Кіріспе

Бразилияға көші-қон туралы жалпы шолу

Бразилияға көші-қон – шетелдік халықтардың Бразилияға тұрақты қоныстану үшін келуі. Бұл Африкадан құл ретінде күштеп әкелумен шатастырылмауы керек. Латын Еуропасы келгендердің төрттен бес бөлігін құрады (1,8 миллион португал, 1,5 миллион итальян және 700 000 испан). Бұл керемет көпмәдени қоғамды қалыптастырды. Дегенмен, бірнеше буын ішінде Бразилия осы жаңа халықтарды Жаңа Дүниенің қалған бөлігіндегідей қабылдады. Тарихы бойы Бразилия әрқашан қоныс аударушыларды қабылдап келген, бірақ бұл 19 ғасырдың соңында және 20 ғасыр бойы Еуропадан, Таяу Шығыстан және Жапониядан үлкен көлемде иммиграция келуімен маңыздырақ атанды, бұл Бразилияның демографиясына, мәдениетіне, тіліне және экономикасына ұзақ мерзімді із қалдырды. Жалпы алғанда, 1822 жылға дейін, тәуелсіздік алған жылға дейін Бразилияға келген адамдардың барлығы отарлаушылар болды деп есептеледі. Одан кейін тәуелсіз мемлекетке келгендердің арасында иммигранттар да болды, олардың көпшілігі португалдар, итальяндықтар және испандықтар еді, сондай-ақ немістер, жапондықтар, поляктар, ливандықтар, сириялықтар, литвалықтар, украиндер, еврейлер, орыстар және тағы да көптеген басқалар. 1871 жылға дейін иммигранттардың саны жылына екі-үш мыңнан аспады. Иммиграция, әсіресе Сан-Паулу штатындағы ірі кофе плантациялары кезеңінде, экономиканың кеңеюінен кейін және Бразилияға халықаралық құл саудасының тоқтатылуынан кейін күшейді. Иммиграция Бразилиядағы адам халқының құрамы, құрылымы және тарихындағы өте маңызды демографиялық фактор болды, оның мәдениет, экономика, білім беру, нәсілдік мәселелерге қатысты барлық факторлары мен салдары зор болды. Бразилия АҚШ, Аргентина және Канадамен бірге Батыс жарты шардағы ең көп иммигранттарды қабылдаған елдердің бірі. 1872 жылдан (алғашқы санақ жүргізілген жыл) бастап 2000 жылға дейін Бразилияға шамамен 6 миллион иммигрант келді.

Бразилия халқы иммиграцияға дейін

1500 жылы португалдар Бразилияны Жаңа әлемдегі жаңа жер ретінде қоныстандырған кезде, оның жергілікті халқы шамамен 2,4 миллион америкалық үндіміштен тұрды. Одан кейінгі үш онжылдықта еуропалықтар елде сирек кездесті. Олардың көпшілігі – португалдар, олардың ішінде негізінен заңнан тыс қалғандар, Португалиядан қуылған қылмыскерлер, кеме апатынан құтқарылғандар немесе көтеріліс жасаған теңізшілер болды. Олар жергілікті тайпаларға сіңіп, жоғары технологияларын пайдаланып, олардың арасында ерекше мәртебеге ие болды. 1530 жылдан бастап португалдар Бразилияға маңызды көлемде қоныстана бастады. Дегенмен, Португалияда Бразилияны дамытуға жететін халық болмады. 1550 жылы отарлаушылар африкалық құлдарды әкеле бастады. 1500 жылдан бастап португалдар Бразилияға келгеннен бастап, 1822 жылы тәуелсіздік алғанға дейін, Бразилияда 500 000-нан 700 000-ға дейін португалдар қоныстанды, олардың 600 000-ы 18-ші ғасырда келді. Португалдар бүкіл аумаққа қоныстанды, бастапқыда жағалауға жақын болды, Сан-Паулу аймағынан басқа, онда бандейранттар ішкі аймаққа тарады. 18-ші ғасырда Минас-Жерайс аймағында алтынның табылуына байланысты португалдардың үлкен толқындары елге келді, бірақ Бразилияның отарлық дәуірінде қоныс аударған португалдардың саны африкалық құлдарға қарағанда әлдеқайда аз болды: 1550 жылдан 1850 жылға дейін Бразилияға 4 миллионға жуық құл әкелінді, бұл өте жоғары өлім-жітім көрсеткішін білдіреді. Құл әйелдерінен туған балалар құлдық жағдайын мұра еткенімен, португалдар жұмыс күшін жаңарту және арттыру үшін құл саудагерлерінен сатып алынған құлдарға үнемі сүйенді; құл халқының табиғи өсімі әрдайым өте төмен болды. 19-шы ғасырдың басында Бразилияның халқы негізінен үш түрлі текті адамдардан тұрды: жергілікті тұрғындар, португалдар және олардың ұрпақтары, африкалықтар мен олардың ұрпақтары және, әрине, әртүрлі дәрежедегі "жартылай қанастық" араласқандар. 1872 жылы шамамен 350 000 еуропалық иммигранттар мен шамамен 1 150 000 африкалықтар Бразилияға құл ретінде күштеп әкелінгеннен кейін, алғашқы Бразилиялық халық санағы Бразилияда 9 930 478 адамды санады, олардың ішінде 3 787 289 (38,14%) ақ терілілер, 3 380 172 (34,04%) "пардостар", 1 954 452 (19,68%) қара терілілер және 386 955 (3,90%) "кабоклостар" болды.

Бірінші кезең: 18201871

Иммиграция Бразилия порттарының ашылуымен 1808 жылы басталды. Үкімет еуропалықтардың жер участаларын иеленуіне және шағын шаруаларға айналуына ықпал ете бастады. 1812 жылы Азор аралдарынан Еспириту-Сантуға, ал 1819 жылы Рио-де-Жанейродағы Нова-Фрибургоға швейцариялықтар әкелінді. Португалиядан тәуелсіздік алғаннан кейін Бразилия империясы Оңтүстік Бразилия провинцияларын мекендеуге басымдық берді. Бұл негізінен Оңтүстік Бразилияның халқы аз болғандықтан, Аргентина және Каинганг үндістерінің шабуылдарына осал еді. 1824 жылдан бастап Орталық Еуропадан келген иммигранттар қазіргі Рио-Гранде-ду-Сул провинциясындағы Сан-Леопольдо аймағын қоныстандыра бастады. Лео Вайбельдің сөзіне сүйенсек, бұл неміс иммигранттары негізінен «құғынға ұшыраған шаруалар және Наполеон армиясының бұрынғы сарбаздары» болды. 1830 жылы императорлық үкіметтің иммигранттарды қоныстандыруға қаражат жұмсауына тыйым салатын заң қабылданды, бұл 1834 жылға дейін иммиграцияны тоқтатты. Содан кейін провинциялық үкіметтерге иммиграцияны ілгерілету міндеті жүктелді. Америка Азамат соғысынан кейін Оңтүстік Америкадан шамамен 20 000 конфедерат Бразилия империясына көшіп келді. Олардың көпшілігі Сан-Паулуда, әсіресе қазіргі Американа қаласының жанында қоныстанды. Осы иммигранттар Бразилияға баптизм және методизмді алғаш рет әкелді. Бұл американдық иммигранттар мен олардың ұрпақтары шахмат пирогы сияқты көптеген тағамдық өнімдерді әкелді. Бүгінде Бразилияда конфедераттардың шамамен 260 000 ұрпағы тұрады. 1859 жылы Пруссия Бразилияға эмиграциялауға тыйым салды. Бұл негізінен Сан-Паулудағы кофе плантацияларында немістердің қанауға ұшырауы туралы шағымдарға байланысты болды. Дегенмен, 1820 жылдан 1876 жылға дейін Бразилияға 350 117 иммигрант келді. Олардың 45,72% португалдықтар, 35,74% «басқа ұлттардан», 12,97% немістер болды, ал итальяндықтар мен испандықтардың үлесі 6%-ға жетпеді. Жылдық иммигранттардың орташа саны 6000-ға жуық болды. Көптеген иммигранттар, әсіресе немістер, шағын жер иелері ретінде ауылдық қауымдастықтарға қоныстандырылды. Оларға жер, тұқым, мал және дамуына қажетті басқа да заттар берілді.

Екінші кезең: 1872-1903

XIX ғасырдың соңғы ширегінде Бразилияға иммигранттардың келуі күрт өсті. Бір жағынан, Еуропа ауыр демографиялық дағдарысқа тап болды, нәтижесінде эмиграция күшейді; екінші жағынан, Бразилиядағы құлдықтың соңғы дағдарысы бразилиялық билікті жұмыс күші мәселесін шешу жолдарын іздеуге итермеледі. Осылайша, 1871 жылға дейін иммиграция негізінен жер иелерінің қауымдастықтарын құруға бағытталған болса, осы кезеңде, бұл бұрынғы үдеріс жалғасқанмен, иммигранттар көбінесе Сан-Паулудың кофе плантацияларына тартылды, онда олар жұмысшы ретінде жұмыс істеді немесе кофе жинау маусымында еңбекақысы ретінде шағын жер учаскелерін өңдеуге рұқсат алды. Бұл кезеңде иммиграция айтарлықтай қарқынды болды: еуропалықтардың көп саны, әсіресе итальяндықтар, кофе жинауға жұмысқа тартылды. 1877 жылдан 1903 жылға дейін шамамен екі миллион иммигрант келді, яғни жылына 71 мың адам. Бразилияның иммигранттарды қабылдау жүйесі, заңнамасы және қоныстандыру саясаты сол кездегі Канада мен АҚШ-қа қарағанда нашар ұйымдастырылған. Дегенмен, 1886 жылы Сан-Паулуда Иммигранттар үйі (Hospedaria dos Imigrantes) салынды, сондай-ақ Витория, Рио-де-Жанейро, Сантос, Паранагуа, Флорианополис және Порту-Алегри теңіз порттарына кемемен келген иммигранттарды жылдам қабылдау және тіркеу процедуралары енгізілді. Сан-Паулудағы орталық ғана шамамен 100 жыл бойы үздіксіз жұмыс істеген кезде 2,5 миллионнан астам иммигрантты тіркеді. 70-тен астам түрлі ұлт өкілдері тіркелді. 1850 жылы Бразилия құл саудасын тоқтату туралы жариялады. Бұл Бразилияның әртүрлі аймақтарына әртүрлі әсер етті. Сол кезде Сан-Паулу аймағы кофе өсірудің кеңеюіне байланысты экономикалық өркендеуді бастан өткерді, демек, жұмыс күшіне қажеттілік артты. Басқа аймақтар, әсіресе Солтүстік-Шығыс, керісінше, экономикалық құлдырауға ұшырады, сондықтан жұмыс күшін қысқартуға мүмкіндік алды. Бұл халықаралық құл саудасын ішкі немесе провинцияаралық құл саудасымен алмастыруға әкелді, нәтижесінде Солтүстік-Шығыстағы құлдар көптеп Оңтүстік-Шығысқа сатылды. Бұл Сан-Паулу мен басқа кофе плантацияларындағы жұмыс күші мәселесін уақытша шешті. Алайда, 1870 жылға қарай паулиста элитасы Солтүстік-Шығыс құл иелері өз құлдары үшін қаржылық өтемақы алатынын, яғни іс жүзінде өтемақымен құлдықты жоюға болатынын түсінді.

Үшінші кезең: 1904-1930 жылдар

1904 жылдан 1930 жылға дейін Бразилияға 2,142,781 иммигрант келді, бұл жыл сайынғы орташа есеппен 79 000 адамды құрады. 1902 жылғы Принетти жарлығының нәтижесінде Бразилияға субсидияланған эмиграцияға тыйым салынғандықтан, итальяндық иммиграция осы кезеңде күрт азайды: 1887 жылдан 1903 жылға дейінгі орташа жылдық келуі 58 мың адамды құрады. Ал осы кезеңде олардың саны жылына 19 мыңға дейін төмендеді. Португалдықтар келушілердің 38%-ын, испандықтар 22%-ын құрады. 1914 жылдан 1918 жылға дейін Бірінші дүниежүзілік соғысқа байланысты барлық ұлттан келген иммигранттардың саны азайды. Иммигранттар кофе плантацияларында жұмыс істеуді жалғастырды. 1934 жылға қарай, Сан-Паулу штатындағы кофе өндірісінің 40%-дан астамын штаттың 14,5%-ын құрайтын шетелдік халқы өндірді, бұл олардың кәсіпкерлік қабілеті мен жоғары мақсаттарын көрсетті. Шындығында, 19 ғасырдағы иммигранттардың көпшілігі Бразилияның жергілікті халқынан артық білім мен тәжірибеге ие болды. Ел олардың келуінен ғана емес, сонымен қатар олардың білімі мен дағдыларын бөлісуінен де пайда тапты. Бұл әсер адам капиталының деңгейін арттырды, бұл әсері көшіп келгендердің саны ең көп болған аймақтарда ең айқын байқалды.

Төртінші кезең: 1931-1964

Еуропадағы саяси жағдайдың радикалдануымен, демографиялық дағдарыстың аяқталуымен, кофе мәдениетінің құлдырауымен, 1930 жылғы революциямен және одан кейін ұлтшыл үкіметтің билікке келуімен Бразилияға иммиграция айтарлықтай азайды. Назар көшіп келушілерді мәдени тұрғыдан сіңіруге және халықты «ағартуға» аударылды. 1931 жылдан 1963 жылға дейін Бразилияға 1 106 404 иммигрант келді. Иммигранттардың жылдық келуі 33 500-ге дейін төмендеді. Португалдықтар ең ірі топ болып қала берді, олардың үлесі 39,35% құрады. Жапондықтардың қатысуы артып, 12,79% үлесімен екінші ең маңызды топқа айналды. Әсіресе 1932-1935 жылдары Жапониядан келген иммигранттардың үлесі жалпы қабылдаудың 30% құрады. 1990 жылдары Бразилияға бұрынғы Югославия республикаларынан, Ауғанстан мен Анголадан аз санда иммигранттар келді. Соңғы иммиграцияның басым бөлігін қытайлықтар мен корейлер құрайды, сондай-ақ шамалы мөлшерде аргентиналықтар мен басқа латын америкалық иммигранттар да бар. Саяси мәселелерге байланысты боливиялықтар Бразилияға көшіп келеді. Боливиялықтардың көп бөлігі Ла-Пас, Сукре, Санта-Крус-де-ла-Сьерра және Кочабамба қалаларынан келеді. Олар әдетте Мато-Гросо штатындағы Куяба немесе Мато-Гросо-ду-Сул штатындағы Сан-Матиас арқылы Бразилияға кіреді, бұл қалалар Мато-Гросо және Корумбамен шектес. Ай сайын 1200-1500 боливиялық иммигрант жұмыс іздеп Бразилияға келеді. Олардың көпшілігі Сан-Паулу агломерациясындағы заңсыз тоқыма өнеркәсібінде жұмыс істейді. Сан-Паулу агломерациясында шамамен 200 000 боливиялық тұрады, олардың көпшілігі құжаттары жоқ иммигранттар. 2019 жылдың шілдесінде президент Жаир Болсонару «Көптеген дәрігерлер» бағдарламасына (Mais Médicos) қатысқан кубалық дәрігерлердің Бразилияда тұру құқығын реттеді. Екі жыл бойы Бразилияда тұруға рұқсат алу үшін үміткер Бразилия Федералды полициясына өтініш беруі керек. Одан кейін иммигранттар екі жылдық тұру мерзімі аяқталуға тиіс болған күнден 90 күн бұрын тағы бір өтініш беру арқылы елде тұрақты тұруға рұқсат алуға өтініш бере алады. Тұру құқығын сұрап өтініш берген дәрігерлер жеке куәлік немесе паспорт, сондай-ақ Бразилия штаттарында және олар тұрған елдердегі полиция анықтамалары, «Көптеген дәрігерлер» бағдарламасына қатысқандығының растамасы, иммиграциялық құжаттар мен фотосуреттер сияқты бірнеше құжаттарды ұсынуы керек. 2020 жылы Бразилия босқын мәртебесін алу үшін 24 880 өтінішті мақұлдады. Ең көп саны венесуэлалықтар (24 030), содан кейін сириялықтар (479), кубалықтар (114), ирактықтар (35) және ауғандықтар (28) құрады. Венесуэлалық босқын дағдарысына байланысты 2020 жылы венесуэлалықтар Бразилияда тұратын ең ірі иммигрант тобын құрады. Аргентиналықтар Бразилияға жақын орналасқандығы, иммиграциялық келісімдер, португал және испан тілдерінің ұқсастығы және Бразилиядағы экономикалық өсім сияқты факторларға байланысты Бразилиядағы бесінші ірі иммигрант тобы болып табылады, бұл факторлар көрші елге көшіп кетуді жеңілдетеді.

Иммиграциялық құқық

Тұрақты тұруға рұқсаты бар шетелдік Бразилия азаматына берілгенге ұқсас құқықтарға ие, мысалы, Бразилиядағы денсаулық сақтау және білім беру қызметтеріне қол жеткізу, сондай-ақ бизнес ашу, банк шоттарын ашу, жүргізуші куәлігі алу сияқты мүмкіндіктерге ие. Тұрақты тұрғындар сайлауға қатыса алмайды және сайлануға құқығы жоқ, осы екі құқықты тек Бразилия азаматтығын алғаннан кейін ғана пайдалана алады.

Бразилиядағы ресми тілдер

Осы ғасырда иммигранттар (мысалы, итальяндықтар мен неміс тілдері) немесе солтүстіктегі жергілікті тұрғындар қоныстанған қалаларда екі тілдің ресми мәртебеге ие болуының жаңа үрдісі қалыптасты, екеуі де Туризм министрлігінің қолдауымен жүзеге асырылуда. Жақында Санта-Мария-де-Жетиба, Помероде және Вила-Павао қалаларында неміс тілі де ресми тіл мәртебесіне ие болды. Бразилияда екі тілді ресми мойындаған алғашқы муниципалитет 2002 жылы Сан-Габриэль-да-Кашоэйра болды. Одан бері басқа муниципалитеттер де басқа тілдерді ресми тілдер қатарына қосуға тырысуда. Санта-Катарина және Рио-Гранде-ду-Сул штаттары талиан тілін осы штаттардың мұралық тілі ретінде ресми түрде бекітті, ал Эспириту-Санто штаты неміс тілімен қатар Шығыс Померания диалектін де мәдени мұра ретінде мойындады.