Кіріспе

1945 жылы 3 негізгі одақтас арасындағы екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына қатысты келісім. Потсдам келісімі (Potsdamer Abkommen) – екінші дүниежүзілік соғыстың үш одақтасы: Ұлыбритания, АҚШ және Кеңес Одағы арасындағы келісім. Бұл келісім 1945 жылғы 1 тамызда Еуропада соғыс аяқталғаннан кейін жарияланды. Потсдам конференциясының нәтижесі болған келісім Германияны әскери оккупациялау және қайта құру, оның шекаралары және бүкіл Еуропалық соғыс театры аумағын қамтыды. Сондай-ақ, Германияның қарусыздандырылуы, соғыс өтемақысы, соғыс қылмыскерлерінің қудалануы және Еуропаның түрлі аймақтарынан этникалық немістерді жаппай қуу мәселелері де қарастырылды. Франция конференцияға шақырылмады, бірақ Германияны оккупациялаған елдердің бірі ретінде ресми статусын сақтап қалды. Коммюнике түрінде жасалған бұл келісім халықаралық құқық бойынша бейбіт келісім емес, бірақ ол фактілерді қалыптастырды. 1990 жылғы 12 қыркүйекте қол қойылған Германияға қатысты түпкілікті шешім шартымен алмастырылды. Де Голль конференцияға шақырылмағандықтан, француз тарапы Потсдам келісімдерін өз оккупациялық аймағында іске асыруға қарсылық көрсетті. Атап айтқанда, шығыстан қуылған немістерді қайта орналастырудан бас тартты. Сонымен қатар, француз тарапы Одақтас Бақылау Кеңесінің отырыстарында Потсдам келісімін сақтауға міндеттеме алған жоқ; әсіресе Германияның барлық аймағында ортақ саясат пен институттар құруға бағытталған барлық ұсыныстарға қарсы тұрды (мысалы, Франция 1946 жылғы 16 ақпанда Саар аймағын Германиядан бөліп, өз протекторатын құрды) және Германияның біртұтас үкіметі құрылуына әкелуі мүмкін деп қорқытқан кез келген нәрсеге қарсы болды.

Шолу

Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін (1939–1945), және бұрынғы Тегеран, Касабланка және Ялта конференцияларының шешімдерінен кейін, одақтастар 1945 жылғы 5 маусымдағы Берлин декларациясы арқылы Германия үстінен жоғары билікті қабылдады. Потсдам конференциясында Батыс одақтастарына Сталиннің жасаған фактісі ұсынылды, онда Кеңес Одағы басып алған Польшаға Одер өзенін батыс шекарасы ретінде берді, оның шығысындағы бүкіл Кеңес оккупациялық аймағын (Калининград анклавын қоспағанда), соның ішінде Померания, Шығыс Пруссияның көп бөлігі және Данцигті Польша әкімшілігіне тапсырды. Қашып кетпеген неміс халқы жер аударылды, ал олардың мүлігі мемлекетке өтті. Президент Трумэн мен британдық делегациялар осы әрекеттерге қарсылық білдірді. Үш державалар конференциясы 1945 жылдың 17 шілдесінен 2 тамызына дейін өтті, оның нәтижесінде олар 1945 жылдың 1 тамызында Потсдамдағы Цецилиенхоф сарайында қол қойылған Іс-қимылдар протоколын қабылдады. Қол қоюшылар – Бас хатшы Иосиф Сталин, президент Гарри С. Трумэн және премьер-министр Клемент Атли болды, ол 1945 жылғы британдық жалпы сайлаудың нәтижесінде Уинстон Черчилльді Ұлыбритания өкілі ретінде алмастырды. Сондай-ақ үш держава Франция мен Қытайды келісімді бақылау үшін құрылған Сыртқы істер министрлері кеңесінің мүшелері ретінде қатысуға шақыруға келісті. Француз Республикасының Уақытша үкіметі 7 тамызда шақыруды қабылдады, бірақ Германияда орталық үкіметті қайта құруға қатысты ешқандай міндеттемелерді қабылдамайтынын ескертті. Джеймс Бёрнс: «Біз Германиядағы бейбітшілік конференциясында Польшаның батыс шекарасы ретінде нақты бір сызықты қолдауға уәде беруден түбегейлі бас тарттық» деп жазды. Берлин протоколында былай делінген: «Үш үкімет басшысы Польшаның батыс шекарасының соңғы демаркациясы [түпкілікті] бейбіт келісімге дейін күтілуі керек деген пікірін қайталайды». Бёрнс осылай жалғастырды: «Осы тарихты ескере отырып, Польшаның батыс шекарасы конференцияларда белгіленді немесе ол белгілі бір жерде орнатылатын болады деп уәде берілді деп мәлімдеген кез келген адамға адал сену қиын». Одан асып, Одер-Найссе сызығы Келісімнің 8-бабында Польшаның уақытша (демек, теориялық тұрғыдан өзгертілуі мүмкін) батыс шекарасы ретінде белгіленді, бірақ 1990 жылғы Германия-Польша шекарасы туралы келісімге дейін Польшаның тұрақты батыс шекарасы ретінде бекітілмеді, оны Шығыс Германия 1950 жылы (Згорзелец келісімінде) мойындады, ал Батыс Германия 1970 жылы (Мәскеу келісімі (1970) және Варшава келісімі (1970) арқылы) қабылдады.

Аумақтық өзгерістер

Шығыс Пруссияның солтүстік жартысы, Қызыл Армияның 1945 жылғы қысындағы Шығыс Пруссияға жасаған шабуылы және одан кейінгі эвакуациясы кезінде, Кеңес аумағына Калининград облысы ретінде қосылды. Батыс Одақтастары Германиямен соңғы бейбіт келісім жасалғанда Браунсберг-Голдап сызығының солтүстігіндегі аумақты аннексиялауға қолдау көрсетуге уәде берді. Одақтастар Польшаның Ұлттық Бірлік Уақытша Үкіметінің заңдылығын мойындады, ол Кеңес сателлит мемлекетін құруға азыр тұрды. Сталиннің ықпалымен Ұлыбритания мен АҚШ Балтық теңізінен Свинуйстің батысына дейін, Чехословакия шекарасына дейін созылған Одер-Найс сызығының шығысындағы неміс аумақтарын "поляк әкімшілігіне" беруге келісті; бұл ретте Лаузатиялық Найс және Глатцер-Найс өзендерін шатастырған болуы мүмкін. Одер-Бобер-Квес сызығы туралы ұсыныс Кеңес делегациясы тарапынан қабылданбады. Бұл мәмілеге бұрынғы Данциг еркін қаласы және Одер өзенінің сағасындағы (Шчецин лагунасы) Штеттин теңіз порты кірді, бұл Жоғарғы Силезия өнеркәсіптік аймағы үшін өте маңызды болды. Соғыстан кейін "Германияның толық құрамы" тек тиісті оккупациялық аймақтардың жиынтық аумақтарынан тұруы керек еді. Одер-Найс сызығының шығысындағы барлық бұрынғы неміс аумақтары Кеңес оккупациялық аймағынан тыс қалғандықтан, олар "Германияның толық құрамынан" да шығарылды.

Шақырулар

Іс жүргізу барысында поляк коммунистері Бобр өзенінің батысындағы неміс халқына қысым көрсетуді бастады, осы арқылы Лузитандық Нейсе шекарасы бойынша талаптарын нығайтты. Одақтастардың "неміс халқын ретпен көшіру" жөніндегі резолюциясы, егер олар алға жылжып келе жатқан Қызыл Армиядан қашпаған болса, Орталық Еуропаның белгісіз аймақтарынан немістерді күштеп шығаруды заңдастырды. Поляктардың этникалық немістерді күштеп шығаруы, 1937 жылғы Польша шекарасының батысындағы аумақтардағы (мысалы, Батыс Пруссияның көп бөлігі, бұрынғы Пруссия провинциясы) немістерден бөлек, сондай-ақ "поляк әкімшілігіне" уақытша берілген аумақтарды да қамтыды, яғни Оңтүстік Шығыс Пруссия (Мазурия), Алыс Померания, бұрынғы Бранденбург провинциясының Жаңа Марш аймағы, Гренцмарк Позен-Батыс Пруссияның аудандары, Төменгі Силезия және 1921 жылғы Жоғарғы Силезия плебисцитінен кейін Германияда қалған Жоғарғы Силезияның бөліктеріне де қатысты. Бұл сонымен қатар бұрынғы Екінші Польша Республикасының аумағындағы Ұлы Польшада, Шығыс Жоғарғы Силезияда, Чельмен жерінде және Данцигпен байланысқан Польша дәлізінде тұратын неміс азшылығына да әсер етті. Чехословакиядағы немістер (қазіргі Чехия Республикасы аумағындағы халықтың 34% -ы), Судет немістері деп белгілі болған, сондай-ақ Карпат немістері, көпшілікті құраған Судет аймағынан, Богемия мен Моравияның орталық бөлігіндегі тілдік анклавтардан, сондай-ақ Прага қаласынан қуылды. Потсдам келісімі Польша, Чехословакия және Венгрияға ғана қатысты болғанымен, Румынияда да, Трансильваниялық сакстар депортацияланып, олардың мүліктері тәркіленді, сондай-ақ Югославияда да қуғын-сүргін болды. Кеңес аумақтарында немістер Солтүстік Шығыс Пруссиядан (Калининград облысы), сондай-ақ іргелес Литваның Клайпеда аймағынан және Балтық немістері қоныстанған басқа да жерлерден қуылды.