Кіріспе

Жапондық теледрамалар (テレビドラマ), сондай-ақ дорама (ドラマ) немесе J драма деп аталады, жапон теледидарының маңызды бөлігі болып табылады және күн сайын көрсетіледі. Жапониядағы барлық ірі телеарналар романтика, комедия, детективтер, қорқыныш, джидайгеки, триллер және тағы басқа жанрлардағы сериалдар шығарады. Әдетте екі сағатқа созылатын "танпатсу" драмалары да көрсетіледі. Арнайы жағдайларда, белгілі бір тақырыпқа арналған бір немесе екі бөлімдік драмалар да шығады, мысалы, 2015 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталғанына 70 жыл толуына арналған туынды. Жапон драма сериалдары үш айлық маусымдарда көрсетіледі: қыс (қаңтар-наурыз), көктем (сәуір-маусым), жаз (шілде-қыркүйек) және күз (қазан-желтоқсан). Кейбір сериалдар басқа айда басталуы мүмкін, бірақ олар сол маусымның сериалдары ретінде есептеледі. Көптеген драмалар апта ішіндегі кештерде, сағат 21:00-ден 23:00-ге дейін көрсетіледі. Күндізгі драмалар көбінесе күн сайын көрсетіледі, ал бір драманың бөлімдері бірнеше ай бойы күн сайын көрсетілуі мүмкін, мысалы, NHK-ның "асадора" сериалы, әдетте алты айға созылады. Кешкі драмалар апта сайын көрсетіледі және әдетте оннан он төрт сағаттық бөлімдерден тұрады. Көп жағдайда драма сериалдары эпизодтық емес, бірыңғай сюжетке ие болады, яғни бір оқиға барлық бөлімдерде жалғасады. Драмалардың ұзақтығы белгілі болғандықтан, олардың соңы болады, ал ұзақтығына байланысты кейіпкерлерді, жағдайларды және қызықты диалогтарды терең зерттеуге мүмкіндік береді, бұл көптеген фильмдерде мүмкін емес. Құрылымы жағынан жапон драмаларын американдық немесе британдық мини-сериалдармен салыстыруға болады. Драмалар маусым ортасында сирек тоқтатылады, бірақ олар көбінесе өте танымал болса да, келесі маусымға жалғастырылмайды. Дегенмен, танымал драмалар шоу үлкен жетістікке жеткен жағдайда, соңғы бөлімнен кейін түсірілген "арнайы" бөлімдерге әкелуі мүмкін. "Трендтік" (модалық) формула 1980-ші жылдардың соңында пайда болды, сценарийшілер жапон халқының назарына нақты өмірлік жапондық тақырыптарды ұсынуға шешім қабылдаған кезде, яғни экономикалық өркендеу кезеңінде. "Трендтік" формула 1990-шы жылдардың басында жақсартылды, сюжеттік желілер уақытқа қарай өзгерді. Жасөспірімдердің зорлық-зомбылығы, балаларға жасалған зорлық-зомбылық және қазіргі отбасылық өмір сияқты қиын мәселелерге батыл қадам жасау арқылы, трендтік драма формуласы көрермендердің өзгеріп жатқан талғамына бейімделді. Бүгінгі күні жапон драмаларының табысы осы трендтік формулаға адал болудың нәтижесі болып табылады. Көптеген шоуларда жас актерлер жұмыс істейді, олар осы сериалдарды өзінің мансабын дамытуға мүмкіндік беретін трамплин ретінде пайдаланады. Кейбір адамдар Super Sentai және tokusatsu типтес шоуларды драма деп есептесе де, олар "трендтік" анықтамаға сәйкес келмейді. Жалпы, қазіргі уақытта көрсетілетін кешкі драмалардың көпшілігі "трендтік" драмалар болып табылады, ал бұл термин "асадора" сияқты басқа драмаларға қолданылмайды.

Желілер арасындағы назардағы айырмашылық

Фудзи теледидары (Fuji TV), НТВ және ТБС телеарналарында көрсетіліп жатқан драмалар кез келген маусымда ең танымал болып табылады. Фудзи телеарнасы драмалық формуланың авторы ретінде кеңінен танымал. 1980 және 1990 жылдары Фудзи телеарнасы жас және танымал актерлер мен актрисаларды пайдалана отырып, трендтік драмаларды танымал етті. Телеарнаның дүйсенбі күндері кешкі сағат 9:00-де көрсетілетін драмалары көбінесе "Гетсуку" (дүйсенбі күні сағат 9-да көрсетілетін сериалдар деген мағынадағы қысқартылған сөз) деп аталады, және олар тарихи түрде махаббат оқиғаларына арналған. Бұл уақыт слоты бұрын маусым бойы жоғары рейтингтерді әкелген танымал болғанымен, соңғы жылдары "Гетсуку" драмаларының танымалдылығы төмендеген сияқты, көптеген драмалардың орташа рейтингі 20%-дан аспайды. Көптеген қазіргі заманғы "Гетсуку" драмалары дәстүрлі махаббат оқиясы форматынан бас тартты. Жапонияның басқа телеарналарының да өздік ерекшеліктері бар. Мысалы, TV Asahi телеарнасы jidaigeki және қылмыстық оқиғаларға көп көңіл бөледі (соңғыларының танымал мысалдары – 21-ші маусымға жеткен "Токио детективтік дуэті", сондай-ақ 21-ші маусымға жеткен "Касукен но Онна"). NHK көбінесе эпикалық тарихи шоуларға, тарихи маңызы бар, көбінесе жұлдызды актерлік құрамы бар "тайга" драмаларына, сондай-ақ жас, күшті жігерге ие басты кейіпкерге немесе кейіпкерге назар аударатын шабыттандыратын драмаларға көбірек күш жұмсайды.

Тақырыптық және фонолық музыка

Жапондық драма сериалдарының жалпы атмосферасын негізгі музыка мен фонограмма анықтайды. Көптеген драмалар ашылу титрлері кезінде бір-екі минуттық негізгі музыкамен басталады. Ал басқа драмалардың басында, кемінде, бірнеше секундқа сериалдың атауы көрсетіліп, содан кейін жабылу титрлерінде бір-екі минуттық соңғы музыка ойнатылады. Эпизодтың маңызды тұстарында көңіл-күйді орнату үшін фондық музыка қолданылады. Жапон драмаларының әуесқойларының арасында драманың түпнұсқа саундтрегіне ерекше қызығушылық танытатындары да бар. Көптеген телеарналар музыкалық компаниялармен бірлесіп түпнұсқа саундтректер жасайды. Ашылу және жабылу музыкасының көп бөлігі драма сериалы үшін арнайы жазылады, ал қалғандары басқа көздерден лицензияланады. Музыкалық кітапхана жиналғаннан кейін, телеарна драманың көрсетілуінен бірнеше апта өткен соң түпнұсқа саундтректің компакт-дискісін шығарады. Жабылу музыкасын көбінесе танымал J-pop әншісі немесе тобы орындайды. NHK өзінің музыкасын өндіреді және өзінің оркестрі бар жапон телеарналарының бірі. Олардың тайга және асадора драмаларында естілетін көптеген музыкалық тақырыптар өздері жазылып, өндірілген. Соңғы жылдары көптеген әндер Жапониядан тыс жерлерден лицензияланды. Кейбір жағдайларда, тақырыптық әндер Батыс жазба индустриясының белгілі өкілдерінен алынған. Мұндай тәжірибенің кемшіліктері де бар. Жапон драмасы Жапониядан тыс жерде лицензияланғанда, музыканы лицензиялау өте қымбатқа түседі. Мысалы, Fuji TV-дегі «Дэнша Отоко» сериалында, Гавайидегі Nippon Golden Network арнасында көрсетілген нұсқада ашылу әні мен кейбір фондық музыка құқықтарды алу мүмкін болмағандықтан ауыстырылды.

Рейтингтердің маңызы

Көптеген басқа елдердегідей, жапондық теледидар да, әрине, ең маңызды медиа түрі болып саналады. NHK телеарнасының 2000 жылы жүргізген сауалнамасы жапон халқының 95 пайызының күн сайын теледидар көретінін көрсетті. 86 пайызы теледидарды қажетті құрал деп санайды, ал 68 пайызы газеттерге қатысты да осылай пікір білдірді. Өнімдер мен қызметтерді насихаттау үшін Интернет сияқты басқа да медиа түрлерін пайдалануға болады. Fuji Network System жұмыс істейтін Fuji TV (CX) сияқты көптеген телеарналардың қызмет көрсету үшін онлайн-трансляция веб-сайттары бар. Дегенмен, Nippon Television (NTV) телеарнасының жетекшісі Синдзи Такада, Интернет драма жанкүйерлері арасында танымал болғанымен, "Біз кеңжолақты негізгі бұқаралық ақпарат құралы деп есептемейміз. Мұндай жағдай тумайды. Кеңжолақты байланыс – қосымша құрал ғана", – дейді. Теледидар рейтингтерін бірнеше зерттеу компаниялары есептейді. Video Research Ltd. олардың ең сенімділерінің бірі. Телеарналар, жарнама берушілер және жапон драмаларының жанкүйерлері осы компанияның деректерін басқалардан гөрі көбірек пайдаланады. Рейтингтер Кanto (Токио) және Кансай (Осака) аймақтарына негізделген, олардың Жапония халқының көпшілігі не көретінін көрсететініне сенімді. Рейтингтер әр сәрсенбіде жалпы қолжетімге ұсынылады.

Рейтингтік жүйе

Рейтинг жүйесі өте қарапайым. Жапонның ірі телеарналары теледидар нарығын құрайды, сондықтан зерттеу фирмасы орташа аудиторияның мөлшерін анықтауы керек. Аудитория мөлшері екі фактор арқылы анықталады: таратылатын контент көлемі және қабылданатын контент көлемі, себебі нарық көлемі фирмадан фирмаға өзгереді. Белгілі бір эпизодтың көрермендер саны түрлі сауалнама әдістерін қолдану арқылы есептеледі. Рейтингтер пайыздық немесе ұпайлық жүйе арқылы есептеледі, бұл эпизодтың көрермендер санының нарық көлеміне бөлінуімен анықталады. Соңында, нәтижелер зерттеу фирмасының веб-сайтында жарияланады, сондай-ақ қағаз түрінде де шығарылады. Бұл рейтингтік пайызды қалай түсіндіруге болатыны туралы толыққанды ғылыми негіз жоқ. Жанкүйерлер үшін, ең жоғары пайыздық көрсеткішті драма аптаның "жеңімпазы" болып саналады. Олар осы көрсеткіштерді маусым қалған бөлігінде қай драмаларды тамашалауға болатынын шешу үшін пайдаланады. Бұл қарапайым түсінік болғанымен, кейбір драмалардың неге басқаларынан жоғары пайыздық ұпай жинағанын түсіндіретін бір немесе бірнеше факторлар болуы мүмкін. Мысалы, кешкі драмалар таңертеңгі және түстен кейінгі эфирдегі драмалардан жақсы рейтинг алады. Тарату көлемі таңертең, түстен кейін және кешке шамамен бірдей болғанымен, кешкі эфирде көрермендер саны көп, себебі көптеген көрермендер күндіз жұмыс істейді және үйде телевизор көруге аз уақыт бөледі. Дегенмен, кейбір ерекшеліктер бар: мысалы, NHK Asadora драмасы "Oshin" орташа есеппен 52,6% рейтинг жинады, бұл кешкі драма үшін өте жақсы көрсеткіш, ал таңертеңгі және аптаның алты күні көрсетілетін драма үшін бұл көрсеткіш одан да ерекше. Соңында, рейтингтік көрсеткіш драма актерінің табысына үлкен әсер етеді. Теледидар продюсерлері актердің бұрынғы жұмыстарының көрсеткіштерін актердің маркетингтік сәттілігін анықтау үшін пайдаланады. Егер актердің бұрынғы жұмыстарының рейтингі жоғары болса, ол жақсы жазылған және сапалы драмаларда түсуге шақырулар алады. Сол сияқты, актердің бұрынғы жұмыстарының жоғары рейтингі актерге әншілік мансабын құруға да мүмкіндік береді.

Жақсы рейтингтер формуласы

Кешкі драмаларда актерлер мұқият таңдалады, көбінесе көрермендер жақсы білетін, танымал актерлер шақырылады. Актерлер құрамының таңдалуы драманың рейтингісіне жиі әсер етеді, әсіресе рендзоку рен'ай (романтикалық немесе махаббат) драмасында дұрыс ер және әйел актерлерді жұптастыру өте маңызды. Таңертеңгі және түстен кейінгі драмалардағы актерлер кешкі драмалардағы актерлердей танымал емес, бірақ уақыт өте жақсы актерлер де танымалдылыққа ие бола алады.

"Дорама" терминінің қолданылуы

Дорама (ドラマ) – Жапонияда түсірілген немесе өндірілген еліне қарамастан, драмалық сериалдар мен операларды атау үшін қолданылатын жалпы термин. Батыс елдерінде "дорама" сөзі бастапқыда жапон теледрамаларына ғана қатысты қолданылған, бірақ соңғы жылдары корей және қытай драмаларының халықаралық деңгейде танымалдылығы артуына байланысты, барлық азиялық теледрамаларды атау үшін қолданылатын жалпы терминге айналды.