Кіріспе

Баянхонгор провинциясы немесе Баянхонгор аймағы – Моңғолияның 21 аймағының бірі. Ол елдің оңтүстік-батысында орналасқан және 116 000 шаршы километр аумағымен ең ірі аймақтардың бірі. Аймақтың орталығы Баянхонгор қаласы.

Тарих

Баянхонгор аймағы 1941 жылы Баянхонгор азаматтар жиналысы құрылған кезде құрылды. Алғашқыда аймақта 16 сом және шамамен 41 мың адам болған. Аймақ бастапқыда Гови Бумбугур деп аталған, бірақ көп ұзамай Баянхонгор деп өзгертілді. 1976 жылдың сәуір айында Баянхонгор мал шаруашылығы, ет және жүн өндірісі үшін "Ең үздік қызыл ту" орденімен марапатталды. Аймаққа бұрынғы КСРО-дан инфрақұрылым және білім беру саласына айтарлықтай инвестициялар тартылды. Алайда, КСРО аймақтың діні мен мәдени мұрасын жүйелі түрде қысымға алып, Гегин монастыры сияқты танымал монастырларды жойып, мыңдаған монахтарды өлтірді. 2000 жылдардың басындағы зуд, қысқы қар апаттары Баянхонгордың мал шаруашылығы мен экономикасына зор зиян келтірді. Зуд аймақта әлеуметтік өзгерістерге де себеп болды, себебі енді аз адам мал шаруашылығын табыс көзінің басты бөлігі деп санайды және жұмыс іздеу үшін аймақ орталығына көшіп келушілер көбейді. Жалпы аймақ халқы 80 мыңға жуық деп есептелсе, оның ішінде 25-35 мың адам провинциялық астанада тұрады.

География

Баянхонгор аймағы географиялық жағынан өте алуан түрлі аймақтарды қамтиды. Ол әдетте үш аймаққа бөлінеді: солтүстіктегі таулы және орманды Ханғай, орталық дала аймағы және оңтүстіктегі құрғақ Гоби шөлі. Баянхонгордың құрамында екі тау жотасы бар, солтүстіктегі Ханғай таулары және орталық аймақтағы Гоби Алтай таулары. 3957 метр биіктігі бар аймақтың ең биік тауы – Их-Богд, ол Гоби Алтай жотасының бір бөлігі және Богд сумның сыртында орналасқан. Баянхонгордың ең үлкен көлдері – Орог Нур және Буун Цагаан Нур, олар аймақтың орталық жартылай шөлді аймағында (Ханғай мен Гоби Алтай таулары арасындағы көлдер алқабында) орналасқан, сондай-ақ басқа да бірнеше көлдер бар. Айналасындағы таулы аймақтардың арқасында көлдер алқабындағы көлдердің шығу орындары жоқ, сондықтан олар тұзды. Солтүстіктегі Ханғайда бірнеше ыстық және суық минералды бұлақтар бар. Аймақ орталығынан солтүстікке қарай 54 шақырым жерде орналасқан Шаргалжуут қаласында 300-ден астам бұлақ бар және осы табиғи ерекшелікті пайдалану үшін танымал демалыс орны құрылған. Әр түрлі бұлақтардың минералды суларын жергілікті халық түрлі ауруларды емдеу үшін пайдаланады. Сонымен қатар, провинцияның оңтүстігінде нағыз оазистер бар, олардың көпшілігі Шинежинст ауданында орналасқан. Ең танымал оазис – Екхиин Гол, ол бір кезде 20 ғасырдың басында қарақшы болған Лама Дэмбижант немесе Жа Ламаның мекені болған.

Жабайы табиғат

Баянхонгор аймағында әртүрлі жануарлар мекендейді, бірақ, өкінішке орай, көптеген түрлердің саны азайып, құрып кету қаупі төніп тұр. Аймақта қорғалатын аймақтар болғанына қарамастан, қар барысы, ұзын құлақты жануар, моңғол жабайы есегі, жабайы Бактрия түйелері сияқты жануарлардың саны жылдам қысқарып барады. Гоби аюларының саны 50-ден аз деп есептеледі. Ал Баянхонгор тұрғындары аймақтың басқа аймақтардан гөрі ең көп мармотқа ие екенін айтады. Ортаңғы тұзды көлдің жазықтығы, әсіресе Буун Цааган Нур және Орог Нур сияқты жерлер – құстарды бағалауға өте қолайлы аймақтар, онда далматин пеликаны және реликт шаяндар сияқты қауіпті жағдайдағы құстар кездеседі. Бұл екі көл де Жабайы табиғаттың түрлілігі жөніндегі Рамсар конвенциясымен қорғалады. Баянхонгордағы малға Бактрия түйелері, жылқылар, қойлар, ешкілер, яктар, сиырлар және як-сиыр гибриді – хайнаг жатады.

Көрікті жерлер

Баянхонгордың тартымды жерлері табиғи (Гоби аюы) және адам қолдан жасалған (Эрдэнцогт шахмат тастары) нысандардан бастап, ежелгі (Баян Лигтегі тарихқа дейінгі петроглифтер) тіпті одан да көне (Бугиин Цавтағы динозавр сүйектері) дейін алуан түрлі. Аймақ Монголияның үш маңызды географиялық аймағын – орман, дала және шөлді – қамтиды, сондықтан табиғатпен рухани байланыс орнатуға өте қолайлы.

Мұражайлар

Аймақтың орталығында екі мұражай бар: Тарих және этнографиялық мұражай мен Табиғат тарихы мұражайы. Тарих және этнографиялық мұражайда көшпелі өмір салтының көрнекі экспонаттары бар, мысалы, үйлену тойы, киіз үй өмірі және дәстүрлі киімдер туралы мәліметтер ұсынылады. Сондай-ақ, Маньчжу үкімдігі кезінде Баянхонгордан табылған қызықты артефакттар мен діни экспонаттар да бар, олардың ішінде танымал Жасыл және Ақ Тара мүсіндерінің жұбы, Джадамба сутралары және шаманның киімдері бар. Табиғат тарихы мұражайында аймаққа тән мәрмәр және жанартау тастары сияқты әртүрлі минералдардың үлгілері, сондай-ақ жергілікті эндемикалық жануарлардың тұғырлары қойылған. Мұражайдың ең бағалы экспонаттары – Тарбозавр динозаврының толық қаңқасы және Гоби шөліндегі Бугиин Цав (Бугиин шатқалы) -нан табылған 130 миллион жылдық тас бақаның қазбасы.

Саябақтар

Аймақтың орталығында бірнеше саябақ бар, атап айтқанда, Динозаврлар саябағы мен Балалар саябағы. Динозаврлар саябағы провинцияның оңтүстігінде табылған көптеген динозавр түрлерінің модельдерінен тұрады. Сондай-ақ, келушілерге ашық үлгілік киіз үй де бар. Балалар саябағы, аты айтқандай, табиғи саябақ болып табылады, онда көрнекті жолдар, эндемикалық ағаштар мен өсімдіктер өседі. Қаланың қасында ағатын Туил-Гол (монғол тілінде "гол" - өзен деген мағынаны білдіреді) тамаша пикникке арналған орын, ал Ых-Номгун тауы күндізгі қиын серуенге мүмкіндік береді. Баянхонгорда көптеген қорғалатын аймақтар бар (жоғарыда қараңыз).

Монастырлар

Баянхонгордың атақты монастырлары советтік тазарту кезінде қиратылғанымен, 1990 жылы Моңғолия тәуелсіздік алғаннан бері қайта құру жұмыстары қарқынды жүріп жатыр және аймақтың буддалық мұрасымен қайта байланыс орнатылуда. Аймақ орталығы Баянхонгор қаласында екі монастырь бар. Бүкіл қала қасиетті төбені қоршап тұр, онда құрылыс салуға тыйым салынған. Төбеде маңызды бір ступа орналасқан, ал төбенің ішкі жағында шамамен он монах тұратын кішкентай монастырь бар. Екінші, ірі монастырь Ламин Гегееннің Гон Гандан Дедлин Хийд деп аталады және 1991 жылы салынған. Осы атпен алғашқы монастырь қаладан шамамен 30 км қашықтықта орналасқан, онда 10 000-нан астам монахтар мен ламалар тұрған, бұл оны елдегі ең ірі және ең танымал монастырлардың біріне айналдырған. Дегенмен, ғимараттар бұзылып, 1937 жылы коммунистік үкімет монахтарды өлтірген немесе анттарынан бас тартуға мәжбүр еткен. Қазіргі монастырьда шамамен 50 монах бар, онда Сақьямуни Будданың алып мүсіні және Баянхонгордың тарих және этнографиялық мұражайындағы үлгілер негізінде жасалған екі жасыл және ақ Тара мүсіні орналасқан. Амарбуянт Хийд, Шинежисттен батысқа қарай 50 км қашықтықта орналасқан, бір кезде 13-ші Далай-лама мен 1000-нан астам монахтарға пана берген. 13-ші Далай-лама 1904 жылы Лхасадан Ургаға сапар жасағанда онда он күн болған. Сапары барысында ол кішкентай овоо (тас үйме) салған, ол 1937 жылы коммунистік тазарту кезінде Гегеен монастырымен бірге қираған монастырдың қираған жерінде қалып қойды. Кешенді біртіндеп қалпына келтіру процесі 1990 жылдары коммунистік режим құлағаннан кейін басталды.

Қорғалатын аумақтар

Баянхонгор аймағында екі қорғалған аймақ бар. Гоби А: Оңтүстікте орналасқан қатаң қорғалатын аймақтар Қытаймен және Өмнөгови аймағымен шектеседі. Онда Гоби аюы және Зам геконы сияқты көптеген сирек кездесетін жануарлар мекендейді. Екінші аймақ – Гоби Гурвансайхан ұлттық паркі, ол көптеген қазба орындарымен, әйгілі құм төбелерімен, мұзды шатқалдармен және таңғажайып тау пейзаждарымен белгілі. Сонымен қатар, онда 200-ден астам түрлі құс және 600-ға жуық өсімдік түрі кездеседі. Екі аймақ та шетелдік және монғол туристер үшін танымал саяхат орындары болып табылады.

Петроглифтер мен қалдықтар

Цагаан Агуи (Ақ үңгір) бір кезде шамамен 700 000 жыл бұрын Тас дәуірі адамдарын паналатқан. Зерттеушілердің мәліметінше, оның кристалмен қапталған ішкі жайлары осы аймақтағы тұрғындар үшін қасиетті орын болған, сондай-ақ тарихи кезеңдегі буддистердің қажынатын жері саналған. Жақын орналасқан Цагаан Булаг (Ақ ағын) бұл аймақтың ежелгі халқы үшін тағы бір қасиетті орын болған болуы мүмкін. Ақ түсті беткейде әлі де көрінетін сызықтармен салынған суреттер бар. Бұл суреттер адам бейнесін бейнелегенімен, үлкен құлақтары мен дұрыс емес пішіндес қолдары сияқты ерекше белгілеріне ие. Байангиин Нуруу (шамамен «Молшық тау») – б.з.д. 3000 жылға дейінгі сақталған петроглифтері бар тағы бір орын. Байангиин Нуруудың суреттері басқа жерлердегідей көне болмаса да, олар кең көлемде және жақсы сақталған, күнделікті өмірден көріністерді көрсетеді. Баянхонгордың оңтүстік-шығыс аймағындағы шатқалдар мен аңғарларда динозаврлардың қаңқалары да табылады. Бугиин Цав, Яснее Цав және Кермен Цав сияқты танымал орындар бар.

Көлік

Баянхонгор әуежайының (BVN/ZMBH) екі ұшу-қону жолағы бар, және ол Уланбаторға аптасына екі-үш рет, маусымға қарай өзгеретін рейстермен қызмет көрсетеді. Уланбаторға және одан күн сайын автобус қатынайды (Уланбатордағы Аждаһа орталығынан сағат 08.00-де шығады), ол Арвайхер қаласында тоқтайды, сондай-ақ Гоби-Алтай және Ховд аймақтарына батысқа қарай сирек кестемен автобустар жүреді. Аймақ орталығының оңтүстік ауданындағы ашық саудада жиналатын шағын автобустармен (микроавтобустармен) сумдарға (аумақтық бөлімшелерге) баруға болады.