1990 жылғы Германияның толық тәуелсіздігін қалпына келтіру шарты

Кіріспе

1990 жылғы Германияға толық егемендікті қайтару туралы шарт

Германияға қатысты түпкілікті реттеу туралы шарт (Vertrag über die abschließende Regelung in Bezug auf Deutschland), немесе Екі плюс төрт келісімі (Zwei plus Vier Vertrag) – 1990 жылдың қазан айында Германияның қайта бірігуіне жол берген халықаралық келісім. Ол 1990 жылы «екі» – Германия Федеративтік Республикасы мен Германия Демократиялық Республикасы, сондай-ақ Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Германияны оккупациялаған Төрт держава: Франция, Кеңес Одағы, Ұлыбритания және АҚШ арасында келісілді. Бұл шарт 1945 жылғы Потсдам келісімін алмастырды: онда Төрт держава Германияға қатысты барлық құқықтарынан бас тарды, соның арқасында келесі жылы ол толық егеменді мемлекет ретінде қайта бірігуге мүмкіндік алды. Бұдан өзге, екі неміс мемлекеті Польшамен қолданыстағы шекараны қайта бекітуге келісті, Германияның бірігуден кейінгі аумағының қазіргі Батыс және Шығыс Германия басқаратын жерлерден ғана құралатынын қабылдады. Осымен Германияның бұрынғы шығыс аумақтарына – Шығыс Пруссия, Силезияның көп бөлігі, сондай-ақ Бранденбург пен Померанияның шығыс бөліктеріне қоса, кез келген талаптан ресми түрде бас тартты.

Өмірбаян

1945 жылдың 1 тамызында Потсдам конференциясында жарияланған Потсдам келісімі, басқа нәрселермен қатар, Екінші дүниежүзілік соғыстағы одақтастар Германияны басқарудың бастапқы шарттары туралы келісімге келді. Теория бойынша осы "уақытша шекара" аясында, Одер-Найс желісі деп белгіленген уақытша неміс-поляк шекарасы, Германияның бұрынғы шығыс провинцияларының көп бөлігін Польша мен Кеңес Одағына берді. Бұл аймақтардағы неміс халқы қашып кетті немесе жер аударылды. Германия Демократиялық Республикасы Польшамен 1950 жылғы Згожелец шарты арқылы шекараны ресми түрде қабылдаса да, Батыс Германия бастапқыда оны толығымен қабылдамады, Холльштейн доктринасына сәйкес келісімді «құмарсыз және жарамсыз» деп жариялады, ал кейін 1970 жылғы Варшава шартында шекараны тек уақытша деп мойындады, ол «Германия үкіметі қабылдаған бейбіт келісіммен аяқталады, бұл мақсатқа лайықты үкімет құрылған кезде» (Потсдам келісімі 1.3.1) деп белгіленді. Жалпы «Германия мәселесі» ұзаққа созылған «суық соғыстың» ең маңызды және шешуші мәселелерінің біріне айналды және 1980-жылдардың соңында оның аяқталуына дейін Германияның соңғы келісімге келуге қабілетті бір үкіметін құруда аз ғана прогресс жасалды. Бұл Германияның толық ұлттық егемендігінің кейбір жаспектілерде (көбінесе, бірақ тек техникалық емес) толыққанды болмағанын білдірді. Бұл шарттың мәні, біріккен Германияның батыс бөлігі НАТО-ға кіретіні, ал шығыс бөлігі кірмейтіні болды. АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесі бұл орындалуы мүмкін емес екенін көрсетті, және кейіннен шартқа түзетулер енгізіліп, НАТО әскерлері Шығыс Германияда орналаспайтыны нақтыланды. Бірлікке және толық егемендікке қол жеткізу үшін екі Германия мемлекеті де Германияға қатысты Потсдам келісімінің шарттарын қабылдауға дайын болды, бұл 1990 жылдың 3 қазанында Германияның қайта бірігуіне жол ашты. Шарттың талаптарына сәйкес, Төрт держава Германияда бұрынғыда болған барлық құқықтарынан, соның ішінде Берлин қаласына қатысты құқықтардан бас тартты.

On 1 August 1945, the Potsdam Agreement, promulgated in the Potsdam Conference, among other things agreed on the initial terms under which the Allies of World War II would govern Germany. A provisional German–Polish border known as the Oder–Neisse line awarded, in theory within the context of that "provisional border", most of Germany's former eastern provinces to Poland and the Soviet Union. The German populations of these areas either fled or were expelled. Although the German Democratic Republic formally accepted the border in the 1950 Treaty of Zgorzelec with Poland, West Germany initially entirely rejected it, declaring the treaty ″null and void″ in line with the Hallstein Doctrine, and later reluctantly recognised the border in the 1970 Treaty of Warsaw as provisional only, to be finalised by "a peace settlement for Germany to be accepted by the Government of Germany when a government adequate for the purpose is established" (Potsdam Agreement 1.3.1). The overall "German Question" became one of the salient and crucial issues of the long running Cold War, and until it ended in the late 1980s, little progress had been made in the establishment of a single government of Germany adequate for the purpose of agreeing to a final settlement. This meant that in some respects (largely, but not only, technical), Germany did not have full national sovereignty. The concession essentially meant that the western half of the unified Germany would be part of NATO but the eastern half would not. The US National Security Council pointed out that it would be unworkable, and the concession was later amended to state that NATO troops would not be stationed in East Germany. To achieve unity and full sovereignty, both German states were willing to accept the terms of the Potsdam Agreement that affected Germany. and paved the way for German reunification on 3 October 1990. Under the terms of the treaty, the Four Powers renounced all rights they formerly held in Germany, including those regarding the city of Berlin.

Әскери күштер және ядролық қару

Германиядағы барлық совет әскерлері 1994 жылдың соңына дейін елден шығуға тиіс болды. Совет әскерлері кері тартылғанша Германия тек одақтық құрылымдарға кірмеген аумақтық қорғаныс бөлімдерін ғана орналастыруға рұқсат етілді. Германияның қалған бөлігіндегі неміс әскерлері совет әскерлері тұрған аймақтарға бекітілді. Совет әскерлері шыққаннан кейін немістер сол аймақтарда, ядролық қарудан басқа, әскерлерін еркін орналастыра алатын болды. Совет Одағының қатысу мерзімі ішінде одақтас әскерлер Германияның өтініші бойынша Берлинде орналасуын жалғастырды. Германия сондай-ақ ядролық, биологиялық және химиялық қаруды жасаудан, иеленуден және бақылаудан бас тартуын, әсіресе Ядролық Қаруды Таратпау Шартының біріктірілген Германияға (Германия Федеративтік Республикасына) толық қолданылатынын қайта растады. Шетелдік қарулы күштер, ядролық қарулар немесе ядролық қару тасымалдаушы құралдары алты штаттың (Берлин және бұрынғы Шығыс Германия аумағы) аумағында орналастырылмайды және дислокацияланбайды, осылайша олар тұрақты Ядролық Қарусыз Аймаққа айналады. Неміс армиясы, егер олар тек дәстүрлі рөлге арналған және солай жобаланған болса, дәстүрлі емес қабілеттері бар дәстүрлі қару жүйелерін қолдануға құқылы. Германия сондай-ақ БҰҰ хартасына сәйкес ғана әскери күш қолдануға келісті.

Кейінгі дамуы

Ресей мен Батыс елдері 1990 жылы Еуропадағы конвенциялық қарулы күштер туралы шартқа, ал 1991 жылы Энергетикалық харта туралы шартқа қол қойды, бұл энергетика саласында, ең бастысы, табиғи отын өнеркәсібіндегі трансшекаралық ынтымақтастық үшін көпжақты құрылымды құрды; Ресей соңғы шартты ратификациялауды кейінге шегерді, оны Энергетикалық харта туралы шарттың транзит протоколының қабылдануымен байланыстырды. 1994 жылы Будапешт меморандумына қол қойылды, онда Ресей, Ұлыбритания және АҚШ Беларусь, Қазақстан және Украинаға қауіпсіздік кепілдіктерін берді, бұл үш елдің кеңес кезеңінен қалған ядролық қаруларын тапсыруының орнына. 1997 жылы НАТО мен Ресей Ресей-НАТО негізгі актісіне қол қойды, онда әр елдің одақтар іздеуге егеменді құқығы бар екені айтылды. НАТО шығысқа қарай он алты елге (1990 жылы ГДР-ден басқа) кеңейді: 1999 жылы Чехия, Венгрия және Польша; 2004 жылы Болгария, Эстония, Латвия, Литва, Румыния, Словакия және Словения; 2009 жылы Албания мен Хорватия; 2017 жылы Черногория; 2020 жылы Солтүстік Македония; 2023 жылы Финляндия; және 2024 жылы Швеция, олардың бесеуі Ресеймен шекаралас. Ресей мен НАТО арақатынастары 2004-2005 жылдардағы Украинадағы «Түрлі түсті революциядан» кейін күрт нашарлай бастады. 2006 жылдың желтоқсанында Ресей Энергетикалық харта туралы шартты ратификациялаудың ықтимал еместігін мәлімдеді, себебі оның ережелері Ресейдің құбырларына үшінші тараптардың кіруін талап етеді. 2007 жылы Ресей Еуропадағы конвенциялық қарулы күштер туралы шартқа қатысуын тоқтатты. 2008 жылы Косовоның Ресейдің одақтасы Сербиядан тәуелсіздігін жариялауы және Батыс тарапынан оның ішінара мойындалуынан кейін қарым-қатынастар одан әрі нашарлап, ашық жаулыққа ұласты, бұған Ресей 2008 жылдың тамызында Грузия-Ресей соғысын бастау арқылы жауап берді. 2009 жылғы 20 тамызда Ресей Энергетикалық харта туралы шарттың сақтаушысына (Португалия үкіметіне) шарттың қатысушысы болуға ниеті жоқ екенін ресми түрде хабарлады. 2014 жылғы 1 сәуірде НАТО Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауына жауап ретінде Ресеймен барлық практикалық ынтымақтастықты тоқтату туралы бірауыздан шешім қабылдады, бірақ НАТО-Ресей кеңесі (НАТО-РК) тоқтатылмады. 2015 жылы Ресей Еуропадағы конвенциялық қарулы күштер туралы шартқа қатысуын толық тоқтатты. 2017 жылғы 18 ақпанда Ресейдің Сыртқы істер министрі Сергей Лавров НАТО одағымен әскери ынтымақтастықты қайта жаңартуды қолдайтынын айтты. 2017 жылғы наурыз айының соңында Кеңес Бельгияның Брюссель қаласындағы НАТО Сыртқы істер министрлерінің конференциясы алдында өтті. 2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруінен кейін НАТО мүше мемлекеттері Негізгі актіні Ресей толығымен жойды деп санайды, ал соңғысы 2022 жылғы НАТО Мадрид саммитінде «Еуроатлантикалық қауіпсіздікке тікелей қауіп» деп жарияланды. Стивен Ф. Коэн сияқты кейбір сарапшылар, сондай-ақ 2008 жылы Михаил Горбачев, кейінгі жылдары АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джеймс Бейкердің біртілді Германияда НАТО «бір дюймді де шығысқа қарай» кеңейте алмайтыны туралы айтқан сөзін Шығыс Еуропаға қатысты деп түсіндірді; аталған ереже келісімге енгізілмеген, тараптардың ешқайсысы оны ұсынған немесе талап еткен жоқ, сондай-ақ Бейкердің сөзін жазған немесе хаттамаға енгізілген жазбалар да жоқ. 2014 жылы Горбачев бұл кепілдік тек Шығыс Германияға қатысты екенін және НАТО нәтижесінде жасалған келісімді сақтағанын айтты. Оның бұл келіссөздердегі басты көмекшісі Эдуард Шеварднадзе де НАТО-ның Шығыс Еуропаның басқа елдеріне қатысты мұндай міндеттемелерді ешқашан қабылдамағанын және Германияның қайта бірігуі туралы келіссөздерде «сұрақ ешқашан туындамағанын» мойындады. Бұл, мүмкін, сол себепті, барлық аталған елдер сол кезде әлі де Варшава шартында болды және үлкен совет гарнизондарын қабылдады. Горбачев пен оның орнын басқан Борис Ельцин НАТО-ның Польша сияқты елдерді қабылдауы бұрынғы келісімдердің рухын бұзады деп санады. 2017 жылдың желтоқсанында зерттеушілер Том Блантон мен Светлана Савранская құпиясы ашылған құжаттар бұл пікірге қарсы екенін дәлелдеді. Олар «Мемлекеттік департаменттің пікірінше, НАТО-ның кеңеюі күн тәртібінде болған жоқ, өйткені АҚШ-тың «Кеңес шекараларына дейін созылған антикеңестік коалицияны» ұйымдастыруға мүддесі болған жоқ, өйткені бұл Кеңес Одағындағы оң үрдістерді кері айналдыруы мүмкін. Бұл мәселеде Буш әкімшілігі соңғы пікірді қабылдады. Кеңестер де соны естіді». Марк Трахтенбергтің 2021 жылғы талдауы «Ресейдің айыптаулары негізсіз емес, бірақ Кеңес Одағы әдейі адастырылмаған» деген қорытындыға келді. 2021 жылы жарық көрген «Бір дюймді де емес: Америка, Ресей және Суық соғыстың тұйыққа тірелуі» атты кітабында Мэри Элиз Саротте осы әртүрлі түсіндірулерді теңгерді, Ресейдің сатқындық туралы талаптары заң жүзінде жалған екенін, бірақ психологиялық шындыққа ие екенін қорытындылады. 2022 жылғы 18 ақпанда Германияның Der Spiegel журналы британдық Ұлттық мүражайлар архивіндегі зерттеу нәтижелерін жариялады, онда Джошуа Шифринсон (Бостон университеті) 1991 жылғы 6 наурыздағы (2+4 келіссөздерінен шамамен бес ай өткен соң) «құпия» деп белгіленген меморандумды тапты. Меморандумда АҚШ, Ұлыбритания, Франция және Батыс Германия Сыртқы істер министрліктерінің директорларының Боннда өткен кездесуі туралы мәліметтер келтірілген. Меморандумға сәйкес, Батыс Германия өкілі Юрген Хробог,

Russia and the Western countries signed in 1990 the Treaty on Conventional Armed Forces in Europe and in 1991 the Energy Charter Treaty, establishing a multilateral framework for cross border cooperation in the energy industry, principally the fossil fuel industry; Russia postponed ratification of the latter treaty, linking it to the adoption of the Energy Charter Treaty Transit Protocol. In 1994, the Budapest Memorandum was signed where Russia, the United Kingdom, and the United States made security assurances to Belarus, Kazakhstan, and Ukraine, in return for handing over by these three countries of their post Soviet nuclear arsenal. In 1997, NATO and Russia signed the Russia–NATO Founding Act, which stated that each country had a sovereign right to seek alliances. NATO ended up expanding to sixteen Eastern countries (apart from the GDR in 1990): Czech Republic, Hungary, and Poland in 1999; Bulgaria, Estonia, Latvia, Lithuania, Romania, Slovakia, and Slovenia in 2004; Albania and Croatia in 2009; Montenegro in 2017; North Macedonia in 2020; Finland in 2023; and Sweden in 2024, five of them on the border with Russia. Russia–NATO relations started to deteriorate rapidly following the Ukrainian Orange Revolution in 2004–2005. In December 2006, Russia indicated that the ratification of the Energy Charter Treaty was unlikely due to the provisions requiring third party access to Russia's pipelines. Russia suspended in 2007 its participation in the Treaty on Conventional Armed Forces in Europe. In 2008, the relations deteriorated further and became almost openly hostile, following the 2008 Kosovo declaration of independence from Russia's ally Serbia and its partial recognition by the West, to which Russia responded in August 2008 with launching the Russo Georgian War. On 20 August 2009, Russia officially informed the depository of the Energy Charter Treaty (the Government of Portugal) that it did not intend to become a contracting party to the treaty. On 1 April 2014, NATO unanimously decided to suspend all practical co operation with the Russian Federation in response to the annexation of Crimea, but the NATO Russia Council (NRC) was not suspended. In 2015, Russia entirely terminated its participation in the Treaty on Conventional Armed Forces in Europe. On 18 February 2017, Russia's Minister of Foreign Affairs, Sergey Lavrov, said he supported the resumption of military cooperation with the NATO alliance. In late March 2017, the Council met in advance of a NATO Foreign Ministers conference in Brussels, Belgium. After the subsequent 2022 Russian invasion of Ukraine, the Founding Act has been considered by the NATO member states as definitively abrogated in its entirety by Russia, while the latter has been declared at the 2022 NATO Madrid summit "a direct threat" to Euro Atlantic security. Some commentators, such as Stephen F. Cohen, as well as Mikhail Gorbachev in 2008, have advanced in later years the interpretation of a comment allegedly made by US Secretary of State, James Baker, to the effect that NATO would expand "not one inch eastward" in a unified Germany, as applying instead to Eastern Europe; neither has such a provision been included in the treaty, nor any of the parties has proposed or demanded its inclusion, and neither a recording nor written minutes of Baker's comment exist. In 2014, Gorbachev said that the assurance only pertained to East Germany, and that the resulting agreement was upheld by NATO. His main aide in these negotiations, Eduard Shevardnadze, likewise agreed that NATO never made any such commitment regarding other countries in Eastern Europe, and that "the question never came up" in the talks on German reunification. That is presumably because all of the countries in question were still in the Warsaw Pact at the time and hosted large Soviet garrisons. Gorbachev and his successor, Boris Yeltsin, felt that NATO's later acceptance of countries like Poland violated the spirit of the earlier agreements. In December 2017, researchers Tom Blanton and Svetlana Savranskaya argued that declassified documents challenged this narrative. They further said that "the view of the State Department was that NATO expansion was not on the agenda, because it was not in the interest of the U. S. to organize 'an anti Soviet coalition' that extended to the Soviet borders, not least because it might reverse the positive trends in the Soviet Union. (See Document 26) The Bush administration took the latter view. And that's what the Soviets heard." An analysis by Marc Trachtenberg in 2021 concluded that "the Russian allegations are by no means baseless But the Soviets were not deliberately misled." In her 2021 book Not One Inch: America, Russia, and the Making of the Cold War Stalemate, Mary Elise Sarotte balanced out these different interpretations, concluding that Russian claims of betrayal are in fact untrue in law but have psychological truth. On 18 February 2022, German magazine Der Spiegel published an investigation of the British National Archives in which Joshua Shifrinson (Boston University) discovered a memo classified as "secret" dated 6 March 1991 (approximately five months after the 2+4 negotiations). The memo is about a meeting of the directors of the US, UK, French and West German foreign ministries in Bonn. According to the memo, Jürgen Chrobog, the Western German representative,