Кіріспе

Лаварон (λάβαρον немесе λάβουρον) – "Христос" (ΧΡΙΣΤΟΣ немесе Χριστός) сөзінің алғашқы екі грек әрпінен – "хи" (χ) және "ро" (ρ) құралған "Чи Ро" ☧ символын бейнелейтін әскери ту (vexillum). Оны алғаш рет Рим императоры Ұлы Константин қолданды. Көне дереккөздер "лабарум" және "Чи Ро" терминдері арасында нақты айырмашылық жасайды, бірақ кейіннен оларды синонимдер деп қарастыратын жағдайлар да болды. Лабарум атауы Ұлы Константин қолданған түпкілікті туға және соңғы антикалық әлемде оның үлгісімен жасалған көптеген туларға қолданылды.

Евсевийдің лабрам туралы жазған сипаттамасы

"Римдіктер қазір лабарум деп атайтын Кресттің сипаттамасы." "Ол былай жасалған: алтынмен қапталған ұзын найзаға көлденең бағана бекітіліп, крест пішіні құрастырылды. Бүкіл конструкцияның үстіне алтын мен асыл тастардан жасалған гүлдесте орнатылды; ал оның ішінде Құтқарушының атын білдіретін екі әріп – Мәсіхтің атының бастапқы әріптері арқылы көрсетілді, P әрпі ортасынан X әрпімен қиылысқан: кейіннен император осы әріптерді қаруының қалқаншасында тағуға көшкен. Найзаның көлденең бағанасынан ең қымбат асыл тастармен кестеленген, алтынмен тоғытылған патшалық мата ілінген, оның сұлулығы көзді қуантатын. Бұл ту квадрат пішіндес, ал тік бағанасының төменгі бөлігі ұзын болса, жоғарғы бөлігінде – кресттің нышанынан төмен, тігілген тудың үстінде тақуа император мен оның балалары бейнеленген." "Император осы құтқару белгісін әрқашан жауға қарсы қорғаныс ретінде пайдаланды және өзінің барлық әскерлерінің алдында осыған ұқсас туларды алып жүруді бұйырды."

Константиннің тұсында иконографиялық мансап

Бұл лабарум Константиннің аркасында бейнеленген бірнеше туларда жоқ, ол шайқастан үш жыл өткен соң орнатылды. Егер Евсевийдің серті Константиннің көруін растаса және оның жеңіске жетуі мен христиандықта қайта тууындағы рөліне сенім болса, онда Арканың саяси насихат үшін салынған зор мүмкіндігі қанағаттандырылмады. Көптеген тарихшылар императордың шайқастан кейінгі алғашқы жылдары жеке сенімінің жетіспеуінен немесе діни келіспеушіліктерден қорқып, христиандықты ашық қолдау туралы шешім қабылдамағанын айтады. Аркадағы жазу императордың res publica-ны INSTINCTV DIVINITATIS MENTIS MAGNITVDINE ("ақыл-ойының ұлылығымен және құдайлық инстинктімен [немесе құлшынысымен]") құтқарып қалғанын көрсетеді. Өзінің алдыңғыларының бейнелеу өнерін жалғастыра отырып, Константиннің сол кездегі монеталарында күн символикасы бейнеленген, ол Sol Invictus (Жеңілмеген Күн), Гелиос, Аполлон немесе Митрас ретінде түсіндірілді, бірақ 325 жылдан бастап және одан кейін монеталар ашық түрде бұтқа табынушылықтан бас тартып, Sol Invictus жоғалып кетті. Евсевийдің "Шіркеу тарихында" Константиннің "Құтқарушының белгісін [салибті] оң қолында ұстап тұрған" өзінің мүсінін Римге жеңіспен кіргеннен кейін орнатқаны айтылса да, мұндай ескерткіштің бар екенін растайтын басқа да мәліметтер жоқ. Тарихшылар әлі де Константин өзінің билігі кезінде христиандыққа бейбіт көшуді қолдаған алғашқы христиан императоры ма, әлде орта ғасырларға дейін шешімін таба алмаған бұтқа табынушы ма, сондай-ақ оның саяси-діни шешімдеріне христиан анасы Әйелі Святая Еленаның қаншалықты әсер еткені туралы пікір таластыруда. Лабарумның өзіне келетін болсақ, 317 жылға дейін оның қолданылуы туралы аз мәлімет бар. 324 жылы Константиннің Лицинийге қарсы екінші соғысында Лициний Константиннің туынан мистикалық қорқыныш сезімін дамытты. Константиннің әскерлері Адрианополь шайқасында шабуыл жасағанда, лабарум туының күзетшілеріне оны сарбаздарының әлсіреген жеріне жылжытуға бұйрық берілді. Бұл талисманның пайда болуы Константиннің әскерін күштендіріп, Лицинийдің әскерін үркіткендей болды. Соғыстың соңғы шайқасында, Хрисополь шайқасында Лициний өзінің майдан шебінде Римнің бұтқа табынушылық пантеонының суреттерін көрнекті түрде көрсеткенмен, әскерлеріне лабарумға белсенді шабуыл жасауға немесе тікелей қарауға тыйым салды. Константин Лициний мен Арийдің екеуін де шайтанның агенттері деп санады және оларды Аян кітабында сипатталған жыланмен байланыстырды (12:9). Константин Лицинийді монеталарында жылан ретінде бейнеледі. Евсевий Константиннің лабарумынан басқа, Рим әскеріне ұқсас басқа да тулар (лабара) берілгенін мәлімдеді. Бұл 350 жылы Vetranio монетасында (суретте) әскери адам ұстаған екі лабараның бейнесімен расталады.

Кейінгі қолданылуы

Кейінгі Византия қолжазбасы Константиннің лабарумы саналған, қымбат тастармен әшекейленген лабарум ғасырлар бойы Константинопольдегі императорлық қазынада зор құрметпен сақталғанын көрсетеді. Лабарум, пішініне ұсақ өзгерістер енгізілген, Константиннен кейінгі христиан Рим императорлары кеңінен қолданды. Лабарумның кіші нұсқасы Византия билеушілерінің императорлық регалиясының бір бөлігіне айналды, олар көбінесе оны оң қолында ұстап тұрған күйінде бейнеленді. "Лабарум" термині кез келген шіркеу туын, мысалы, діни шерулерде көтерілетін туларды жалпылама білдіреді. "Киелі Лаваро" – Грек православие шіркеуінің батасын алған ежелгі грек ұлттық туларының жиынтығы. Гректер осы тулардың астында Осман империясына қарсы күрескен Грекия революциясы (1821) азаттық соғысында бірікті. Лабарум сондай-ақ өзінің атын (Лабаро) Римнің Прима Портаға жақын орналасқан қала маңындағы ауданға берді, дәстүр бойынша осы жерде "Константиннің көруі" болған делінеді.