Кіріспе

Этос (/iː//θ//ɒ//s/ немесе /US/'/iː//θ//oʊ//s/) – «мінез» деген мағынаны білдіретін грек сөзі. Бұл сөз қоғамның, ұлттың немесе идеологияның негізгі сенімдерін, қағидаларын сипаттау үшін қолданылады, сондай-ақ сақтық пен құштарлық арасындағы тепе-теңдікті білдіреді. Гректер бұл сөзді музыканың адамның сезімдеріне, әрекеттеріне, тіпті моральдық қағидаларына әсер ете алуына қатысты да пайдаланған. Бұл идея грек мифологиясындағы Орфей туралы ертегілерде айқын көрінеді. Риторикадағы қолданылуы Аристотельдің үш түрлі әсерлі дәлелдеме немесе көндіру жолы туралы тұжырымдамасында қолданған грек терминологиясына тікелей байланысты, олар – пафос және логос. Бұл сөз спикердің беделін арттырады немесе спикер өзінің беделін нығайтады.

Этимологиясы мен шығу тегі

Этос (ἦθος, ἔθος; көпше түрі: ethe, ἤθη; ethea, ἤθεα) – грек тіліндегі сөз, бастапқыда "әдеттегі орын" (мысалы, ἤθεα ἵππων "аттардың тұрағы", Илиада 6.511, 15.268), "әдет, мінез" мағынасын білдіреді, латын тіліндегі "mores" сөзімен теңдес. Этос этикос (ἠθικός) сөзінің түбірін құрайды, яғни "мораль, ізгі мінез-құлықты көрсету". Та этика сөзінің көпше түріндегі есімдік ретінде қолданылады.

Қазіргі қолданылуы

Қазіргі қолданыста, этнос дегеніміз – белгілі бір адамға, халыққа, ұйымға, мәдениетке немесе қозғалысқа тән мінез-құлық, сипат немесе негізгі құндылықтар. Мысалы, 1940 жылы ақын және сыншы Т.С. Элиот «саясаткерлердің әрекеттерін олар басқаратын халықтың жалпы көзқарасы анықтайды» деп жазды. Сол сияқты, тарихшы Орландо Фигс 1996 жылы 1920 жылдардағы Совет Ресейінде «Коммунистік партияның идеологиясы қоғамдық өмірдің барлық аспектісіне басымдық жасады» деп жазды. Этнос жаңа идеялар мен күштерге байланысты өзгеріп отыруы мүмкін. Мысалы, еврей тарихшысы Ари Крампфтың сөзіне қарағанда, 1930 жылдары Палестинаға әкелінген экономикалық жаңару идеялары «аграрлық идеологияны тастап, қарқынды даму идеологиясын қабылдауға» алып келді.

Қазіргі заманғы түсіндірмелері

Платон өзінің қолда бар еңбектерінде «этос» терминін ешқашан қолданбағанмен, коммуникатор, подкастер және цифрлық риторик ғалымы Коллин Бьорк Платонның Сократтың «Апологиясында» риторикалық этостың күрделілігін көркем бейнелегенін айтады. Аристотель үшін спикердің этосы – оратордың «көрермендеріне сенім тудыруға» бағытталған риторикалық стратегиясы (Rhetorica 1380). Сондықтан, этос оратордың «зор ақылы, жоғары моральдық қасиеттері және ізгі ниеті» арқылы қол жеткізіледі, ал аристотельдік ізгілік этикасының негізгі тұжырымы – бұл «жоғары моральдық қасиеттердің» әдеттену арқылы ізгілік деңгейінде өсетіні болды (Rhetorica 1380). Этос сондай-ақ кейіпкердің мінез-құлқымен де байланысты (Риторикаға арналған негізгі нұсқаулық, 2018). Адамның мінезі оның әдеттерімен байланысты (Риторикаға арналған негізгі нұсқаулық, 2018). Аристотель ізгілік, әдеттегілік және этос ұғымдарын «Никомах этикасының» ІІ кітабында ең қысқаша түсіндіреді: «Демек, ізгілік екі түрлі: зиялық және моральдық. Зиялық ізгілік негізінен өзінің тууы мен дамуы үшін оқытуға қарызды, ал моральдық ізгілік – әдеттің нәтижесінде пайда болады, сондықтан оның аты этике – этика сөзінен (әдет) сәл өзгешеленеді» (952). Әйелдер мен риторика туралы сөйлескенде, ғалым Карлин Кохрс Кэмпбелл 19 ғасырдағы әйелдер үшін қоғамдық сфераға енуді моральдық құқық бұзушылық деп санаған: «Моральдық реформалар мен құлдырауға қарсы қоғамдар құрған, сөз сөйлеген, конгрестер өткізген және газеттер шығарған әйелдер қоғамдық сфераға кірді және осылайша тазалық пен ізгіліктен айырылды» (13). Сондықтан, мұндай шектеуші моральдық кодекстерде этос құру Нэнси Фрейзер мен Майкл Уорнердің қарсы жұртшылықтар ретінде теориялық тұрғыдан қарастырған мүшелігіне ұмтылуды білдірді. Уорнер қарсы жұртшылықтардың мүшелеріне басым жұртшылыққа қосылуға аз мүмкіндік беріледі, сондықтан олар нағыз әрекетке қабілеттілікке ие бола алмайды, ал Нэнси Фрейзер Хабермастың қоғамдық сфераны басым «әлеуметтік тұтастық» ретінде қарастыруын «субальтернативті қарсы жұртшылықтарды» теориялық тұрғыдан қарастыру арқылы сынға алды, олар «бағынышты әлеуметтік топтардың мүшелері қарсы пікірлерді ойлап табуға және таратуға мүмкіндік беретін, өз кезегінде оларға өздерінің жеке басының, мүдделерінің және қажеттіліктерінің қарама-қарсы түсіндірмелерін жасауға мүмкіндік беретін» (67) «паралель дискурсивті ареналар» ретінде жұмыс істейді. Феминистік риторикалық теоретиктер этосты постмодерндік жекелік тұжырымдамаларының ықпалымен түсіне бастағанымен, олар бұл классикалық байланыстардың әйелдердің риторикалық құралды қалай пайдаланғанын және қалай қалыптастырғанын еске алады. Йоханна Шмерц феминистік субъективтілік теорияларымен бірге терминді қайта қарастыру үшін аристотельдік этосқа сүйенеді, былай деп жазады: «Меніңше, этносты сөйлеушінің жеке басына тән аристотельдік сапа ретінде қарастыратын дәстүрге еліктеудің орнына, риторикалық жағдайға сәйкес келуі мүмкін сапа, мен этносты жеке бастан қалай бөліп қарастыруға болады және әйелдер сөйлейтін позицияларды көбейту үшін қалай оқылуы мүмкін» (83). Риторикалық ғалым және Кейт Рональдтың «этос – бұл сөйлеушінің жеке және қоғамдық өзінің арасындағы шиеленісте жатқан үндеу» (39) деген пікірі де сенімділік пен жеке басты байланыстыратын этостың постмодерндік көзқарасын ұсынады. Сол сияқты, Недра Рейнольдс пен Сьюзан Джаррат этосты сусымалы және динамикалық сәйкестендірулер жиынтығы ретінде қарастырады, «бұл бөлінген жандар – бұл жамылғылар, бірақ олар философтың мағынасында бұрмалаулар немесе өтірік емес. Риторикалық ғалым Майкл Холлоран этностың классикалық түсінігі «әдеттегіден гөрі ерекше, жеке емес, қоғамдық» (60) екенін айтады. Этностың классикалық этимологиясы мен түсінігіне қатысты пікір білдірген Халлоран «Этносқа ие болу – бұл адам сөйлейтін мәдениеттің ең жоғары бағалайтын қасиеттерін көрсету» (60) екенін түсіндіреді. Ғалымдардың барлығы этностың қалыптасуы мүмкін басым сфераға келіспейді, бірақ кейбіреулері этнос жеке тәжірибе мен қоғамдық, өзін-өзі білдірудің риторикалық актісі арасындағы келіссөздер арқылы қалыптасады деп келіседі. Карен Берк ЛеФеврдің «Тұжырымдама – әлеуметтік акт» еңбегінде бұл келіссөз жеке және қоғамдық аралықта орналасады, ол этнос «әлеуметтік тұрғыдан жасалған кеңістікте, «орталықта», сөйлеуші немесе жазушы мен тыңдаушы немесе оқырман арасындағы қиылысу нүктесінде пайда болады» (45–46) деп жазады. Недра Рейнольдс «этос, постмодерн субъективтілік сияқты, уақыт өте келе, мәтіндер арасында және бәсекелес кеңістіктерде өзгеріп, ауысады» (336) дейді. Алайда, Рейнольдс сондай-ақ этностың мәнін риторикада оның туа біткен қоғамдық тамырларын көрсететіндей етіп қалай анықтауға болатынын талқылайды. Бұл оның «этносты жасауға немесе «манипуляциялауға» болатындығы» туралы пікірге тікелей қарсы келеді, себебі адамдар өз мәдениеттерінің құндылықтарымен қалыптасады, керісінше емес (336). Риторикалық ғалым Джон Оддо да этностың жеке өзіндік емес, қоғам арасында келісілгенін айтады (47). Көптеген коммуникация құралдарының дәуірінде Оддоның пікірінше, адамның этносы көбінесе журналистер жасап, көптеген жаңалықтар мәтіндеріне таратылады. Осыған байланысты Оддо «мәтінаралық этнос» терминін енгізеді, бұл «қоғамдық тұлғаның этносы көптеген БАҚ дауыстарының арасында және олардың ішінде қалыптасады» (48) деген ұғымды білдіреді. «Қара терілі әйелдер жазушылары және этоспен қиындықтар» деген мақаласында ғалым Коретта Питтман этнос құрылымының теорияларында нәсілдің көбінесе қарастырылмағанын және бұл қара терілі әйелдер үшін алаңдатарлық жайт екенін айтады. Питтман былай деп жазады: «Өкінішке орай, Америкадағы нәсілдер қарым-қатынасының тарихында афроамерикандықтардың этносы басқа нәсілдер мен этникалық топтардың арасында төмен деңгейде саналады. Көбінесе олардың моральдық қасиеттері визуалды және баспа мәдениетінде қылмыстық және сексуалды этноспен байланыстырылған» (43).

Грек трагедиясындағы кейіпкер

Грек трагедиясындағы кейіпкерлердің құрылысы, грек трагедиясындағы этика, яғни мінезді қарастырғанда маңызды. Аугуст Тейбер Мюррей грек трагедияларындағы кейіпкерлерді бейнелеудің, осы трагедиялар ұсынылған жағдайлармен шектелгенін түсіндіреді. Оларға бір ғана өзгермейтін сахна, хордың қажетті қолданылуы, кейіпкерлердің аз санының өзара әрекеттесуін шектеуі, үлкен ашық ауадағы театрлар және кейіпкерлерді формальды және қарапайым етуге ықпал ететін маскалар кіреді. Мюррей сондай-ақ грек трагедияларының ерекшеліктері кейіпкерлердің құрамында маңызды екенін айтады. Олардың бірі – трагедия кейіпкерлерінің көбінесе мифтік кейіпкерлер болғандығы. Бұл кейіпкерді де, сюжетті де пьесаның материалы алынған, бұрыннан белгілі мифпен шектеді. Тағы бір ерекшелік – грек пьесаларының салыстырмалы түрде қысқа болуы. Бұл пьесаның көлемін және кейіпкерлерді сипаттауды шектеді, сондықтан кейіпкерлер пьесаның басынан бастап белгілі бір мақсатқа ұмтылатын бір ғана себеппен анықталды. Дегенмен, Мюррей грек трагедиясындағы кейіпкерлердің қатаң тұрақтылығы әрқашан ереже емес екенін нақтылайды. Осыны дәлелдеу үшін ол Антигона мысалын келтіреді, ол пьесаның басында Креонға қарсы күшті қарсылық көрсеткенімен, өлім жазасына кесілгенде өзінің ісіне күмәндана бастайды және мейірім сұрайды. Ежелгі грек трагедиясының кейіпкерлік аспектілерінің тағы бірнешесін атап өтуге болады. Олардың бірі, К. Гартон талқылағандай, кейіпкердің қарама-қайшы әрекеттері немесе толық емес сипаттамалары салдарынан жеке тұлға ретінде қарастырылмауы немесе оқырман кейіпкер туралы шатасуы мүмкін. Мұны шешудің бір жолы – осы кейіпкерлерді дөңгелек емес, жазық немесе типтік деп қарастыру. Бұл кейіпкер туралы ақпараттың көп бөлігі бір ғана негізгі қасиетке немесе көзқарасқа негізделгенін білдіреді. Жазық кейіпкерге ұқсас, оқырман кейіпкерді символ ретінде де қарастыра алады. Мысалы, Эвменидтерді кек алу символы ретінде немесе Клитемнестраны ата-бабалар қарғысын бейнелеу ретінде қарастыруға болады. Тихо фон Виламовиц пен Хоуолдтың пікірінше, кейіпкерге қараудың тағы бір тәсілі – кейіпкердің маңызды емес деген ой. Бұл идеяны пьесаның көрерменге немесе оқырманға сахнадан-сахнаға әсер етуі керек деген теориямен қолдайды, онда назар тек қолдағы бөлімге ғана аударылады. Бұл көзқарас сондай-ақ пьесадағы әртүрлі кейіпкерлердің оларды қоршаған жағдаймен ғана сипатталатынын және олардың іс-әрекеттерін түсіну үшін жеткілікті екенін көрсетеді. Гарет грек трагедиясындағы кейіпкер туралы тағы үш пікір айтады. Біріншісі – грек трагедиясындағы кейіпкерлердің түрлерінің көп болуы. Оның екінші байқауы – оқырманның немесе көрерменнің кейіпкерлердің адам табиғатына ұқсас біртұтас жекелігін көрсету қажеттілігі көбінесе орындалады. Үшіншіден, трагедиялардағы кейіпкерлерде сәйкессіздіктер мен ерекшеліктер кездеседі. Гареттің тағы бір тұсы – трагедиялық пьесалар тілден, кейіпкерден және іс-әрекеттен тұрады, ал осы үш компоненттің өзара әрекеттесуі пьеса бойымен біріктіріледі. Ол сипаттаудың негізгі құралының іс-әрекет екенін түсіндіреді. Мысалы, "Юлий Цезарь" пьесасы сенімсіз кейіпкер, Бруттың жақсы мысалы. Ол сондай-ақ осы үш компоненттің бір-біріне әсер етуінің маңыздылығын атап өтеді, оның маңызды салдары – кейіпкердің іс-әрекетке әсері. Аугуст Тейбер Мюррей де сюжет пен кейіпкер арасындағы өзара әрекеттесудің маңыздылығы мен дәрежесін зерттейді. Ол мұны Аристотельдің "Поэтикадағы" сюжет және кейіпкер туралы мәлімдемелерін талқылау арқылы жасайды: сюжет кейіпкерсіз болуы мүмкін, бірақ кейіпкер сюжетсіз бола алмайды, сондықтан кейіпкер сюжетке екіншілік. Мюррей Аристотельдің күрделі сюжет трагедиялық пьесада ең жоғары орын алуы керек дегенді білдірмегенін айтады. Себебі сюжет көбінесе қарапайым болғандықтан, трагикалық қызығушылықтың басты нүктесі емес. Мюррейдің болжамы бойынша, қазіргі адамдар Аристотельдің кейіпкерлер мен сюжет туралы мәлімдемесін қабылдамайды, өйткені қазіргі адамдар үшін трагедиялық пьесалар туралы ең есте қаларлық нәрсе кейіпкерлер болып табылады. Дегенмен, Мюррей Аристотельдің "[кейіпкерді бейнелеуге кем дегенде сюжеттің қаңқалы сызбасы болмаса мүмкін емес]" деген пікірінің дұрыс екенін мойындайды. Жазбадағы кейіпкердің драматикалық ашылуын сипаттау үшін жиі қолданылатын тағы бір термин – "персона". Этостың ұғымы риторикалық дәстүр арқылы жүрсе, персона ұғымы әдеби дәстүрден пайда болды және театрлық маскамен байланысты. Роджер Черри автордың автобиографиялық және дискурсивті өзінің арасындағы айырмашылықты көрсету үшін этика мен патостың ерекшеліктерін зерттейді.

Суретті әңгімедегі кейіпкерлер немесе этика

Этос, немесе мінез-құлық, ежелгі гректердің танымал немесе мифологиялық оқиғаларын бейнелейтін монументалды суреттерде, керамикада және мүсінде де кездеседі, олардың барлығы көрнекі повествование деп аталады. Аристотель тіпті ежелгі грек суретшісі Полигнотты оның суреттерінде мінездемелерді бейнелегені үшін мақтаған. Көрнекі өнерде тақырып пен оның іс-қимылдарының бейнеленуі, поэзия немесе драма сияқты, тақырыптың этикалық мінезін және осы арқылы туындының жалпы тақырыбын тиімді жеткізе алады. Бұл мінездемелер адамдарды қалай болу керек екенін көрсетеді, бұл Аристотельдің трагедиядағы этос немесе мінез-құлықтың қандай болуы керек деген ойымен сәйкес келеді. (Стансбери О'Доннелл, 178) Марк Д. Стансбери О'Доннелл көрнекі повествованиелердің көбінесе этосқа баса назар аударғанын, демек, кейіпкердің моральдық таңдауларын көрсетуге мүдделі болғанын айтады. (Стансбери О'Доннелл, 175) Дэвид Кастриота Стансбери О'Доннеллдің пікірімен келісе отырып, Аристотельдің поэзия мен бейнелеу өнерін тең дәрежеде деп санауының негізгі себебі – мінез-құлықты бейнелеу және оның іс-қимылға тигізетін әсері екенін айтады. Алайда Кастриота Аристотельдің пікірі туралы: «Оның қызығушылығы осындай этикалық бейнелеудің қоғамға тигізетін ықпалына байланысты», – дейді. Сондай-ақ Кастриота Аристотельдің айтуынша, «осы суретшілердің қызметі ең алдымен олардың туындыларын жариялау полиске пайдалы болғандықтан құрметті және пайдалы деп есептеледі» деп түсіндіреді.