Тас шатырлы христиандық кресттер

Кіріспе

Тастан жасалған және көбінесе сәндік безендірулері бар христиандық айқыштар. Биік айқыш немесе тік тұрған айқыш (cros ard / ardchros, crois àrd / àrd chrois, croes uchel / croes eglwysig) – тастан жасалған және көбінесе сәндік безендірулері бар христиандық айқыш. Ирландия мен Ұлыбританияда ерте ортағасырлық дәстүр бойынша, әдетте ашық жерде үлкен мүсінді тас айқыштарды орнату болған. Бұл дәстүр, әрине, ағаштан жасалған, мүмкін металл қосымшаларымен бекітілген және ерте кельт ескерткіш тастарынан пайда болған; Шотландияның пиктік тастары да пішінге әсер еткен болуы мүмкін. Ең ерте сақталған үлгілер Нортумбрияның англосаксон патшалығының аумағынан табылыпты, оны ирланд миссионерлері христиан дініне өткізген; бұл пішін алғаш Ирландияда немесе Ұлыбританияда пайда болғаны әлі анық емес. Олардың рельефтік безендіруі діни тұлғалар мен түйіндер, араласу, ал Ұлыбританияда жүзім шоғырлары сияқты безендіру элементтерінің қосындысынан тұрады, бәрі де жарықтандырылған қолжазбалар мен металл бұйымдары сияқты аралдық өнерде кездесетін стильдерде. Олар, әдетте, боялған, мүмкін, гипстің қалыпталған қабатының үстіне; бояудың жоғалуы мен ауа райының әсерінен рельефтер, әсіресе кішкентай тұлғалармен толған көріністер, қазір көбінесе анық емес және оқуға қиын. Ертедегі айқыштардың биіктігі шамамен екі метрге дейін жететін, бірақ Ирландияда үш есе биік үлгілер кейінірек пайда болды, олар қалың, массивті пропорцияларын сақтайды, бұл ою-өрнек үшін үлкен беттерді ұсынады. Ирландия айқыштарының ең биігі – Лоут графтығындағы Монастербоистегі «Биік айқыш». Оның биіктігі жеті метрге жетеді. Англосаксон үлгілері көбінесе салыстырмалы түрде жұқа болып қалды, бірақ үлкен болуы мүмкін; бұрынғы Нортумбрия үлгілерін қоспағанда, олардың безендіруі көбінесе фигураларға қарағанда әшекейлі. Айқыштарда көбінесе, бірақ әрдайым емес, қиылыс тұсында тас сақинасы болады, бұл кельт айқышын құрайды; бұл кельт христиандығының жаңашылдығы сияқты, мүмкін Ионада. Осы пішіннің ең ерте мысалы V-VII ғасырлардағы копт матасында табылған. «Биік айқыш» термині негізінен Ирландия мен Шотландияда қолданылады, бірақ Ұлыбритания мен Ирландиядағы дәстүр бір құбылыс болып табылады, бірақ аймақтық айырмашылықтар бар. Кейбір айқыштар шіркеулер мен монастырлардың сыртында, ал басқалары шекараларды немесе жол тораптарын белгілейтін, немесе шіркеулерге дейінгі орындарда орнатылған. Олардың ертеде «уағыз айту айқыштары» ретінде қолданылғаны белгісіз, және көптеген айқыштар қазіргі орналасқан жерлеріне көшірілген. Олар ерте орта ғасырларда қабір белгілері ретінде қолданылмаған. XIX ғасырда кельттердің қайта жандану кезеңінде кельт айқыштары, аралдық стильдегі безендірулермен, қабір тастары мен ескерткіштер ретінде өте танымал болды және қазір әлемнің көптеген жерлерінде кездеседі. Ирландиялық түпнұсқадан айырмашылығы, безендіруге әдетте адам бейнесі кірмейді.

Free standing Christian cross made of stone and often richly decorated
places

A high cross or standing cross (cros ard / ardchros, crois àrd / àrd chrois, croes uchel / croes eglwysig) is a free standing Christian cross made of stone and often richly decorated. There was a unique Early Medieval tradition in Ireland and Britain of raising large sculpted stone crosses, usually outdoors. These probably developed from earlier traditions using wood, perhaps with metalwork attachments, and earlier pagan Celtic memorial stones; the Pictish stones of Scotland may also have influenced the form. The earliest surviving examples seem to come from the territory of the Anglo Saxon kingdom of Northumbria, which had been converted to Christianity by Irish missionaries; it remains unclear whether the form first developed in Ireland or Britain. Their relief decoration is a mixture of religious figures and sections of decoration such as knotwork, interlace and in Britain vine scrolls, all in the styles also found in insular art in other media such as illuminated manuscripts and metalwork. They were probably normally painted, perhaps over a modelled layer of plaster; with the loss of paint and the effects of weathering the reliefs, in particular scenes crowded with small figures, are often now rather indistinct and hard to read. The earlier crosses were typically up to about two metres or eight feet high, but in Ireland examples up to three times higher appear later, retaining thick massive proportions, giving large surface areas for carving. The tallest of the Irish crosses is the so called Tall Cross at Monasterboice, County Louth. It stands at seven metres or twenty two feet high. Anglo Saxon examples mostly remained slender in comparison, but could be large; except in earlier Northumbrian examples their decoration is mostly ornamental rather than figures. The crosses often, though not always, feature a stone ring around the intersection, forming a Celtic cross; this seems to be an innovation of Celtic Christianity, perhaps at Iona. Although the earliest example of this form has been found on fifth seventh century Coptic textile. The term "high cross" is mainly used in Ireland and Scotland, but the tradition across Britain and Ireland is essentially a single phenomenon, though there are certainly strong regional variations. Some crosses were erected just outside churches and monasteries; others at sites that may have marked boundaries or crossroads, or preceded churches. Whether they were used as "preaching crosses" at early dates is unclear, and many crosses have been moved to their present locations. They do not seem to have been used as grave markers in the early medieval period. In the 19th century Celtic Revival Celtic crosses, with decoration in a form of insular style, became very popular as gravestones and memorials, and are now found in many parts of the world. Unlike the Irish originals, the decoration usually does not include figures.

Ирландия мен Ұлыбритания

Биік айқыштар – арал өнерінің ең маңызды сақталған монументалды ескертулері, ал Ұлыбританиядағы ең көп саны кельттік христиандығы ұзақ сақталған аймақтарда кездеседі. Ағаштан жасалған немесе металл қосымдары бар ертедегі нысандардың үлгілері немесе іздері сақталған жоқ; ертедегі айқыштардың сәндік элементтері металл өнімдерінен алынған, бірақ бұл аралдық жарық қолжазбаларына да қатысты. 704 жылы қайтыс болған Иона аббаты Әдоманн, осыған ұқсас, тірегі бар ағаш айқыштарды айтқан, кейін олар тасқа ауыстырылған. Ең ерте сақталған, өздігінен тұрған тас айқыштар Карндонах, Донегалда, оларды Ионадан келген миссионерлер орнатқан. Викингтерден қашып, "Ионаға сақиналы айқыштарды жасауда маңызды рөл берді". Ертедегі айқыштардағы дөңгелек өрнектер пиктік тастардан шыққан болуы мүмкін. 7 ғасырдан бастап Нортумбрияда, содан кейін Оңтүстік-Шығыс Шотландияның көп бөлігін және Ирландияны қамтыған болуы мүмкін, бірақ ирландиялық мерзімдер кейінірек жылжытылды. Дегенмен, Рутвелл және Бьюкасл, Ирландиядағы Батыс Оссори тобы, Иона немесе Айланың Килдальтон айқышы сияқты жақсы сақталған ертедегі айқыштардың мерзімдері, Нортумбрия және кельт түрлері арасындағы айырмашылықтарға қарамастан, 800 жылға немесе одан сәл ертерек мерзімге қарай жиналды. Жоғары айқыштар кейіннен Британ аралдарының қалған бөлігіне, соның ішінде Уэльстің, Девонның, Бретань мен Корнуоллдың кельт аймақтарына тарады, онда огам жазулары ирландтардың болғанын көрсетеді, ал кейбір мысалдар континенттік Еуропада, әсіресе стильді аралдық миссионерлер қабылдаған жерде кездеседі. Көптеген ирландиялық жоғары айқыштар сақиналы кельт айқышының ерекше пішініне ие, олар әдетте үлкен және массивті, және басқа жерлердегіден гөрі көбірек бейнелі безендіруге ие. Олар көбінесе жақсы сақталған; Ұлыбританиядағы көптеген тіркелген айқыштар Реформациядан кейін иконоклазмнан жойылған немесе зақымдалған, және әдетте тек шахтаның бөліктері ғана қалды. Сақина бастапқыда жоғары айқыштың басын және қолдарын нығайту үшін қолданылған, бірақ ол тез декоративтік элементке айналды. Жоғары айқыштар монастырь немесе демеуші үшін мәртебе белгісі болды, және мүмкін, уағыз айту үшін қолданылды, және басқа да функциялары болуы мүмкін. Кейбіреулерінде оларды тапсырған донордың есімі жазылған, мысалы, Муйредахтың жоғары айқышы және Бьюкасл айқышы. Ертедегі 8 немесе 9 ғасырлардағы ирландиялық айқыштарда тек орнаменттер, соның ішінде аралас өрнектер және дөңгелек бас пішіндер болған, бірақ 9 және 10 ғасырлардан бастап бейнелі суреттер пайда болды, кейде ортада тек айқышқа шегеленген Мәсіхтің бейнесі, бірақ ең үлкен 10 ғасырлық үлгілерде беттің көп бөлігінде көптеген суреттер болды. Кейбір ирландиялық соңғы үлгілерде аз суреттер бар (көбінесе жергілікті епископ немесе абатпен бірге Мәсіх), өмірлік өлшемге жақын және өте жоғары рельефте ойылған. Ирландия дәстүрі 12 ғасырдан кейін, 19 ғасырдың кельт қайта жандануына дейін, кельт айқышы формасы қабір тастары мен ескерткіштер үшін тұрақты жандануды көргенге дейін тоқтап қалды, әдетте сәндік безендіру мен жазуларды қолданады. Олар қазір бүкіл әлемде кездеседі, көбінесе арал кельттерімен немесе Ұлыбританиямен тікелей байланысы жоқ жағдайларда. Англо-саксон айқыштары әдетте жіңішке, және көбінесе төртбұрышты, бірақ Рутвелл және Бьюкасл айқыштары сияқты, олар географиялық жағынан кельт шіркеуінің аймақтарына жақын болған кезде, олар үлкен болған сияқты, мүмкін жергілікті күтулерді қанағаттандыру үшін, ал екі 9 ғасырлық Мерсиялық Сандбах айқыштары сол кезеңге дейін ең үлкені болды. Бастары кішірек және әдетте кельт айқыштары емес, бірақ айқыштардың көпшілігі мүлдем сақталмаған. Бұл үлкен үлгілердегі ойылған суреттер ұқсас мерзімдерге ие ирландиялық үлгілерге қарағанда әлдеқайда үлкен және терең рельефте ойылған. Англо-саксондық безендіруде көбінесе жүзім жапырақтарының орамалары басқаларымен араласып, орналасуы мен әсері кельт үлгілеріне ұқсас болса да, арақашықтықтан біріктіріледі. Кішірек үлгілерде тек осындай безендірулер мен жазулар болған болуы мүмкін, олар ағылшын-саксон тілінде ирландиялық айқыштарға қарағанда әлдеқайда жиі кездеседі. Викингтердің шабуылдарынан кейін Данелауда тұратын норвегиялық халық бұл форманы қабылдады, және бірнеше айқыштар христиандық бейнелерді түркі мифологиясымен біріктіреді, шіркеу бұған төзімділік танытқан және оларды дін ауысу кезеңі үшін метафора ретінде қабылдаған сияқты. Госфорт айқышы, Англиядағы өте сирек дерлік толық сақталған айқыш, осының мысалы. 10 ғасырға қарай мұндай англо-норвегиялық айқыштар Англиядағы өндірістің көп бөлігін құрады, өйткені жоғары айқыштар оңтүстікте тасталған сияқты, бірақ Дармурды шарлауға қажетті маңызды көмек құралы болған, Дармур айқыштары ғасырлар бойы жасала берді. Қолданылған берік гранитті ескере отырып, безендіру көбінесе шамалы және оларды сенімді түрде мерзімдеу қиын. Базар айқыштары, соның ішінде ерте орта ғасырға дейінгі көптеген айқыштар, қазіргі заманға дейін орнатылып, ауыстырылып келеді. Пиктік Шотландияда айқыш плитасы, тіктөртбұрышты тасқа рельефті немесе ойылған айқыштары бар гибридтік форма дамыды. Айқыш әдетте тастың бір жағында ғана болады, ал тастың қалған бөліктері аралас өрнектермен немесе басқа безендірулермен жабылған болуы мүмкін. Бұлар нағыз жоғары айқыштардан ерекшеленеді.

High crosses are the primary surviving monumental works of Insular art, and the largest number in Britain survive from areas that remained under Celtic Christianity until relatively late. No examples, or traces, of the putative earlier forms in wood or with metal attachments have survived; the decorative repertoire of early crosses certainly borrows from that of metalwork, but the same is true of Insular illuminated manuscripts. Saint Adomnán, Abbot of Iona who died in 704, mentions similar free standing ringed wooden crosses, later replaced by stone versions. Perhaps the earliest surviving free standing stone crosses are at Carndonagh, Donegal, which appear to be erected by missionaries from Iona. fleeing the Viking raiders, "giving Iona a critical role in the formation of ringed crosses". The round bosses seen on early crosses probably derive from Pictish stones. High crosses may exist from the 7th century in Northumbria, which then included much of south east Scotland, and Ireland, though Irish dates are being moved later. However the dates assigned to most of the early crosses surviving in good condition, whether at Ruthwell and Bewcastle, the Western Ossory group in Ireland, Iona or the Kildalton Cross on Islay, have all shown a tendency to converge on the period around or slightly before 800, despite the differences between the Northumbrian and Celtic types. The high cross later spread to the rest of the British Isles, including the Celtic areas of Wales, Devon, Brittany and Cornwall, where ogham inscriptions also indicate an Irish presence, and some examples can be found on Continental Europe, particularly where the style was taken by Insular missionaries. Most Irish High crosses have the distinctive shape of the ringed Celtic cross, and they are generally larger and more massive, and feature more figural decoration than those elsewhere. They have probably more often survived as well; most recorded crosses in Britain were destroyed or damaged by iconoclasm after the Reformation, and typically only sections of the shaft remain. The ring initially served to strengthen the head and the arms of the high cross, but it soon became a decorative feature as well. The high crosses were status symbols, either for a monastery or for a sponsor or patron, and possibly preaching crosses, and may have had other functions. Some have inscriptions recording the donor who commissioned them, like Muiredach's High Cross and the Bewcastle Cross. The earliest 8th or 9th century Irish crosses had only ornament, including interlace and round bosses, but from the 9th and 10th century, figurative images appear, sometimes just a figure of Christ crucified in the centre, but in the largest 10th century examples large numbers of figures over much of the surface. Some late Irish examples have fewer figures (often Christ accompanied by a local bishop or abbot), approaching life size, and carved in very high relief. The Irish tradition largely died out after the 12th century, until the 19th century Celtic Revival, when the Celtic cross form saw a lasting revival for gravestones and memorials, usually just using ornamental decoration and inscriptions. These are now found across the world, often in contexts without any specific link to the Insular Celts or Britain. Anglo Saxon crosses were typically more slender, and often nearly square in section, though when, as with the Ruthwell Cross and Bewcastle Cross, they were geographically close to areas of the Celtic Church, they seem to have been larger, perhaps to meet local expectations, and the two 9th century Mercian Sandbach Crosses are the largest up to that period from anywhere. The heads tend to be smaller and usually not Celtic crosses, although the majority of cross heads have not survived at all. Carved figures in these large examples are much larger and carved in deeper relief than the Irish equivalents with similar dates – only some very late Irish crosses show equally large figures. Anglo Saxon decoration often combines panels of vine leaf scrolls with others of interlace, although the placement and effect from a distance is similar to Celtic examples. Smaller examples may have only had such decoration, and inscriptions, which are much more common on Anglo Saxon than Irish crosses. After the Viking invasions, the settled Norse population of the Danelaw adopted the form, and a number of crosses combine Christian imagery with pagan Norse myths, which the Church seems to have tolerated, and adopted at least as metaphors for the period when conversion was bedding down. The Gosforth Cross, a very rare almost complete cross in England, is an example. By the 10th century such Anglo Norse crosses were the bulk of the production in England, as the high cross seems to have been abandoned further south, although the simple and practical Dartmoor crosses, no doubt an essential aid to navigating Dartmoor, appear to have continued to be made for centuries after. Given the tough granite used, decoration is mostly slight and they are hard to date confidently. Market crosses, many once dating to the Early Medieval period, have continued to be erected and replaced until modern times. In Pictish Scotland the cross slab, a flat stone with a cross in relief or incised on an essentially rectangular stone, developed as a hybrid form of the Pictish stone and the high cross. The cross is normally only on one side of the stone and the remaining areas of the stone may be covered with interlace or other decoration. These are usually distinguished from true high crosses.

Скандинавия

Биік айқыштарды орнату дәстүрі Британ аралдарына норвегтер қоныстанғанда және христиан мәдениетімен кездескенде пайда болды. Норвегияда британдық дәстүр кеңінен қабылданды және елде 60-қа жуық тас айқыш белгілі, бірақ олардың төртеуін ғана айқыштардағы рун жазуларының арқасында викинг дәуіріне толық сеніммен жатқызуға болады. Көптеген айқыштар, әдетте, отбасы суға шомылдырылған кезде, ескі дінді ұстанғандардың зираттарына орнатылған. Кейін олар бейіттерге көшірілді. Биік айқыштар дәстүрі Швецияда рун тастарын (көбінесе кресттермен безендірілген) орнатуды дамытуға ықпал еткен болуы мүмкін.

Қазіргі заман

19 ғасырдан бері көптеген ірі заманауи үлгілер түрлі мақсаттар үшін орнатылды, ал кіші кельттік айқыштары жеке қабірлерге қойылатын ескерткіштер ретінде танымал болды, көбінесе тек абстрактілі өрнектермен, әдетте тоқу өрнегімен безендірілді. 1887 жылы пастор Уильям Слейтер Калверли Госфорт айқышының толық көлемдегі көшірмесін жасатып, оны Камбриядағы Аспатрия шіркеуінің ауласына орнатты. [3]

21 ғасырдың басында ирландиялық мүсінші Брендан МакГлойн Портлендтегі Ежелгі Гиберниялықтар Орденінен Киелі Жазулардың Клонманоис айқышының толық көлемдегі қолмен жасалған көшірмесін жасауды тапсырды. 13 футтық, 5 тонналық құмтас айқыш 2007 жылы аяқталды және Донегалдан Орегон штатындағы Портлендке жіберілді, онда ол Ашаршылық құрбандарын еске алу ескерткіші ретінде тұр. 2016 жылы Англияның Батыс Йоркшир графтығындағы Уэйкфилд соборының сыртында Холмфирт тас карьерінде қазылған тастан және Селия Килнермен ойылған биік айқыш орнатылды. Бұл 930 жылға дейін салынған саксондық биік айқышының қалдықтарына негізделген.