Анджело Секки: Итальяндық дін және ғылым қайраткері

Кіріспе

Италиялық діни қызметкер және ғалым (1818–1878)

Анджело Секчи (; 28 маусым 1818 – 26 ақпан 1878) – итальяндық католик діни қызметкері, Италияның Эмилия аймағынан шыққан астроном. Ол 28 жыл бойы Рим Папасы Григориан университетінің (бұрынғы Рим колледжі) обсерваториясының директоры болды. Ол астрономиялық спектроскопияның пионері болды және Күннің жұлдыз екенін сенімді түрде айтқан алғашқы ғалымдардың бірі болды.

Өмірбаян

Сеччи Реджио-Эмилияда дүниеге келді, онда иезуиттер гимназиясында оқыды. 16 жасында Римдегі иезуиттер орденіне қосылды. Оқуын Рим колледжінде жалғастырып, зор ғылыми қабілетін көрсетті. 1839 жылы колледжде математика және физика пәндерінің оқытушысы болып тағайындалды. 1841 жылы Лоретодағы иезуит колледжінде физика профессоры болды. 1844 жылы Римде теологиялық білімін бастады және 1847 жылдың 12 қыркүйегінде дін қызметкері болып тағайындалды. 1848 жылы Рим революциясы салдарынан иезуиттерге Римді қалдыру бұйырылды. Анжело Сеччи келесі екі жылды Ұлыбританиядағы Стоунхерст колледжінде өткізді, онда Стоунхерст обсерваториясының басшысы, иезуит астрономы Альфред Велдпен танысты, ол оны ғылыммен айналысуға ынталандырған болуы мүмкін. Содан кейін ол АҚШ-қа көшіп, Вашингтондағы Джорджтаун университетінде біраз уақыт оқытушылық етті. Америкада болғанда, Вашингтондағы АҚШ Әскери-теңіз обсерваториясының алғашқы директоры, командир Мэтью Фонтейн Моримен кездесті. Ол Моримен бірге оқыды және көп жылдар бойы хат алмасты. 1850 жылы Римге оралды. Өзінің қайтыс болған әріптесі Франческо де Виконың ұсынысымен 32 жасында колледж обсерваториясының директоры болды. 1853 жылы оның басшылығымен құлап жатқан обсерватория Сант-Игнацио шіркеуінің (колледж капелласы) үстіндегі жаңа ғимаратқа көшірілді. Сеччи өмірінің соңына дейін директор болып қызмет етті. Сеччи 1860 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Оның директорлық лауазымы 1870 жылдан кейін, Рим төңірегіндегі Папалық мемлекеттердің қалдығы Италия Корольдігіне өткен кезде күмәндандырылды. 1873 жылы колледж Италия үкіметінің меншігі деп жарияланды. Үкімет обсерваторияны да бақылауға алған кезде, Сеччи қарсылық білдіріп, шетелдік обсерваториялар ұсынған бірнеше лауазымға обсерваторияны тастап кетумен қорқытты. Оған үкімет маңызды ғылыми лауазымдар мен саяси мәртебелер ұсынды, бірақ Папаның орнына Корольдыққа адалдық серт беруден бас тартты. Корольдық үкімет оған араласуға батыл болмады және ол директорлық қызметін жалғастырды. Ол 1878 жылы 59 жасында Римде қайтыс болды.

Secchi was born in Reggio Emilia, where he studied at the Jesuit gymnasium. At the age of 16, he entered the Jesuit Order in Rome. He continued his studies at the Roman College, and demonstrated great scientific ability. In 1839, he was appointed tutor of mathematics and physics at the college. In 1841, he became professor of physics at the Jesuit College in Loreto. In 1844, he began theological studies in Rome, and was ordained a priest on 12 September 1847. In 1848, due to the Roman Revolution, the Jesuits were ordered to leave Rome. Angelo Secchi spent the next two years in the United Kingdom at Stonyhurst College, where he met the Jesuit astronomer, Alfred Weld in charge of the Stonyhurst Observatory, who may have inspired him to take up the science. He moved on to the United States, where he taught for a time at Georgetown University in Washington, D. C. He also took his doctoral examination in theology there. During his stay in America, he met Commander Matthew Fontaine Maury, the first director of the United States Naval Observatory in Washington. He studied with Maury and corresponded with him for many years. He returned to Rome in 1850. On the recommendation of his late colleague Francesco de Vico, he became head of the observatory of the college at age 32. In 1853, under his direction, the crumbling observatory was relocated to a new facility on top of the Sant'Ignazio Church (the chapel of the college). Secchi served as director until his death. Secchi was elected to the American Philosophical Society in 1860. His director position was challenged after 1870, when the remnant of the Papal States around Rome was taken over by the Kingdom of Italy. In 1873, the college was declared property of the Italian government. When the government moved to take over the observatory as well, Secchi protested vigorously, and threatened to leave the observatory for one of several positions offered to him by foreign observatories. He was offered important scientific positions and political dignities by the government, but refused to pledge allegiance to the Kingdom in place of the Pope. The royal government did not dare to interfere with him, and he continued as director. He died in 1878 at age 59, in Rome.

Астрономиялық еңбектер

Секчи астрономияның көптеген салаларына үлес қосты. Ол Фридрих Георг Вильгельм фон Струвтің қос жұлдыздар каталогын қайта қарады, 10 000-нан астам қос жұлдыз туралы деректерді жинады. Ол үш кометаны, соның ішінде Секчи кометасын да ашқан. Ол Ай кратерінің, дәлірек айтқанда Коперник кратерінің нақты картасын жасады. Марстың алғашқы түрлі-түсті суреттерін салып, планета бетіндегі "арналарды" (итальян тілінде canali) алғаш рет сипаттады. Бе жұлдызы деп танылған алғашқы жұлдыз – Гамма Кассиопея, оны Секчи 1866 жылы байқады; эмиссиялық сызықтары бар алғашқы жұлдыз осы болды. Секчи өзінің мансабы бойында Күнге ерекше қызығушылық танытып, оны үнемі бақылап отырды. Ол күндегі жарылыстар мен күн дақтарын байқап, суреттерін салды және күн дақтарының активтілігі туралы мәліметтерді жинақтады. 1860 және 1870 жылдары күн тұтылуын бақылау үшін экспедициялар ұйымдастырды. Ол күн тұтылу кезінде байқалатын күн коронасы мен короналық шығарулардың Күннің бір бөлігі екенін, тұтылудың артефактілері емес екенін дәлелдеді. Ол күн сәулесінің тікшелерін (spicules) ашқан. Дегенмен, оның басты қызығушылығы астрономиялық спектроскопия болды. Ол гелиоспектрограф, жұлдыз спектрографы және телеспектроскопты ойлап тапты. Ол Күн спектріндегі кейбір сіңіру сызықтарының Жер атмосферасындағы сіңіруден туындайтынын көрсетті. 1863 жылдан бастап ол жұлдыздардың спектрлерін жинақтап, шамамен 4000 жұлдыздық спектрограмма жинады. Осы деректерді талдау арқылы ол жұлдыздардың шектеулі сандағы түрлер мен субтиптерге бөлінетінін анықтады, оларды әртүрлі спектрлік үлгілерімен ажыратуға болады. Осы тұжырымдамадан ол жұлдыздық жіктеудің алғашқы жүйесін – бес Секчи класын жасады. Оның жүйесі Гарвард жүйесімен ығыстырылса да, ол әлі де астрофизиканың негізгі элементі болып табылатын жұлдыздық жіктеу принципін ашқан адам ретінде танылады. Кейбір жұлдыздардың спектрінде көміртек радикалдарының молекулалық жолақтарын анықтауы оны көміртек жұлдыздарын ашқанға айналдырды, бұл оның спектрлік кластарының бірі болды.

Secchi made contributions to many areas of astronomy. He revised Friedrich Georg Wilhelm von Struve's catalog of double stars, compiling data for over 10,000 binaries. He discovered three comets, including Comet Secchi. He produced an exact map of the lunar crater Copernicus. He drew some of the first color illustrations of Mars and was the first to describe "channels" (canali in Italian) on the planetary surface. The first star recognized as a Be star was Gamma Cassiopeiae, which Secchi observed in 1866; the first star ever observed with emission lines. Secchi was especially interested in the Sun, which he observed continually throughout his career. He observed and made drawings of solar eruptions and sunspots, and compiled records of sunspot activity. In 1860 and 1870, he organized expeditions to observe solar eclipses. He proved that the solar corona and coronal prominences observed during a solar eclipse were part of the Sun, and not artifacts of the eclipse. He discovered solar spicules. However, his main area of interest was astronomical spectroscopy. He invented the heliospectrograph, star spectrograph, and telespectroscope. He showed that certain absorption lines in the spectrum of the Sun were caused by absorption in the Earth's atmosphere. Starting in 1863, he began collecting the spectra of stars, accumulating some 4,000 stellar spectrograms. Through analysis of this data, he discovered that the stars come in a limited number of distinct types and subtypes, which could be distinguished by their different spectral patterns. From this concept, he developed the first system of stellar classification: the five Secchi classes. While his system was superseded by the Harvard system, he still stands as discoverer of the principle of stellar classification, which is a fundamental element of astrophysics. His recognition of molecular bands of carbon radicals in the spectra of some stars made him the discoverer of carbon stars, which made one of his spectral classes.

Басқа ғылыми және техникалық жұмыстар

Секчи океанография, метеорология және физика, сондай-ақ астрономия салаларында қызмет етті. Ол мұхиттарда, көлдерде және балық шаруашылықтарында судың тазалығын өлшеуге қолданылатын Секи дискісін ойлап тапты. Ол Рим климатын зерттеді және бірнеше ауа райы көрсеткіштерін ыңғайлы түрде тіркеуге арналған "метеорографты" құрастырды. Сонымен қатар, ол солтүстік сияны (аврора бореалис), молнияның әсерін және шегірдің пайда болу себебін зерттеді. Ол Жердің магнит өрісін жүйелі түрде бақылауды ұйымдастырды және 1858 жылы Римде магниттік обсерваторияны құрды. Секчи Папалық үкімет үшін күн сағаттарын орнатуды қадағалау және қалалық су жүйелерін жөндеу немесе орнату сияқты техникалық жұмыстарды да жүзеге асырды. 1854–1855 жылдары ол Римдегі Аппий жолының мұқият картографиясын жүргізуге жетекшілік етті. Бұл картография Италияның топографиялық картасын жасау үшін пайдаланылды. Ол Папалық мемлекеттерінің порттары үшін маяктар салуды қадағалады. 1858 жылы ол қажетті проекциялық линзаларды алу үшін Франция мен Германияға сапар жасады.

Мұралық

Айдағы Секчи кратері мен Марстағы Секчи кратерінің екеуі де оның құрметіне аталған, сондай-ақ негізгі белдеудегі 4705 Секчи астероиды да оның есімімен байланысты. Екі STEREO (Solar TErrestrial RElations Observatory) ғарыш кемесінің әрқайсысы SECCHI (Sun Earth Connection Coronal and Heliospheric Investigation) деп аталатын құралдар жиынтығымен жабдықталған.

Шығармалары (толық емес)

Өзінің өмірінде Ә. Сеччи ғылыми журналдарда 730-ға жуық мақала жариялаған. Ол сонымен қатар бірнеше кітап жазған.