" кемесінде теңізге шығуға жеткілікті сау экипаж болмады. Соғыс аяқталғаннан кейін Ашық теңіз флоты капитуляциялағаннан кейін "Принцесса Роял" және 1-ші БКС Скапа-Флоудағы күзет күштерінің бір бөлігін құрады. 1919 жылғы сәуірде "Принцесса Роял" Атлант флотына қайта тағайындалды. Келесі жылы крейсер резервке қойылды, ал 1920 жылы Чилиге сатуға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды. 1922 жылғы 22 ақпанда ол Шотландия жағалауының Бас қолбасшысының флагманы болды және 1923 жылғы 22 қаңтарда J&W Purves компаниясына 25 000 фунт стерлингке сатылды. Оның шарты дереу Розит кеме бұзу компаниясына берілді, ол осы мақсатта Розит кеме жасаушылығындағы жайларды жалға алды, ал оның бұзу жұмысы 1925 жылы аяқталды.