Лаубуру – ежелгі баск тіліндегі "төрт бас" символы, Баск елінің және халқының кең таралған белгісі. Тарихы, мағынасы және геометриялық құрылысы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Баск кресті
Basque cross
Лаубуру (баск тіліндегі lau, "төрт" + buru, "бас") – төрт үтір тәрізді басқа ие ежелгі ілгек тәрізді крест және Баск елі мен баск халқының ең көп танылған дәстүрлі символы. Бұрын ол галисиялықтар, иллирийліктер және астуриялықтармен де байланысты болған. Лаубурудың геометриялық қисық сызықтардан тұратын түрі компас пен сызғыш көмегімен салынуы мүмкін, бастапқыда шаршы пішіндес шаблон жасалады; әр бас осы шаблонның көршілес төбесінен екі компас параметрлерімен салынды, олардың біреуінің радиусы екіншісінікінен екі есе кішкентай.
The lauburu (from Basque lau, "four" + buru, "head") is an ancient hooked cross with four comma shaped heads and the most widely known traditional symbol of the Basque Country and the Basque people. In the past, it has also been associated with the Galicians, Illyrians and Asturians. A variant of lauburu consisting of geometrically curved lines can be constructed with a compass and straightedge, beginning with the formation of a square template; each head can be drawn from a neighboring vertex of this template with two compass settings, with one radius half the length of the other.
Өмірбаян
Тарихшылар мен билік өкілдері лаубурудың ежелгі символына аллегориялық мағына беруге тырысты. Аугустин Чахоның айтуынша, ол Баск елінің "төрт бас немесе аймағын" көрсетеді. Лаубуру Баск елінің гербінде біріктірілген жеті тарихи провинцияның – Бискай, Гипускоа, Араба, Жоғарғы Наварра, Төменгі Наварра, Лабур және Суле – ешқайсысының гербінде кездеспейді. Кейбір авторлар лаубурудың төрт басы, мысалы, форма, өмір, сезімталдық және сананы білдіретінін ұсынса да, лаубуру көбінесе тек өркендеу мен сәттің символы ретінде қарастырылады. Антониндер дәуірінен кейін Камиль Жюллиан Баск аймақтарында бүгінгі күнге дейін иілген немесе түзу кресттердің бірде-бір мысалын таба алмады. Луи Колас лаубурудың свастикамен байланысы жоқ екенін, ол Парацельстен шыққан және жануарларды, сондай-ақ адамдарды (яғни дін қызметкерлерін) емдегендердің қабірлерін белгілейтінін айтады. Шамамен 16 ғасырдың соңында лаубуру ағаш сандықтарда немесе қабірлерде, мүмкін крестің тағы бір түрі ретінде, баск өрнегі ретінде жиі кездесе бастады. Түзу свастикалар 19 ғасырға дейін табылған жоқ. Көптеген баск үйлері мен дүкендері осы белгіні есік үстінде талисман ретінде көрсетеді. Сабино Арана оны күн символы ретінде түсіндірді, бұл оның гипотетикалық баск күн культі туралы теориясын (кейін дұрыс емес екені дәлелденген этимологияға негізделген) 1913 жылы «Euzkadi» газетінің бірінші санында қолдады. Лаубуру түрлі баск саяси ұйымдарының, соның ішінде Eusko Abertzale Ekintza (EAE ANV) туларында және эмблемаларында бейнеленді. Лаубуруды мәдени нысан ретінде қолдану Испаниядағы Франко режимі кезінде (1939–1975) азайып, баск мәдениетінің көптеген элементтеріне тыйым салынды.
Historians and authorities have attempted to apply allegorical meaning to the ancient symbol of lauburu. Augustin Chaho said it signifies the "four heads or regions" of the Basque Country. The lauburu does not appear in any of the seven historical provinces' coats of arms that have been combined in the arms of the Basque Country: Biscay, Gipuzkoa, Araba, Upper Navarre, Lower Navarre, Labourd, and Soule. While some authors have suggested that the four heads of lauburu could signify, e. g., form, life, sensibility, and conscience, lauburu is more generally considered just a symbol of prosperity and good fortune. After the time of the Antonines, Camille Jullian finds no specimen of hooked crosses, round or straight, in the Basque areas until modern times. Louis Colas considers that the lauburu is not related to the swastika but comes from Paracelsus and marks the tombs of healers of animals and healers of souls (i. e., priests). Around the end of the 16th century, the lauburu appears abundantly as a Basque decorative element, in wooden chests or tombs, perhaps as another form of the cross. Straight swastikas are not found until the 19th century. Many Basque homes and shops display the symbol over the doorway as a sort of talisman. Sabino Arana interpreted it as a solar symbol, to support his own theory of a hypothetical Basque solar cult (based on etymologies that have later been shown to be incorrect) in the first issue of the daily newspaper Euzkadi in 1913. The lauburu has been featured on flags and emblems of various Basque political organisations including Eusko Abertzale Ekintza (EAE ANV). The use of the lauburu as a cultural icon fell into some disuse during the Francoist regime in Spain (1939–1975), which repressed many elements of Basque culture.
Этимология
Лау-буру қазіргі баск тілінде "төрт бас", "төрт ұшы" немесе "төрт шыңы" дегенді білдіреді. Кейбір дереккөздерде бұл латынша лабарумға қатысты халықтық этимология болуы мүмкін деп саналады. Дегенмен, Фидель Фитаның пікірінше, лабарумды Аугуст Цезардың билігі тұсында баск тілінен бейімдеген.
Lau buru means "four heads", "four ends" or "four summits" in modern Basque. In some sources it has been argued that this might be a folk etymology applied to the Latin labarum. However, Father Fidel Fita thought the relation reversed, labarum being adapted from Basque, under Augustus Caesar's rule.