Кіріспе

Англо-саксондық символ және свастиканың бір түрі

Филфот немесе филфот айқасы ('/f//ɪ//l//f//ɒ//t/ FILLfot) және оның көлеңкесі, гаммадион – ортағасырлық англо-саксон мәдениетімен байланысты свастиканың түрлері. Бұл – перпендикуляр кеңейтімдері бар айқаш, әдетте 90° немесе оған жақын бұрыштарда, бір бағытта сәулеленеді. Дегенмен, кем дегенде қазіргі заманғы геральдикалық мәтіндерде, мысалы Friar және Woodcock & Robinson (қараңыз) филфот свастиканың классикалық түрінен кейбір ерекшеліктерімен көзге түседі: әрқашан тік және әдетте қиықталған қанаттары бар, оң жақтағы суретте көрсетілгендей.

Этимология

Бұл сөздің ең көп айтылатын шығу тегі – 19 ғасыр антикварлары арасында кең таралған, бірақ 1500 жылғы бір ғана қолжазбаға сүйенген, орта ғасырлық шіркеулердегі бояулы әйнек терезелердің астындағы бос орынды толтыру үшін пайдаланылған деген пікірге байланысты. Бұл этимология заманауи сөздіктерде жиі кездеседі (мысалы, Collins English Dictionary және Merriam Webster Online).

Тарих

Филфот, оның бауырлары гаммадион және свастикамен бірге ғасырлар бойы әртүрлі контекстерде кездескен. Ол Британ аралдарында, Еуропаның басқа жерлерінде, Кіші Азияда және Африкада секулярлық және діни мағынада да қолданылған. Гаммадион көбінесе Византия, Рим және грек-рим мәдениетімен байланысты, ал филфот келт және англосаксон мәдениетімен байланысты. Гаммадион филфотқа сыртқы түрінде өте ұқсас болғанымен, грек алфавитінің үшінші әрпі – «Гамма» әрпінің төрт үлкен әрпінің бірігуінен пайда болған деп саналады, бірақ символдардың ұқсастығы кездейсоқ деп есептеледі. Олар, әрине, римдік-британдық кезеңде мозаикаларда кең таралған грек фрет мотивімен айқын байқалады. V ғасырдың басында римдіктердің кеткеннен кейін англосаксон және юти миграциясы басталды. Филфот Солтүстік Еуропадан келген осы тайпалардың арасында өте танымал болды, оның үлгілері брошьтар, қылыш саптары және жерлеу құмыралары сияқты артефактілерде кездеседі. Саттон-Худа табылған заттар англосаксондық әулеттік жерлеулердің стилі туралы маңызды мәліметтер берсе де, ондағы күміс табақтағы филфоттың немесе гаммадионның шығыс тегі анық көрінеді. Филфот ерте христиан ғасырларында кеңінен қолданылған. Ол Рим катакомбаларында көптеп кездеседі. Оның қолданылуының мысалы Англияның Эссекс графтығындағы Грейт-Кенфилд шіркеуінің кіреберіс бөлігінде табылды. Қауымдық нұсқаулықта айтылғандай, филфот немесе гаммадионды христиандық және пұтқа табынушылық контекстерінде кездесетін Рим катакомбаларына дейін табуға болады. Соңғы кездері ол Шотландия мен Ирландиядағы қабір тастарында кездеседі. Әсіресе қызықты мысал Шотландиядағы Вигтаунширдегі Бархоблде табылды. Ішкі кітаптарда да осы христиандық айқыш белгісінің мысалдары бар. Ең танымал мысалдары – Келл кітабы және Линдсфарн Ізгі хабары. Бұл әшекейдің үлгісі Ардаг келісінде де кездеседі. 14 ғасырдың басынан бастап филфотты жиі евхаристиялық киімдерді безендіру үшін қолданған. Ол сол кезеңде осы киімдерді киген дін қызметкерлерінің есін сақтаған ескерткіш қолаларда бейнеленген. Олар көбінесе Шығыс Англия және Үй округтерінде кездеседі. Оның ең айқын қолданылуының бірі – боялған шыны терезелерде, әсіресе Кембридж және Эдинбургте оның қолданылуы. Кембриджде ол 19 ғасырда пайда болған басқа да христиандық символдармен бірге Киелі қабір шіркеуінің крещениелік терезесінде кездеседі. Шотландияда ол Эдинбургтегі Шотландия Ұлттық соғыс ескерткішінің терезесінде орналасқан. Бұл жұмысты Дуглас Страхан жүргізді және ол 1920 жылдары орнатылды. Ол сондай-ақ Кембридждегі Вестминстер колледжінің шіркеуінің терезесін жасауға жауапты болды. 1893 жылы АҚШ-тың Род-Айленд штатындағы Провиденс қаласындағы Орталық конгрегациялық шіркеуде де осындай безендіру қолданылған. Филфотты кейде Англиядағы шіркеу қоңырауларында кездестіруге болады. Ол Дербиширдегі Хиткотт отбасы 16 және 17 ғасырларда оны өздерінің иконографиялық дәстүрінің бөлігі ретінде қабылдады. Бұл, мүмкін, пұтқа табынушылық және христиандық ықпалдың әсері болуы мүмкін, өйткені филфот басқа нәрселермен қатар Тордың, скандинавиялық күн күркірі құдайының символы болды және қоңырауларда оның қолданылуы халық мифологиясындағы күн күркірінен қорғаумен байланысты болды. Дереккөздің сенімділігі жоқ: sure=n

Геральдикада

Қазіргі заманғы геральдикалық мәтіндерде fylfot көбінесе қиықталған қабырғаларымен бейнеленеді, бұл әрбір T әрқасынан бір қабырғасы кесілген крест-потентке ұқсайды. Оны крест-крампонне, ~нне, немесе ~нни деп те атайды, себебі әр қабырғасы крампонға немесе бұрыштық темірге ұқсайды (Winkelmaßkreuz-бен салыстырыңыз). Геральдикадағы fylfot мысалдары өте сирек, ал бұл элемент Освальд Барронның "Геральдика" туралы мақаласында Encyclopædia Britannica-ның көптеген 20 ғасырлық басылымдарында еске алынбаған. Паркер (1894) оны "Геральдикада қолданылатын терминдер сөздігіне" қосып, гербтерде тек Чемберлейннің гербінде ғана бір рет кездесетінін атап көрсеткен. 20 ғасырдың мысалы (төрт геральдикалық раушанмен) Лотта Сверд эмблемасында көрініс тапқан.

Терминнің қазіргі қолданылуы

Оның геральдикада қолданылуынан немесе антикварлардың қолдануынан fylfot бұл символ үшін, кем дегенде британдық ағылшын тілінде, орныққан сөз болып қалыптасты. Дегенмен, ол сирек қолданылды. Уилсон 1896 жылы жазғанда: «Филфотты қолдану Ұлыбританияда және, мүмкін, Скандинавияда салыстырмалы түрде аз адамдармен шектелген. Бұл елдердің сыртында ол жақсы танымал емес, қолданылмайды және түсінілмейді», – дейді. Соңғы уақыттарда fylfot дизайн тарихы және коллекциялау салаларында кеңінен танылды, онда ол дизайн мен әшекейлерде қолданылатын свастика мотивін нацистік атрибутикада қолданылатын мотивтен ажырату үшін пайдаланылады. Нацистік ұйымдар свастиканы қабылдағаннан кейін, fylfot термині символдың тарихи және нацистік емес қолданылуын, свастика термині нақты бір мағынаны білдіретін жағдайлардан ажырату үшін қолданыла бастады. «Свастика» сөзі 19 ғасырдың соңында санскриттен ағылшын тіліне ауыстырылған. Алайда, бұл сөз бен символ буддистер, индуистер, джайнистер және басқа да шығыс діндері үшін маңызды діни мәнге ие. Осы себепті, кейбір адамдар нацистік контексте қолданылатын сөзді «Хакенкройц» [ілмек тәрізді крест] деп өзгертуді ұсынды. 1996 жылғы 12 маусымдағы Хансардта Корольдік әуе күштерінің 273-ші истребитель эскадрильясының таңбасы туралы Палата мәжілісінде талқыланды. Мұнда fylfot ежелгі символды сипаттау үшін, ал свастика нацистер қолданған символға ғана сілтеме жасайтын сияқты қолданылған. «Одиндік Ырым», нео-фолькшілдік, ақ нәсілшілдік германдық дін өкілдері, өздері «Одиндіктің қасиетті символы» деп санайтын нәрсе үшін «свастика» және «фильфот» екеуін де қолданады. OR fylfot-тың сыртқы бұтақтары қисық, ол дәстүрлі (төртбұрышты) свастикаға немесе геральдикалық fylfot-қа қарағанда «күн дөңгелегі» свастикасына көбірек ұқсайды.