Христиандықтың крест белгісі

Кіріспе

Христиандық символы

Крест (лат. cruci fixus – «крестке бекітілген») – Исаның бейнесі бар, қара крестен ерекшеленетін крест. Крестке ілінген Исаның бейнесі ағылшын тілінде corpus (латынша «дене») деп аталады. Крест Исаның құрбандығын, оның ішінде айқышқа шегеленіп өлгенін көрсетеді, христиандардың сенуінше, бұл адамзаттың құтылуына әкелді. Көптеген кресттерде Иса латын крестіне ілінген, ал Тау кресіне немесе копт кресіне емес. Крест – көптеген христиандық топтардың маңызды символы және өнерде айқышқа шегеленудің ең көп таралған бейнесі. Бұл әсіресе католик шіркеуінде маңызды, сондай-ақ шығыс православие шіркеуінде, армян және сирия шіркеулерінен басқа шығыс православие шіркеулерінде, лютерандық және англикандық шіркеулерде қолданылады. Бұл символ басқа протестанттық конфессиялардың шіркеулерінде және Исаның бейнесі жоқ (corpus) кресті ұнататын ассириялық және армян апостол шіркеулерінде сирек кездеседі. Рим католиктері айқышқа шегеленгенді Мұсаның Сандар кітабындағы 21:8-9 аяттарындағы жылан арқылы жасалған Нехустанның толыққанды орындалуы деп санайды. Нехустанға қараған күнә жасағандардың барлығының жазылатыны уәде етілген. Сандар кітабындағы Нехустан туралы бөлім, Рим-католик шіркеуінде 14 қыркүйекте өтетін Кресттің жоғарылатылуы туралы оқулардың бірі болып табылады. Бұл жазбамен бірге Жохан 3:14-15-тен алынған жазба да келтіріледі. Бұл екі жазбаның біріктірілуі, католик шіркеулеріндегі құрбандық тақтасының үстінде немесе артында орналасқан үлкен кресттің маңызды орнын түсіндіреді. Батыс кресттері әдетте үш өлшемді корпусқа ие, бірақ шығыс православиеде Исаның денесі көбінесе крестке суреттеледі немесе төмен рельефте бейнеленеді. Крест үш өлшемді болса ғана крестке ілінген деп санауға болады, бірақ бұл ереже әрқашан сақталмайды. Исаның айқышқа шегеленіп өлтірілуін бейнелейтін сурет, оның ішінде пейзаж және басқа да тұлғалар болса, крестке ілінген емес. Шіркеудің орталық осі бойында орналасқан үлкен кресттер ежесінен «rood» деп аталады. Кейінгі орта ғасырларда бұл батыс шіркеулерінің дерлік барлығында кездесетін элемент болды, бірақ қазір олар өте сирек. Қазіргі Рим-католик шіркеулері мен көптеген лютеран шіркеулерінде құрбандық тақтасының үстіндегі қабырғада крестке ілінген бейне жиі кездеседі. Католик шіркеуінің Рим ритуалы бойынша, әдеттегілік қызметтер үшін «құрбандық тақтасының үстінде немесе жанында айқышқа шегеленген Мәсіхтің бейнесі бар крест болуы керек».

A crucifix (from the Latin cruci fixus meaning '(one) fixed to a cross') is a cross with an image of Jesus on it, as distinct from a bare cross. The representation of Jesus himself on the cross is referred to in English as the corpus (Latin for 'body'). The crucifix emphasizes Jesus' sacrifice, including his death by crucifixion, which Christians believe brought about the redemption of mankind. Most crucifixes portray Jesus on a Latin cross, rather than a Tau cross or a Coptic cross. The crucifix is a principal symbol for many groups of Christians, and one of the most common forms of the Crucifixion in the arts. It is especially important in the Catholic Church, and is also used in the Eastern Orthodox Church, most Oriental Orthodox Churches except the Armenian & Syriac Church, Lutheranism, Anglicanism. The symbol is less common in churches of other Protestant denominations, and in the Assyrian Church of the East and Armenian Apostolic Church, which prefer to use a cross without the figure of Jesus (the corpus). Roman Catholics see the crucifix as the perfect fulfillment of that inferred by the serpent created by Moses in Numbers 21:8—9, called the Nehushtan. It was promised that those sinners who looked upon the Nehushtan would be healed. The section of Numbers about the Nehushtan is one of the readings on Exaltation of the Cross that occurs on September 14 in the Roman Catholic Church. It is paired with John 3:14–15 as the gospel reading. Taken together, these readings explain the striking front and center position of a large crucifix normally fixed above or behind a Catholic altar. Western crucifixes usually have a three dimensional corpus, but in Eastern Orthodoxy Jesus' body is normally painted on the cross, or in low relief. Strictly speaking, to be a crucifix, the cross must be three dimensional, but this distinction is not always observed. An entire painting of the crucifixion of Jesus including a landscape background and other figures is not a crucifix either. Large crucifixes high across the central axis of a church are known by the Old English term rood. By the Late Middle Ages these were a near universal feature of Western churches, but they are now very rare. Modern Roman Catholic churches and many Lutheran churches often have a crucifix above the altar on the wall; for the celebration of Mass, the Roman Rite of the Catholic Church requires that "on or close to the altar there is to be a cross with a figure of Christ crucified".

Сипаттама

Стандартты, төрт ұшты латын кресті тік бағана немесе шыналардан және азап шегушінің қолдары шегеленген бір кресттен тұрады. Сондай-ақ INRI (грекше INBI) әріптерін көрсететін қысқа тақташасы болуы мүмкін. Орыс православиелік крестіне әдетте аяқтары шегеленген үшінші таяқша бар, ол өкінген ұры Дисмасқа (көргеннің сол жағында) және өкінбейтін ұры Гестасқа (көргеннің оң жағында) қарай бұрышталған. Шығыс крестіндегі дене әдетте екі өлшемді немесе төмен рельефті икона болып табылады, ол Исаны өлі күйде көрсетеді, оның беті тыныш және мұңды. Олар батыс дәстүріндегідей үш өлшемді фигуралар емес, бірақ батыс ықпалының күшті болған жерлерде кездеседі, бірақ көбінесе екі таяқты крест пен мүмкін Мәсіхтің жамбасының жиегі мен нимбі және фонсыз ағашқа боялған иконалар. Металл рельефіндегі көбірек мүсіндік шағын кресттер православиеде де қолданылады (галереядағы мысалдарды қараңыз), соның ішінде кеуде кресі және бата кресі. Батыс кресінде Мәсіхті өлі немесе тірі етіп көрсетуге болады, оның қабырғасындағы найза жарасы оның өлгенін білдіреді. Қандай жағдай болмасын, оның беті көбінесе оның азаптарын көрсетеді. Шығыс православие дәстүрінде ол Византиялық иконақорлық кезеңінің соңынан бастап өлі ретінде көрсетілді. Шығыс кресінде Исаның екі аяғы бір-бірімен қатар шегеленген, батыс кресіндегідей, бірін екіншісінің үстіне қойып емес. Шығыс кресінде тікенді тәж де көбінесе болмайды, себебі назар Мәсіхтің азаптарына емес, күнә мен өлімді жеңгеніне аударылған. Исаның крестке шегеленген денесінің S пішінді орны – бұл 10 ғасырдың соңындағы Византиялық жаңалық, бірақ сонымен бірге сол күнгі неміс Gero кресінде де кездеседі. Бәлкім, Византиялық ықпалынан көбірек, ол батыстың басқа жерлеріне, әсіресе Италияға, романдық дәуірде тарады, бірақ ол кескіндемеде, мүсіндегіден гөрі жиі кездеседі. Францискандықтар ордені қолдаған Мәсіхтің адамгершілікке айналдыру процесінде Италияда Исаның азаптарына және нақты деректерге баса назар аударылды. 13 ғасырда итальяндық азапты үлгі (Christus patiens) дәстүрлі Византиялық үлгіге (Christus gloriosus) Еуропаның кез келген жерінде жеңіске жетті, сондай-ақ Джунта Пизано мен Чимабуэ сияқты суретшілердің еңбектерінің арқасында. Ренессанстан бастап "S" пішіні көбінесе айқындылығын жоғалтады. Шығыс христиандық бата кресінде көбінесе бір жағында крестке шегелену бейнесі, екінші жағында қайта тірілу бейнесі болады, бұл Шығыс православие теологиясының крестке шегелену мен қайта тірілуді бір құтқарылу актісінің екі тығыз байланысты аспектісі ретінде түсінуін көрсетеді. Тағы бір, символдық бейнеде Иса (Christus triumphans) киіммен, жазалау кезінде жалаңаш емес, киінген күйінде, қолдарын жоғары көтеріп, кейде "жарық сәулелерімен" немесе денесін айналаған нимбпен бірге кресттен көтерілгендей бейнеленеді. Ол пайғамбарлық киім киіп, патшалық тәж тағып, Бас діни қызметкер ретінде киінуі мүмкін. Кейбір кресттерде бас сүйектері мен тікенектер бейнеленген, бұл Исаны крестке шегелеген Голгофаға (Кальвария) сілтеме жасайды. Орта ғасырлық дәстүр бойынша, ол Адам мен Хауаның жерленген жері болды және Мәсіхтің кресі Адамның бас сүйегінің үстіне көтерілді, сондықтан католик елдерінде жасалған көптеген кресттерде әлі күнге дейін бас сүйегі мен тікенектер дене астынан көрсетіледі. Өте үлкен кресттер салынды, ең үлкені Мичиган штатындағы Ормандағы крест, биіктігі 9 метрлік мүсін.

The standard, four pointed Latin crucifix consists of an upright post or stipes and a single crosspiece to which the sufferer's arms were nailed. There may also be a short projecting nameplate, showing the letters INRI (Greek: INBI). The Russian Orthodox crucifix usually has an additional third crossbar, to which the feet are nailed, and which is angled upward toward the penitent thief Saint Dismas (to the viewer's left) and downward toward the impenitent thief Gestas (to the viewer's right). The corpus of Eastern crucifixes is normally a two dimensional or low relief icon that shows Jesus as already dead, his face peaceful and somber. They are rarely three dimensional figures as in the Western tradition, although these may be found where Western influences are strong, but are more typically icons painted on a piece of wood shaped to include the double barred cross and perhaps the edge of Christ's hips and halo, and no background. More sculptural small crucifixes in metal relief are also used in Orthodoxy (see gallery examples), including as pectoral crosses and blessing crosses. Western crucifixes may show Christ dead or alive, the presence of the spear wound in his ribs traditionally indicating that he is dead. In either case his face very often shows his suffering. In the Eastern Orthodox tradition he has normally been shown as dead since around the end of the period of Byzantine Iconoclasm. Eastern crucifixes have Jesus' two feet nailed side by side, rather than crossed one above the other, as Western crucifixes have shown them since around the 13th century. The crown of thorns is also generally absent in Eastern crucifixes, since the emphasis is not on Christ's suffering, but on his triumph over sin and death. The S shaped position of Jesus' body on the cross is a Byzantine innovation of the late 10th century, though also found in the German Gero Cross of the same date. Probably more from Byzantine influence, it spread elsewhere in the West, especially to Italy, by the Romanesque period, though it was more usual in painting than sculpted crucifixes. It was in Italy that the emphasis was put on Jesus' suffering and realistic details, during a process of general humanization of Christ favored by the Franciscan order. During the 13th century the suffering Italian model (Christus patiens) triumphed over the traditional Byzantine one (Christus gloriosus) anywhere in Europe also due to the works of artists such as Giunta Pisano and Cimabue. Since the Renaissance the "S" shape is generally much less pronounced. Eastern Christian blessing crosses will often have the Crucifixion depicted on one side, and the Resurrection on the other, illustrating Eastern Orthodox theology's understanding of the Crucifixion and Resurrection as two intimately related aspects of the same act of salvation. Another, symbolic, depiction shows a triumphant Christ (Christus triumphans), clothed in robes, rather than stripped as for his execution, with arms raised, appearing to rise up from the cross, sometimes accompanied by "rays of light", or an aureole encircling his body. He may be robed as a prophet, crowned as a king, and vested in a stole as Great High Priest. On some crucifixes a skull and crossbones are shown below the corpus, referring to Golgotha (Calvary), the site at which Jesus was crucified, which the Gospels say means in Hebrew "the place of the skull." Medieval tradition held that it was the burial place of Adam and Eve, and that the cross of Christ was raised directly over Adam's skull, so many crucifixes manufactured in Catholic countries still show the skull and crossbones below the corpus. Very large crucifixes have been built, the largest being the Cross in the Woods in Michigan, with a 31 feet (9 m) high statue.

Қолданылуы

Ертедегі шіркеуде көптеген христиандар үйлерінің шығыс қабырғасына дұғаның бағыты шығысқа қарай екенін көрсету үшін айқыш іліп қойған. Салиқаның алдындағы дұға, ол сакрамент ретінде қарастырылады, христиандардың, әсіресе шіркеуде ғибадат ететіндердің және жеке түрде де құлшылық етуінің жиі кездесетін бөлігі болып табылады. Адам айқышқа отырып, тұрып немесе тізе бүгіп, кейде оған ойша үңіліп, немесе тек басын иіп, көзін жұмып қарауы мүмкін. Орта ғасырларда қабырғаға ілінген кішкентай айқыштар монахтардың, содан кейін барлық дін қызметкерлерінің, одан кейін де лаиктердің жеке бөлмелерінде немесе тұрғын үйлерінде пайда болды. Бұл әдет қоғамның жоғарғы топтарынан төмен қарай тарады, себебі олар орташа адамның қалтасына жеткілікті арзан болды. Көптеген қалаларда қаланың қиылысында үлкен айқыш орнатылған немесе басқа да қасиетті орын салынған. Ежелгі дәстүрді жалғастыра отырып, көптеген католиктер, лютерандар және англикандар айқышты үйлерінің ішінде іліп қояды және оны үй алтарының орталық нүктесі ретінде пайдаланады. Байлар өздерінің жеке капеллаларын салған, олар мұны қажет деп тапқан. Католик (Шығыс және Батыс), Шығыс православие, Англикан және Лютеран христиандары діни қызметтерде айқышты жиі қолданады. Олар айқышқа шегеленген Мәсіхтің бейнесін пайдалану Пауылдың 1 Қорынттықтарға жолдаған хатындағы «Біз айқышқа шегеленген Мәсіхті уағыздаймыз, яһудилер үшін ол кедергі, ал гректер үшін ақымақтық, бірақ шақырылғандар үшін, яһудилер де, гректер де, Мәсіх – Құдайдың күші және Құдайдың даналығы» деген сөзіне сай келеді деп сендіреді. Батыста алтарь айқыштары мен процессиялық айқыштар 11 ғасырда айқышқа шегеленген бейнелерге айналды, ал 14 ғасырға қарай олар арзан болғандықтан кеңінен таралды. Римдік ритуалда «алтарьда немесе оның жанында айқышқа шегеленген Мәсіхтің бейнесі бар айқыш болуы керек, ол айқышқа жиналған халыққа анық көрінуі керек. Мұндай айқыш литургиялық тойлардан тыс уақытта да алтарьдың жанында қалуы тиіс, сонда адалдар Иеміздің құтқарушылық азаптарын еске түсіреді» делінген. Алтарь айқышының талабы Рим Миссалының 1970 жылға дейінгі басылымдарында да айтылған, бірақ Папа Пий V-нің 1570 жылғы Рим Миссалында жоқ. Жерлеу рәсімінде Евангелия кітабы, Киелі кітап немесе айқыш (әдетте айқышқа шегеленген бейнеде) табытқа қойылуы мүмкін, бірақ егер алтарь айқышы шіркеуден оңай көрінсе, табыттың жанына екінші тік айқыш қойылмауы керек. Шығыс христиандық литургиялық процессиялар, крессиондар деп аталады, олардың алдында айқыш немесе айқышқа шегеленген бейне болады. Шығыс православие шіркеуінде айқыш көбінесе шіркеудегі иконостастың үстінде орналастырылады. Орыс православие шіркеуінде қасиетті үстелдің (алтарьдың) артына үлкен айқыш («Голгота») қойылады. Ұлы жұма күнінің таңында үлкен айқыш шіркеудің ортасына процессиямен әкелінеді, онда ол адалдармен құрметтеледі. Кейде сома (дене) алынып тасталады және кешкі Весперде айқыштан алынып, айқышқа шегеленген бейнесі сипатталатын Ізгі хабардың оқуы кезінде түсіріледі. Бос айқыш Пасхалық күткенге дейін шіркеудің ортасында қалуы мүмкін (жергілікті әдеттер әртүрлі). Діни қызметкердің адалдарды баталау үшін қолданатын айқышының бір жағында айқышқа шегеленген бейне, екінші жағында Исаның қайта тірілуінің бейнесі болады. Бұл екі жақты рәміздер жексенбі және Пасха күндері айқышқа шегеленген бейне, ал басқа күндері қолданылады. Экзорцист Габриэль Аморт айқышқа шегеленген бейне жын-перілерге қарсы тұрудың ең тиімді құралдарының бірі екенін айтқан. Халық сенімі бойынша, ол вампирлерді, инкубтерді, суккубтерді және басқа да зұлымдықтарды қорғайды. Қазіргі антихристиандар Иса Мәсіхке немесе оның құдайлығына сенетін католик шіркеуіне наразылық білдіргенде төңкерілген (көкке қарап тұрған) айқышты қолданады. Христиан дәстүріне сәйкес, Әулие Петр айқышқа басымен төмен қаратып шегініп шейіт болған.

In the early Church, many Christians hung a cross on the eastern wall of their house in order to indicate the eastward direction of prayer. Prayer in front of a crucifix, which is seen as a sacramental, is often part of devotion for Christians, especially those worshipping in a church, also privately. The person may sit, stand, or kneel in front of the crucifix, sometimes looking at it in contemplation, or merely in front of it with head bowed or eyes closed. During the Middle Ages small crucifixes, generally hung on a wall, became normal in the personal cells or living quarters first of monks, then all clergy, followed by the homes of the laity, spreading down from the top of society as these became cheap enough for the average person to afford. Most towns had a large crucifix erected as a monument, or some other shrine at the crossroads of the town. Building on the ancient custom, many Catholics, Lutherans and Anglicans hang a crucifix inside their homes and also use the crucifix as a focal point of a home altar. The wealthy erected proprietary chapels as they could afford to do this. Catholic (both Eastern and Western), Eastern Orthodox, Oriental Orthodox, Anglican and Lutheran Christians generally use the crucifix in public religious services. They believe use of the crucifix is in keeping with the statement by Paul the Apostle in 1 Corinthians: "we preach Christ crucified, a stumbling block to Jews and folly to Gentiles, but to those who are called, both Jews and Greeks, Christ the power of God and the wisdom of God". In the West, altar crosses and processional crosses began to be crucifixes in the 11th century, which became general around the 14th century, as they became cheaper. The Roman Rite requires that "either on the altar or near it, there is to be a cross, with the figure of Christ crucified upon it, a cross clearly visible to the assembled people. It is desirable that such a cross should remain near the altar even outside of liturgical celebrations, so as to call to mind for the faithful the saving Passion of the Lord." The requirement of the altar cross was also mentioned in pre 1970 editions of the Roman Missal, though not in the original 1570 Roman Missal of Pope Pius V. The Rite of Funerals says that the Gospel Book, the Bible, or a cross (which will generally be in crucifix form) may be placed on the coffin for a Requiem Mass, but a second standing cross is not to be placed near the coffin if the altar cross can be easily seen from the body of the church. Eastern Christian liturgical processions called crucessions include a cross or crucifix at their head. In the Eastern Orthodox Church, the crucifix is often placed above the iconostasis in the church. In the Russian Orthodox Church a large crucifix ("Golgotha") is placed behind the Holy Table (altar). During Matins of Good Friday, a large crucifix is taken in procession to the center of the church, where it is venerated by the faithful. Sometimes the soma (corpus) is removable and is taken off the crucifix at Vespers that evening during the Gospel lesson describing the Descent from the Cross. The empty cross may then remain in the centre of the church until the Paschal vigil (local practices vary). The blessing cross which the priest uses to bless the faithful at the dismissal will often have the crucifix on one side and an icon of the Resurrection of Jesus on the other, the side with the Resurrection being used on Sundays and during Paschaltide, and the crucifix on other days. Exorcist Gabriele Amorth has stated that the crucifix is one of the most effective means of averting or opposing demons. In folklore, it is believed to ward off vampires, incubi, succubi, and other evils. Modern anti Christians have used an inverted (upside down) crucifix when showing disdain for Jesus Christ or the Catholic Church which believes in his divinity. According to Christian tradition, Saint Peter was martyred by being crucified upside down.

Протестанттық реформация

Моравия шіркеуінде Николай Зинзендорф Исамен кездескенін сезінді. Лютеран шіркеулері айқыш ағаштарды сақтап қалды, "олар ортағасырлық айқыштарды орта ғасырлардан бері қолданылып келген аргументтермен қорғады, мысалы, Доберан цистерциан шіркеуіндегі Киелі айқыш алтарынан көрінеді". Мартин Лютер оларға қарсылық білдірмеді, және бұл 1525 жылы Андреас Карлштадтпен болған келіспеушіліктерінің бірі болды. Реформация кезінде Лютер лютеран шіркеуінде айқышты сақтап қалды, және олар бүгінгі күнге дейін Еуропадағы лютерандық қауымдарда ғибадаттың орталығы болып табылады. Алайда, АҚШ-та лютерандық дін кальвинизмнің ықпалына түсті, және көптеген шіркеулерде қарапайым айқыш қолданыла бастады. Моравия және лютеран шіркеулерінің практикасынан өзгеше, ерте реформаторлық шіркеулер айқыш ағаштарды, тіпті әшекейсіз айқышты, сондай-ақ басқа да дәстүрлі діни бейнелерді құдайсыздық деп санады. Реформаторлық шіркеудің әкесі саналатын Кальвин айқыш пен айқыш ағаштарға қарсы күресті. Англияда Елизавета I патшайымның сарайлық шіркеулері жергілікті шіркеулер арасында айқыштарды сақтап қалғандарымен ерекшеленді, бұл патшайымның консервативті талғамына байланысты болды. Олар оның жаңа тағына отырған мұрагері Джеймс I кезінде жоғалып кетті, ал Джеймстің мұрагері 1620 жылдардың басында испанмен некелесуге тырысқан кезде олардың қысқа ғана қайта пайда болуы католиктер мен протестанттардың қызығушылығын тудырды және олар мұқият бақылады; алайда, келісімге қол жеткізілмеген соң, олар қайтадан жоғалып кетті.

Қазіргі заманғы

2005 жылы бір ана Англияның Дерби қаласындағы мектепті христиандарды кемсітуде деп айыптады, себебі оның қызы крест зәуірлемесін шешуден бас тарғандықтан мектептен шығарылды. 2008 жылы Англиядағы түрмедегі шіркеу, көп дінді шіркеу ретінде жаңартылғанда, крестке ілінген және стационарлық алтарь крест пен көшпелі алтарьмен ауыстырылды. Оңшыл басылымдар крест зәуірлемесі "мұсылмандарды ренжітпеу үшін" алынғанын хабарлады. 2008 жылы Испаниядағы жергілікті судья он жылдық дауды шешу үшін мемлекеттік мектептерден кресттерді алып тастауға бұйрық берді, даудың мәні – діни бейтарап мемлекеттегі қоғамдық ғимараттарда кресттерді көрсетуге бола ма. 2011 жылдың 18 наурызында Еуропалық адам құқықтары соты Лауци Италияға қарсы іс бойынша Италия заңнамасы бойынша мемлекеттік мектептердегі сыныптарда кресттерді көрсету талабы Еуропалық конвенцияны бұзбайды деп шешті. Кресттер Италияның көптеген басқа да ресми ғимараттарында, соның ішінде соттарда да кең таралған. 2011 жылдың 24 наурызында Перу Конституциялық соты соттарда кресттердің болуы мемлекеттің зайырлы сипатына қайшы келмейді деп шешті.