Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жүргізілген неміс қоғамдық трансформациясы және Ресейдің Украинаны басып алу кезінде терминді қолдануы. Денацификация (link=yes) – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін неміс және австриялық қоғамды, мәдениетті, баспасөзді, экономиканы, сот жүйесін және саясатты нацистік идеологиядан тазартатын одақтастардың бастамасы. Бұл, нацистік партиясының немесе СС-тің мүшелері болған адамдарды билік пен ықпал етуші лауазымдардан шеттету, нацизммен байланысты ұйымдарды тарату немесе оларды әлсіздету, сондай-ақ 1946 жылғы Нюрнберг процесіндегі соғыс қылмыстары үшін көрнекті нацистерді соттау арқылы жүзеге асырылды. Денацификация бағдарламасы соғыс аяқталғаннан кейін іске қосылды және 1945 жылдың тамызында Потсдам келісімімен бекітілді. «Денацификация» термині алғаш рет 1943 жылы АҚШ Пентагонында заңдық термин ретінде пайда болды, ол соғыстан кейінгі неміс құқықтық жүйесіне қатысты тар мағынада қолданылуы тиіс еді. Бірақ, кейіннен оның мағынасы кеңейді. 1945 жылдың соңы мен 1946 жылдың басында суық соғыстың басталуы және Германияның экономикалық маңыздылығы, әсіресе АҚШ-тың бұл бағдарламаға деген қызығушылығын азайтты, бұл американдықтар басып алған Жапониядағы «кері бағытқа» ұқсас болды. 1946 жылдың қаңтарында британдықтар немістерге денацификация комиссияларын тапсырды, ал американдықтар наурыз айында осылай істеді. Француздар денацификацияны ең жұмсақ түрде жүргізді. Денацификация 1951 жылы ресми түрде тоқтатылғанға дейін күнден-күнді жұмсарып, ынтасы төмендеді. Сонымен қатар, батыс Германияда көптеген нацистер билікте болғандықтан, бұл бағдарлама халық арасында кеңінен ұнатпады. Денацификацияға Конрад Аденауэрдің жаңа батыс германиялық үкіметі қарсы болды, ол бұл процесті аяқтау батыс Германияның қайта қарулануы үшін қажет деп мәлімдеді. Ал шығыс Германияда денацификация социалистік қоғамға өтудің маңызды бөлігі деп есептелді, сондықтан ел нацизмге қарсы күресте өзінің батыс әріптесінен гөрі қатаң болды. Дегенмен, барлық бұрынғы нацистер сотталған жоқ. Оккупациялық үкіметтер үшін арнайы тапсырмаларды орындау нацистерді қудалаудан қорғай алатын, оларға жұмыс істеуге және кейбір жағдайларда белгілі бір деңгейге жете алуға мүмкіндік берді, сондай-ақ оккупанттармен жақын байланыстары болды. Ең танымал жағдайлардың бірі – Вернер фон Браун, ол АҚШ-тың «Қағаз қысым» операциясы арқылы тартылған және кейіннен американдық ғарыш бағдарламасында маңызды лауазымдарды атқарған басқа неміс ғалымдарының бірі.

Шолу

Шамамен 8 миллион неміс, яғни халықтың 10 пайызы, нацистік партия мүшесі болған. Нацистермен байланысты ұйымдар да зор мүшелікке ие болды, мысалы, Германия Еңбек фронты (25 миллион), Ұлттық-социалистік халықтық әл-ауқат ұйымы (17 миллион), Германия әйелдер лигасы және тағы басқалары. Партия және осы ұйымдар арқылы 45 миллионға жуық неміс қатысқан нацистік мемлекет басқарылды. Сонымен қатар, нацизм өнеркәсіпшілердің, қару-жарақ өндіргендердің немесе құл еңбегін пайдаланғандардың, сондай-ақ ірі жер иелерінің, әсіресе Пруссиядағы юнкерлердің арасында маңызды қолдау тапты. Германияның капитуляциясынан кейін нацистік идеологиядан арылу – зор қиындықтарға толы, үлкен бір шаруа еді. Бірінші қиындық – нацистік мемлекеттің идеологиясын қабылдамаған деңгейде қолдағандықтары анықталған жағдайда, тергеліп, жазаға тартылуы мүмкін немістердің көп саны болды. Нацистік идеологиядан арылудың алғашқы айларында барлық күдіктілерді мұқият тергеп, нацизмнің барлық жақтастарын жауапқа тартуға зор ықылас болды; алайда, бұл мақсатқа жету сандардың өзі қиын екені анықталды. Моргентау жоспары одақтастарға Германияның барлық өндірістік қуатын жойып, оны қарапайым шаруашылық деңгейіне дейін төмендетуді ұсынған еді. Алайда, бұл жоспар көп ұзамай іске аспайтындықтан және оның тым қатал жазалау шаралары немістердің ашу-ызасын тудырып, агрессияға итермелеуі мүмкін болғандықтан бас тартылды. Уақыт өте келе, батыста нацистік идеологиядан арылу жұмыстарын жеңілдеткен тағы бір фактор – неміс халқының жақсы ниетін сақтап, коммунизмнің өрбуіне жол бермеу қажеттігі болды. Нацистік идеологиядан арылу процесіне кеңес және батыс державалары екеуі де немқұрайдылық танытты, неміс ракета ғалымдары мен басқа да техникалық сарапшылар Германиядан шығарылып, жеңімпаздардың елдеріндегі жобаларға жұмыс істеуге жіберілді немесе оларды қарсы тараптың қолына тимей, тұтқындалды. АҚШ Германиядан 785 ғалым мен инженерді АҚШ-қа алып келді, олардың кейбіреулері АҚШ ғарыш бағдарламасының негізін құрады (Қағаз қысым операциясын қараңыз). Гёринг, Гесс, Риббентроп, Штрейхер және Шпеер сияқты жоғары лауазымды нацистердің жағдайында британдықтардың бастапқы ұсынысы оларды тұтқындап, ату еді, бірақ бұл әрекет Нюрнберг процесінде соғыс қылмыстары бойынша сотталумен ауыстырылды, осылайша олардың қылмыстарын жариялауға және, әсіресе, неміс халқына сот процесі мен үкімдердің әділ екенін көрсетуге мүмкіндік болды. Алайда, сот процесінің заңдық негіздері күмәнді болды және көптеген немістер сот процесінің "жеңімпаздардың әділдігінен" басқа ештеңе емес деп сенді. Нацизмнен қашқандардың көп бөлігі неміс және австриялықтар еді, ал кейбіреулері Екінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбритания жағында соғысқан. Олардың кейбіреулері барлау корпусына ауыстырылып, британдық форма киіп Германия мен Австрияға қайтарылды. Алайда, британдық аймақта неміс тілінде сөйлейтіндердің саны аз болды, бұл тіл тапшылығын тудырды. Көптеген неміс-американдықтардың болуына байланысты АҚШ билігі одақтас әскери үкіметте жұмыс істеуге көбірек неміс тілділерді тарта алды, бірақ олардың көпшілігі жеткілікті дайындықтан өтпеген еді. Олар әскери әкімшіліктің барлық салаларына, соғыс тұтқындарын тексеруге, соғыс қылмыстарын тергеу бөліміне дәлелдер жинауға және соғыс қылмыскерлерін іздеуге тағайындалды.

Цензура

Кезде сот ісін неміс билігіне тапсырғанда, АҚШ армиясы Германияны нацизмнен тазалау үшін неміс медиасын бақылау арқылы күш-жігерін жалғастырды. 1946 жылдың шілдесіне дейін АҚШ армиясының Ақпараттық бақылау бөлімі 37 неміс газетін, алты радиостанцияны, 314 театрды, 642 кинотеатрды, 101 журналды, 237 кітап баспасын және 7384 кітап сатушы мен баспахананы бақылауына алды. Оның басты міндеті демократияландыру болғанмен, күн тәртібінде одақтас оккупациялық күштерге сын айтуға тыйым салу да тұрды. Сонымен қатар, 1946 жылдың 13 мамырында Одақтас Бақылау Кеңесі нацизмге немесе милитаризмге қызмет ететін барлық медианы тәркілеу туралы директива шығарды. Осының нәтижесінде мектеп оқулықтарынан поэзияға дейін 30 000-нан астам кітап атауынан тұратын тізім жасалды, оларға тыйым салынды. Тізімдегі кітаптардың барлық даналары тәркіленіп, жойылды, ал кітапқа ие болу қылмыс деп есептелді. Осы кітаптардың миллиондаған данасы тәркіленіп, жойылуға тиіс болды. Әскери Дирекцияның өкілі бұл бұйрықтың қағидаты бойынша нацистердің кітап өртеуінен ешқандай айырмашылығы жоқ екенін мойындады. АҚШ аймағындағы цензура JCS 1067 оккупациялық директивасымен (1947 жылдың шілдесіне дейін қолданыста болды) және барлық аймақтар үшін жарамды 1946 жылғы мамыр айындағы бұйрықпен (1950 жылы күшін жойды) реттелді, № 4, «Нацистік және милитаристік сипаттағы әдебиеттер мен материалдарды тәркілеу». Тәркіленген барлық әдебиеттерді өртемей, ұнтақтап жіберді. Сонымен қатар, № 30 директивасымен «Неміс әскери және нацистік ескерткіштері мен мұражайларын жою» жұмыстары жүргізілді. Бірақ «жауынгерлер қаза болған жерлерге» орнатылған қабір тастарына қатысты ерекше ереже енгізілді. Көркем туындылар да басқа медиа сияқты цензураланды: «Неміс милитаризмі мен нацизмін мәңгі есте қалдыруға арналған немесе оған бағышталған барлық көркем туындылар жинақтары жабылып, күзетке алынды». Директивалар өте кең түсіндіріліп, мыңдаған картина жойылды, ал мыңдаған картина АҚШ-тағы қоймаларға жіберілді. АҚШ-та сақталған тәркіленген картиналардың арасында, мысалы, «кішкентай қалада күнге шағылысқан көшеде әңгімелесіп отырған екі орта жастағы әйелді бейнелейтін» картина бар. Суретшілерге де жаңа өнер тудыруға рұқсаттар шектеулі болды: «OMGUS өнер мен бейнелеуге саяси шектеулер қойды». Рихтер көптеген дау тудырған туындыларын «Шкорпион» (Der Skorpion) атты жинақта басып шығаруға тырысты. Оккупациялық үкімет «Шкорпионды» тым «нигилистік» деп бағалап, басылуына тыйым салды. «Der Ruf» басылымы 1948 жылы жаңа баспагермен қайта жаңғыртылды, бірақ «Der Skorpion» басылмай, кеңінен таралмады. Туындыларын жариялай алмаған Рихтер 47-топты құрды. Оккупациялық шығындар Германия халқының мойнына салынды. Бұл айыптауларды жариялаған газет (оның ішінде отыз мың бюстгальтер) оккупациялық билік тарапынан ақпаратты жариялағаны үшін тыйым салынды.

Кеңес аймағы

Бастапқыда совет аймағындағы нацизмнен арылу социалистік қоғамға өтудің маңызды бір бөлігі саналды және жылдам және тиімді түрде іске асырылды. Бұл процеске тікелей НКВД жауапты болды және лагерьлерді қадағалады. 1948 жылы лагерьлер Совет үкіметіне қарасты ГУЛАГ жүйесімен бірдей басқаруға берілді. Ресми мәліметтерге сәйкес, 122 600 адам интернирленді. Осы процесте интернирленгендердің 34 700-і Совет азаматы деп есептелді, ал қалғаны неміс болды. Бұл процесс ірі жер иелері мен юнкерлерді, сондай-ақ бұрынғы нацистік жақтастарды иеліктен шығарумен бірге жүрді. Совет аймағындағы нацизмнен арылудың мақсатының бірі антисоциалистік көңіл-күйді жою болғандықтан, процесті басқаратын комиссиялар саяси тұрғыдан қиысып кеткен. Типик комиссияға Христиан-демократиялық одақтан бір мүше, Германияның Либералды-демократиялық партиясынан бір мүше, Германияның Социалистік бірлік партиясынан үш мүше және саяси ұйымдардан үш мүше (әдетте олар да Социалистік бірлік партиясын қолдады) кірді. Бұрынғы нацистік шенеуніктер Батыс Одақтастары бақылауындағы аймақтарда кедергілер мен тергеулердің азайғанын тез байқады. Олардың көпшілігі коммунизмге қарсы деген желеумен Батысқа қашу мүмкіндігін көріп отырды. Интернирлену лагерьлеріндегі жағдайлар қорқынышты болды, нәтижесінде 42 000 мен 80 000 аралығында тұтқын қайтыс болды. 1950 жылы лагерьлер жабылғанда тұтқындар Шығыс Германия үкіметіне тапсырылды. Совет оккупациялық аймағының көптеген лауазымды тұлғаларының өзі бұрын нацистік режиммен қудаланғанын ескеретін болсақ, НСДАП-қа бұрынғы мүшелік қылмыс ретінде қарастырылды. Мұндай айыптаулар Германияның Социалистік бірлік партиясының ресми газеті «Neues Deutschland» газетінде жиі жарияланды. 1953 жылы Берлинде болған Шығыс Германия көтерілісіне Батыс Берлиннен келген нацистік агенттер кінәлі деп айыпталды, олардың «Neues Deutschland» мәлімдемесіне сәйкес, Батыс үкіметімен бірлесіп Германияда нацистік билікті қайта орнатуды көздеген. Берлин қабырғасы Шығыс Германия үкіметі тарапынан ресми түрде «Антифашистік қауіпсіздік қабырғасы» деп аталды. Батыс Германияға қарсы насихаттық кампанияның бір бөлігі ретінде, геноцидке қатысқан бұрынғы нацистік көшбасшылары Теодор Оберлендер мен Ханс Глобке ГДР-де айыпталып, сотталған алғашқы федералды саясаткерлердің қатарында болды. Екеуі де 1960 жылдың сәуірінде және 1963 жылдың шілдесінде ГДР-де қатысусыз өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Батыс Германия президенті Генрих Любке, әсіресе, ГДР-дің Ұлттық ескерткіштерінде өткен Бухенвальд және Заксенхаузен концлагерьлерінің босатылуына арналған ресми салтанаттарда айыпталып, сынауға ілікті. Барлық бұрынғы нацистер сотталған жоқ. Совет үкіметі үшін арнайы тапсырмаларды орындау нацистерді қудалаудан қорғайтын және олардың жұмысын жалғастыруға мүмкіндік беретін. Соғыстан кейін елде экономикалық қиындықтарға тап болғандықтан, олар Германияны азықтандыру және басқарумен айналысуды қаламады. 1945 жылдың қазан айында, жұмыс істейтін құқықтық жүйені құру үшін және неміс заңгерлерінің 90% -ы нацистік партияның мүшелері болғандықтан, британдықтар неміс заңгерлік азаматтық қызметінің 50% -ын «формалды» нацистермен толтыруға болатынына шешім келді. 1946 жылдың сәуірінде осындай қысымдар оларды шектеуді одан әрі жеңілдетуге мәжбүр етті. Өнеркәсіп саласында, әсіресе экономикалық маңызды Рураймағында, британдықтар бизнес иелеріне және операторларына бастапқыда кеңшілік танытты, бірақ 1945 жылдың күзінде қатаңдады. Өнеркәсіпшілердің билігін азайту үшін британдықтар кәсіподақтардың рөлін кеңейтіп, оларға кейбір шешім қабылдау құқықтарын берді. Алайда, олар оккупацияның алғашқы айларында соғыс тұтқындарына қарсы соғыс қылмыстарын жасаған немесе одақтас әуе экипаждарын тұтқынға алған әскерлер мен азаматтарды әділетке тартуға өте ынталы болды. 1945 жылдың маусым айында Бад-Ненндорфта тергеу орталығы ашылды, онда тұтқындар суық сумен азапталды, ұрып-соқты, жаққан темекімен күйдірілді және т.б. Бұл оқиға көп шу көтеріп, орталық ақырында жабылды. Британдықтар денацификация тергеулерінің потенциалды санына төтеп беру үшін, егер олар ресми немесе жауапты лауазымға үміткер болмаса, ешкімнің Fragebogen-ді толтыруын талап етпеді. Американдық және британдық саясат арасындағы осы айырмашылық американдықтардың наразылығын тудырды және кейбір нацистерді британдық аймақта пана табуға итермеледі. 1946 жылдың қаңтар айында британдықтар нацистерді жою комиссияларын немістерге тапсырды.

Француз аймағы

Француздар бірнеше себептермен, басқа батыс елдеріне қарағанда, аз күш жұмсады, тіпті "денацификация" терминін қолданбай, оның орнына оны "эпурация" (тазарту) деп атады. Сонымен қатар, кейбір француз әскери командирлері соғыс кезінде қолдаушы Виши режимінде қызмет еткен, онда олар немістермен жақын қарым-қатынас орнатқан. Осының салдарынан, француз аймағында нацистік партияға мүшелік, басқа аймақтарға қарағанда, әлдеқайда аз маңызға ие болды. Мұғалімдердің көп бөлігі нацистік идеологияға бейімделгендіктен, француздар барлық мұғалімдердің төрттен үш бөлігін жұмыстан босатумен бастады. Бірақ мектептерді оларсыз іске қосу мүмкін емес екенін түсінген соң, оларды қайта жұмысқа алды, бірақ оңай босату мүмкіндігімен. Техникалық сарапшыларға да осы тәсіл қолданылды. Француздар тексеру процесін немістерге бірінші болып тапсырды, бірақ немістердің кез келген шешімін өзгерту құқығын өзінде сақтап қалды. Жалпы алғанда, француз аймағындағы денацификация "шамадан тыс қатаңдық пен жеткіліксіз кеңшілік арасындағы алтын орталық жол" деп есептелді, бұл Франция мен Германия арасындағы берік келісімнің негізін қалады. Француз аймағында барлық немістердің тек он үшi "iрi қылмыскер" деп танылды.

Қоңыр кітап

Braunbuch — Kriegs und Naziverbrecher in der Bundesrepublik: Staat Wirtschaft Verwaltung Armee Justiz Wissenschaft (ағылшын тіліндегі атауы: Brown Book — War and Nazi Criminals in the Federal Republic: State, Economy, Administration, Army, Justice, Science) — Альберт Норденнің 1965 жылы жазған кітабы. Бұл кітапта Норден соғыстан кейінгі Батыс Германияда жоғары лауазымдарды сақтап қалған 1800 нацисттің егжей-тегжейлі тізімін келтірді. Барлығы 1800 Батыс Германия азаматы және олардың өткені қамтылды: оның ішінде 15 министр мен мемлекеттік хатшы, 100 адмирал мен генерал, 828 судья немесе мемлекеттік прокурор және жоғары заң қызметкері, Сыртқы істер министрлігінің және елшіліктер мен консулдықтардың жетекші лауазымдарындағы 245 қызметкер, 297 жоғары полиция офицері және Verfassungsschutz офицерлері. Алғашқы «қоңыр кітап» Батыс Германияда – Франкфурт кітап жәрмеңкесінде – сот шешімімен тәркіленді. Бұл кітаптың мазмұны Батыс Германияда және басқа елдерде кеңінен танылды. Батыс Германия үкіметі сол кезде «бәрі жалған» деген мәлімдеме жасады. Бірақ кейіннен кітаптағы деректердің көп бөлігі дұрыс екені анықталды. Мысалы, Ханс Мартин Шлайердің SS мүшесі болғаны рас болды. Кітап 10 тілге аударылды. Оған жауап ретінде Батыс Германияда ГДР-де жоғары лауазымдарға қайта оралған нацистер туралы осы аттас кітап жарық көрді. «Braunbuch»-тан басқа, ГДР-де «Das ganze System ist braun» (Жүйенің бәрі қоңыр) атты оқулық та жарияланды.

Нацистік өткенін жасыру

Нацистік ұйымдарға мүшелік әлі де ашық талқылауға түспеген мәселе. Германия президенті Вальтер Шель мен канцлер Курт Георг Кизингер екеуі де бұрынғы нацистік партия мүшелері болған. 1950 жылы Конрад Аденауэрдің мемлекеттік хатшысы Ханс Глобке нацистік Германияда антисемиттік Нюрнберг нәсілдік заңдарын жасауға маңызды үлес қосыпты деген мәлімдемеге байланысты үлкен дау туды. 1980 жылдары БҰҰ-ның бұрынғы Бас хатшысы және Австрия президенті Курт Вальдхайм Балқандағы соғыс кезіндегі өзінің қызметі туралы жалған мәлімдеме жасады деген айыптамаға тап болды. 2006 жылға дейін танымал неміс жазушысы Гюнтер Грасс, кейде "ұлттың моральдық санасының" өкілі саналады, Вафен СС құрамында болғанын жария етпеді. Ол он жетіге толмайтын шағында Вафен СС-ке шақырылған және оның міндеттері әскери сипатта болған. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, Грасс сияқты өмірбаяны бар немістердің көптегені "Флахельфер ұрпағы" деп аталатын оның құрбыларының арасында болды. Ал Жозеф Ратцингер (кейіннен Папа Бенедикт XVI) он төрт жасында Гитлер жастарының қатарына кіргенін ашық мойындады, себебі оның шіркеу жастар тобы олармен бірігуге мәжбүр болған.

Басқа елдерде

Нақты айтқанда, нацизмнен арылу Германия мен Австриямен ғана шектелмеді. Нацистік немесе фашистік партиясы бар бірнеше еуропалық елдерде нацизмнен арылу шаралары жүргізілді. Францияда бұл процеске «эпурация легаль» (заңды тазару) деген ат берілді. Одақтас елдерде тұтқындалған соғыс тұтқындары өз елдеріне қайтарылмас бұрын нацистік идеологиядан арылу талаптарына сәйкес келуге тиіс болды. Денацификация Германияның оккупациясына түскен көптеген елдерде де жүзеге асырылды, оның ішінде Бельгия, Норвегия, Грекия және Югославия, себебі бұл елдерде жергілікті әріптестердің қолдауымен марионеттік режимдер орнатылған еді. Мысалы, Грецияда 1945 жылдан кейін бұрынғы әріптестерді соттау үшін арнайы сот құрылды. Грекияның үш «кислинг» премьер-министрі кінәлі деп танылып, өлім жазасына немесе өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Германия әскерлерінің шығуынан кейін басқа грек әріптестері репрессияға ұшырап, қоғамдық қорлауға ішкерілді, сонымен қатар сотталды (көбінесе мемлекетке қарсы қылмыс тақырыбы бойынша). Алайда, Грецияда азаматтық соғыс басталған кезде, азаматтық қызметтегілердің, грек жандармериясының және жаһандық қауіпсіздік батальондарының көпшілігі соғыстан кейінгі антикоммунистік билікке тез интеграцияланды. 2005 жылдың басында Еуроодақта свастиканы толығымен тыйым салуға жасалған әрекет, британ үкіметі және басқаларының қарсылығынан кейін сәтсіз аяқталды. 2007 жылдың басында, Германия Еуропалық Одаққа төрағалық еткен кезде, Берлин Еуропалық Одақтың Германияның қылмыстық заңын қабылдауын және Холокостты жоққа шығаруды, сондай-ақ свастиканы қоса алғандағы нацистік символдарды көрсетуді қылмыстық қылмыс деп тануын ұсынды. Бұл, Конституцияға қайшы ұйымдардың символдарына тыйым салу туралы заңға (Strafgesetzbuch 86a бөлімі) негізделген. Бұл Еуропа бойынша индуисттік топтардың свастикаға тыйым салуға қарсы науқанына әкелді. Олар свастиканың 5000 жылдан бері бейбітшілік символы ретінде қолданылып келе жатқанын көрсетті. 2007 жылдың 29 қаңтарында Германия үкіметі ұсынылған Еуропалық Одақтың расизмге қарсы заңдарынан свастиканы тыйым салу туралы ұсынысты алып тастады.