Кіріспе

Медициналық, құқықтық және статистикалық айқындама
ықтимал себептердің толық тізімі. Заң, медицина және статистика салаларында өлім себебі – адам өліміне әкелген жағдайлардың ресми айқындамасы, ол өлім куәлігінде тіркелуі мүмкін. Өлім себебін сот-медициналық сарапшы анықтайды. Сирек жағдайларда патологтан жасалмалы зерттеу (аутопсия) жүргізу қажет болуы мүмкін. Өлім себебі – нақты ауру немесе жарақат, ал өлімнің сипаты – "табиғи", "оқиға салдарынан", "өзіне-өзі қол жұмсау" және "құқық бұзушылық" сияқты азау санаттар, олардың әрқайсысының әртүрлі құқықтық салдары бар. Аурулардың халықаралық жіктемесі (АХЖ) кодтары өлімнің сипатын және себебін жүйелі түрде тіркеуге мүмкіндік береді, бұл статистиканы жинақтауды жеңілдетеді және түрлі юрисдикциялардағы оқиғаларды салыстыруға қолайлы жағдай жасайды.

Дұрыс емес

Зерттеуде, "Хрониқалық аурулардың алдын алу" журналында жарияланған мәліметтерге сәйкес, Нью-Йорк қаласындағы резидент-дәрігерлердің үштен бірі ғана қазіргі құжаттама жүйесінің дұрыс екеніне сенетінін айтты. Олардың жартысы "өлімнің нақты себебі деп санайтындысын" жаза алмағанын, себептердің техникалық шектеулер мен "басқа нәрсе жазуға" берілген нұсқаулар екенін атап өтті. Көптеген дәрігерлердің төрттен үш бөлігі "күдікті", "болжамды" немесе "белгісіз" деген анықтамалар жасауға болатынын білмейтінін, ал үш пайыздан кемі зертханалық қорытындылар немесе басқа жаңа ақпарат пайда болған жағдайда қайтыс туралы куәлікті жаңартатынын мәлімдеді. Жүрек-қан тамырлары аурулары "ең көп қате жазылған диагноз" ретінде көрсетілді. Өлімнің себептері кейде туыстар немесе қоғамдық өкілдер арасында дау тудырады, әсіресе өлім себебіне қатысты белгілі бір дәрежеде күмәнділік немесе түсініксіздік болған кезде. Мұндай даулар кейде қамыт теорияларын тудыруы немесе оларға себеп болуы мүмкін. Әр түрлі себептерден болатын өлім қаупі туралы қоғамдық пікір жеке тәжірибе мен бұқаралық ақпарат құралдарының әсеріне байланысты. Кейбір өлімдерге басқаларына қарағанда көбірек назар аударуына себеп болатын факторларды сипаттау үшін кейде "өлім иерархиясы" деген сөз қолданылады. Абортты өлімге әкеп соқтырады деп санайтындар болғанымен, дәстүрлі медициналық органдар анадан тыс тіршілікке қабілетсіз ұрықтарға жеке тұлға мәртебесін бермейді, сондықтан аборттар осы статистикада өлім ретінде тіркелмейді.

Қартаю

Денсаулық сақтау органдары "қарттық" жасын өлімнің себебі ретінде көрсетуге көңіл бөлмейді, себебі мұндай жариялау халық денсаулығына немесе медициналық зерттеулерге ешқандай пайда әкелмейді. Қартаю – ғылыми тұрғыдан мойындалған өлім себебі емес; қазіргі таңда әрқашан нақты себеп болатындығы қабылданады (бірақ кейбір жағдайларда ол белгісіз болуы мүмкін және қартаюмен байланысты аурулардың бірі болуы мүмкін). Бірқатар факторлардың ішінде, биологиялық қартаю – дүние жүзіндегі өлім-жітімнің ең ірі себебі болып табылады. Шамамен күніне 150 мың адам қайтыс болатын әлемде, олардың үштен екісі – күніне 100 мың адам – қартаюмен байланысты себептерден көз жұмады. Соңғы жылдары қартаюдың өзін ауру ретінде мойындау мүмкіндігі туралы ресми мәлімдемелер жасалды. Егер осылай болса, жағдай өзгерер еді.

Сезімнің өлімі

Сондай-ақ, біреудің "қорқыныстан өліп" немесе жалғыздықтан, қайғыдан өлуі мүмкін деген кең таралған түсініктер бар. Қорқыныш, күшті стресс немесе екеуі де денеде өзгерістер тудыруы мүмкін, бұл өз кезегінде өлімге алып соғуы мүмкін. Мысалы, vagus нервінің жоғары тітіркенуі – жүрек соғуын баяулату механизмі, бұл "өлгенге салынған" (немесе "өлі тастану") мінез-құлқымен байланысты – құжатталған психогендік өлім жағдайларының себебі болуы мүмкін. Қорқынышқа немесе стресске жауап ретіндегі қашу немесе күресу реакциясы керісінше әсер етеді, стресс гормондары арқылы жүрек соғуын арттырады және жүрек-қан тамырлары проблемаларын тудыруы мүмкін (әсіресе бұрыннан аурулары бар адамдарда). Бұл, терроризм, әскери шабуылдар және табиғи апаттар сияқты кеңінен басталған және күшті стресс тудырған оқиғалардан кейін жүрек тоқтауынан болатын өлім-жітімнің көтерілуінің және қарақшылық сияқты қорқынышты оқиғаларда тіркелген өлімдердің ықтимал себебі болып табылады, мұнда ешқандай физикалық жарақат болмаған. Мұндай жағдайларда өлімнің тікелей медициналық себебі жүрек жеткіліксіздігі немесе вагальды тежелу ретінде тіркелуі мүмкін (оның басқа да себептері бар, мысалы, дененің белгілі бір бөліктеріне соққы және жүйке зақымдануы). Күшті стрестен туындайтын нақты бір жағдай – takotsubo кардиомиопатиясы, "жарылған жүрек синдромы" деп аталады, бірақ стресс қарым-қатынастармен байланысты болуы міндетті емес және әрқашан теріс болуы қажет емес.